- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- H.
- Ha.
- N.
- K.
- O.
MONET. fol. B IVa: sunt duplicia interualla: minus principalia et magis principalia.superl. principalissimus: BYSTRZ. Log. fol. c Ia ] adi.
I.
RFil XXIV p. 65 (saec. XV in.) : p-e «poczinadlne» verbum huius Evangelii.
Dicitur immo de marito:
Praec.
iur.
citatio
pozew wstępny;
i.q. qua causa incipit
Lites (Ch) I p. 18 (a. 1320) : petentes, quod citacio originalis sive p-is apud acta poneretur.Cf. supra II 447, 17 sq.
II.
(naj)ważniejszy, główny, naczelny, zasadniczy; princeps,
primarius, gravissimus, summus, praecipuus, qui maximi momenti est (de hominibus et rebus)
Locut.
α.
principalem (principaliorem) esse ad (super, supra) aliquid (in aliqua re)
mieć prawo pierwszeństwa do czegoś; potiorem esse
eorum, qui ius ac potestatem
alicuius rei habent
KodWp V p. 159 (a. 1409) : ad soluendum erit primordialis et p-is.
KsgCzer p. 54 (a. 1415) : ad quam strugem roborum nullus homo ... debet esse p-ior ad optinendum in perpetuum.
StVic p. 402 (a. 1440) : divisores .. in assecucione lecturarum ... primi et p-ores existant.Ita saepius. Huc quoque pertinere videtur
KsgŁawWar p. 220 (a. 1485) : Nicolaus ... «przypowyedal szyą» tercia vice super domum Teszarek in quinquaginta grossis et est p-is post Johannem.
APozn II p. 276 (a. 1495) : adquem censum prefata Zophia tamquam p-ior et propinquior ... se asserebat esse.Cf. PRIMORDIALIS II b PRIMUS I 3 f PRIOR I 4.
β.
re principali
z miejsca, od razu;
extemplo, statim
DŁUG. Hist. V p. 588 : sed dum haec quoque oblatio ab Hungaris foret re p-i reiecta, ea tantummodo conclusio inter Polonos et Hungaros tunc accepta ... est.
Praec.
1.
phil.
iuncturae notabiliores
α.
in metaphysica
agens (
JAC. PAR. Tract. fol. d VIIa
et saepius), causa
(opp.
minus principalis, instrumentalis :
BYSTRZ. AnalPost fol. c VIIb
et saepius; cf.
Th.
X 2, 1294, 27 sqq.),
esse
(opp.
diminutum:
ExPhys fol. e IVa) , figuratum (syn. primarium:HESSE Quaest. p. 191 ) , generans (item generatum ib. p. 144 ) , pars (in homine :
BYSTRZ. Top. fol. r Ib : sunt partes p-iores ... in homine anima et corpus),
potentia (HESSE Quaest. p. 159 et saepius; porro distinguitur activa et passiva : WROCŁ. Epit. fol. a IIa ; ;opp. minus principalis ib. ), principium (syn. essentiale : WROCŁ. Epit. fol. b Ib ; ;opp. instrumentale : HESSE Quaest. p. 185 et saepius), proprietas materiae ( WROCŁ. Epit. fol. a Vb) , ratio (syn. formalis :
MatFil IV p. 62, saec. XV : lux ... est formalis et p-is ratio, qua aliquid videtur),
universale (GŁOG. Porph. fol. b IIa), cett., cf. s. v .v. β. in logica argumentum ( BYSTRZ. ParvLog fol. v IIIa ), constructio (in grammatica:
GŁOG. Alex. II fol. A IIIa : constructio p-is in grammatica est constructio suppositi cum apposito),
copula (
WROCŁ. Dial. fol. A VIIa : copula logicalis propositionis cathegorice ... p-is est, que non restringitur per relativum;opp. minus principalis: BYSTRZ. AnalPr fol. b IIb et saepius), divisio ( DOBCZ. fol. b VIa) , finis (scientiae, syn. ultimatus : BYSTRZ. Top. fol. o IIIa) , pars (argumentationis :
WROCŁ. Dial. fol. A ΙΙIb : syllogismus ... est p-ior et dignior pars argumentationis;item propositionis
ib.fol. A VIb : propositio cathegorica ... habet subiectum et predicatum et copulam tanquam p-iores partes sui;
ib.fol. A VIIb : partes propositionis cathegorice ... p-es sunt, sine quibus potest construi propositio),
praedicatum (opp. minus principale: BYSTRZ. Top. fol. o VIIIb) , praemissa (opp. minus principalis : HESSE Quaest. p. 126) , principium (syn. primum : ExPhys fol. g IIa ; ;opp. instrumentale : HESSE Quaest. p. 185 ) , propositio ( BYSTRZ. AnalPost fol. h Ia et saepius), regula ( id. ParvLog fol. S VIIIb ), significatio (syn. propria : WROCŁ. EpitConcl fol. e IVb ; ; primaria id. Dial. fol. A VIb ; item significatum, syn. materiale : BYSTRZ. Log. fol. x IIb et saepius), species (propositionis hypotheticae : WROCŁ. Dial. fol. C IIa) , subiectum (
ib.fol. B IIb: p-e subiectum totale non est singularisatum per pronomen demonstratiuum), syllogismus ( BYSTRZ. AnalPr fol. o IIb) , verbum ( WROCŁ. Dial. fol. A VIa : verbum p-e est illud, quod est p-e oppositum respectu p-is suppositi; item GŁOG. Alex. II fol. F IIb ; BYSTRZ. ParvLog fol. S Ib) ;.
2.
theol.
,
v.
gr.
sacramentum (
WROCŁ. EpitConcl fol.
A Va
; item
effectus sacramenti,
opp.
secundarius
ib.fol. F IIIa)
, finis (bonarum voluntatum
ib.fol. r IIa)
, virtus
(
ib. fol. S Ia: septem sunt virtutes p-es;cf. Th. X 2, 1294, 57 sqq.; item vitium ib. ).
3.
mus.
,
v.
gr. accentus (
FELSZT. ModAcc fol. A
IIIa)
, intervallum (
MONET. fol. B IVa
), modus (
SZYDL.
p. 32
;
MONET. fol. B IVa).
;
Praec.
t.t.
tonus :
SZYDL. p. 46 : quilibet tonus ... potest vocari hoc nomine: autentus, p-is, magister, dominus, pater, maior, frater.
Ib. p. 47 : tonus p-is est ille, cuius cantus in finali sede magis quam alibi incipit et tales toni p-es sunt octo.Etiam cantus
ib. supra: in principio cantus discerni debet, an cantus sit p-is vel differencialis.
III.
iur.
A.
de rebus
1. actio
a.
tzw. powodowstwo, prawo do wskazywania granic w procesie
granicznym; ius constituendi fines in controversia
diiudicanda,
cf.
supra
ACTIO
I 137, 50 sqq. et
PRIMEITAS.
b.
sprawa główna, nie uboczna;
i.q. Princeps
AGZ XVII p. 87 (a. 1473) : Hriczko se submisit capitaneo actionem p-em erga ipsum Melnowsky agere, alias «konacz», ad duas septimanas (cf. ib. supra : Hriczko ... inculpavit ... servitricem... Costhkonis de Melnow ... pro furticinio).
2. causa (opp.
accessoria),
cf.
supra II 263
,
18sq.
3. negotium (opp.
Emergens),
cf.
supra VI 665
,
20 sqq.
4. pecunia sim.
a.
pecunia(-ae), debitum
kapitał,
tzw. iścina,
suma pieniężna główna (nie obejmująca dodatkowych świadczeń pieniężnych, jak
odsetki, kary
umowne itp.);
pecuniae debitae caput (nullis usuris aut multis auctum)
StPPP I p. 25 (saec. XIV med.) : Judaei pro debito p-i et usura ad judicium non provocantes ... usuram accrescentem amittere debent.
Ib.VIII p. 465 (a. 1398) : soluat p-es pecunias infra duas septimanas ... et Lta dampni per unam marcam ebdomadatim persoluat.
Ib. p. 487 (a. 1398) : pro XXXII marcis p-is pecunie et totidem dampni.Ita vulgo. Eodem sensu (pecuniae) sors ( KodWp IX p. 150, a. 1428 ; JAC. PAR. Contr. p. 111 ) , summa ( ArPrawn X p 373, a. 1413 ; AGZ XVIII p. 208, a. 1480 et saepius), item subst. principale,, -is n.
StPPP II p. 121 (a. 1401) : donec p-e persoluerit.
Ib. p. 758 (a. 1469) : hoc est contra jus ... quod principalitas et dampnum uno iuramento deberent coniurari per testes, sed p-e ipse actor debet coniurare.Glossa Pol.
StPPP II p. 145 (a. 1403) : p-is debiti, wlgariter «iscziny».
AGZ XI p. 55 (a. 1430) : certi et p-is debiti alias «ysczyny».Ita saepius.
Syn.
capitalis (
DokMp VIII
p. 378,
a. 1398)
;
DŁUG. Reg. II p. 283, a. 1455
et saepius), certus (
cf.
supra 5
), essentialis (
StPPP III
p. 94
)
; opp. usurarius (
DokMp VIII
p. 378,
a. 1398
; usura:
ArHist III
p. 200,
a. 1412).
Cf.
CAPITALIS
IV,
CERTUS
I 1,
ESSENTIALIS
III 2 PRINCIPALITAS
II 3.
b.
pecunia(-ae), solutio
zadatek, pierwsza rata należności;
prima pensio, arra, prima pars totius summae debitae in antecessum data
AGZ XI p. 304 (a. 1447) : recessit de media marca p-i solucione, alias «zadatku», quam dederat super agro prefato.
KsgPrzem II p. 101 (a. 1451) : si non soluerit, extunc obligauit se arram seu pecuniam p-em amittere.
AGZ XI p. 404 (a. 1455) : quas duas marcas pro pecunia p-i alias «zadanak» receperunt.Ita saepe, praec. cum glossa «zadatek».
Eodem sensu
floreni principales :
AGZ XV p. 231 (a. 1485) : Iwaszko sibi Cosczey p-es florenos alias «zadathek» restituere debet.
Item
principale,,
-is
et
principalia,,
-ium
n.
AGZ XV p. 33 (a. 1468) : illas pecunias, quas ab eisdem super demissiones piscinarum recepit, pro p-i alias «zadathkv» restituere debebit.
Ib. p. 186 (a. 1476) : vendiderunt et ab ipso ... pro p-i alias «zadadkv» viginti marcas receperunt.
Ib. XIX p. 218 (a. 1490) : super prefata bona sexaginta marcas recepit p-ium alias «zadathkv».Ita ib. saepius. Cf. PRIMAEVUS II 2, PRIMATUS I, PRIMUS I varia 2 l, PRINCIPIUM V 4, PRIOR I 4.
5.
terminus
ważniejszy; qui
maioris momenti est
TPaw IV p. 252 (a. 1400) : quod illo die, quo in Brzezini termino ... debuit parere, eo die in Petrcow in maiori negocio et p-em terminum habuit.
B.
de hominibus
1.
actor
et
abs.
principalis
-is
m.
główny powód;
primus actorum, qui a ceteris
mandatum ad causam gerendam
habet (
cf.
ACTOR
supra I 140, 44 sqq.
)
ArPrawn X p. 24 (a. 1393) : pars rea accusavit contumaciam Prandothe ... actoris p-is.
DokMp I p. 259 (a. 1393) : Derslaus existens actor p-is in predicto termino neque per se neque per aliquem suum ... comparebat.
KodUJ I p. 31 (a. 1400) : Anna ... et ... Conczek ... p-is ... in nos ... compromiserunt.Ita saepissime. Glossae Pol.
IurMas I p. 108 (a. 1421) : p-is actor, «powód»dictus.
KsgCzer p. 241 (a. 1421) : si non parebit et sic perdet, extunc de his omnibus p-is alias «gissczecz» debet accipere.
AGZ XI p. 80 (a. 1433) : Gnewossius tamquam p-is alias «powod» super Iohannem.
Ib. XVI p. 154 (a. 1480) : tu tanquam p-is alias «gysczecz» solus existens te sibi inscripsisti eliberare quartam partem advocacie.Ita saepius.
2.
actor, debitor
et
abs.
principalis,,
-is
m.
główny dłużnik, na którym ciąży główne
zobowiązanie
zobowiązany wstąpić w proces zamiast pozwanego;
primus eorum, qui alicui pecuniam debent, loco citati in causa respondere obligatus
(cf.
supra ACTOR I 140, 52
sqq.)
KodKKr II p. 79 (a. 1381) : quas centum marcas ... dux tamquam p-is debitor ... et nos fideiussores ... exsoluere promittimus.
KsgŁawKr p. 189 (a. 1392) : debitor p-is et ... fideiussor ipsius ... recognoverunt ... in XXX marcis ... debiti ... obligari.
KsgZPozn p. 322 (a. 1404) : sub vadio ... medietatem arbitris et medietatem debitori seu p-i.
ArPrawn X p. 149 (a. 1405) : Jacussius ... cum Mathia ... tamquam cum p-i actore fideiubuerunt... Laurencio.
KodWp V p. 192 (a. 1411) : nos ... tamquam actor seu debitor p-is necnon Olbracht ... veluti fideiussor.Ita vulgo. Glossae Pol.
KsgZPozn p. 321 (a. 1404) : sub vadio ... medietatem solvere arbitris et medietatem p-i wlgariter «ysczewi».
Ib. p. 399 (a. 1405) : citare p-em wlgariter «jszcza».
AGZ XIV p. 137 (a. 1444) : subdiderunt se tamquam p-es alias «ysczczowye» pro eo Derslao.Ita saepe.
Ib. XV p. 40 (a. 1465) : quos florenos ... Chodorowsky tanquam p-is debitor alias «yako gysty dlusznyk» ... solvere est obligatus.Occ. constr. sq. gen.
StPPP IX p. 156 (a. 1495) : p-is alias «ysczyecz» summe septuaginta ... marcarum per ... Petrum ... sibi resignate (cf. ib. p. 158).
Opp.
secundarius debitor
(
KsgŁawKaz
p. 275, a.
1420) .
Saepe ocurrit in iuncturis
α. se principalem (debitorem) ponere (alicui, pro, super
aliqua re):
AKapSąd II p. 91 (a. 1433) : super quibus pecuniis posuit fideiussores tanquam p-es debitores.
CracArt suppl. III p. 17 (a. 1441) : retulit se citasse ... procuratorem ... ad videndum se poni p-em pro kmethonibus.
DŁUG. Reg. II p. 283 (a. 1455) : se p-es debitores pro ... pueris ponentes.Ita saepissime.
Item
se pro principali ponere :
AGZ XIII p. 510 (a. 1466) : heredes ... ponendo se ipsos pro p-bus alias «gyssczy» fideiusserunt Iacobo.
β.
dare (causam) ad principalem (debitorem) :
AGZ XI p. 292 (a. 1447) : petivit sibi dare causam ad p-em debitorem alias «do gistcza ku prziposwanyu».
Ib. XIV p. 286 (a. 1449) : ipsi ... abiudicaverunt mihi equm et non dederunt «na wswod» ad p-em.
StPPP II p. 746 (a. 1468) : procurator ... Nicolai ... affectabat sibi dari ad p-em, videlicet... regem Polonie; et procurator ... Jacobi dixit: non est moris dominum regem accipere in p-em.
AGZ XVIII p. 201 (a. 1480) : petivit sibi dari ad p-em, qui eum evinceret, alias «na gyscza», et domini iudicio presi dentes sibi ad p-em dederunt.Ita saepe.
γ.
recipere ad (super) principalem :
AGZ V p. 192 (a. 1456) : nec ... fideiussores debent recipere ad p-em alias «na gisczcza».
Ib. XIV p. 488 (a. 1456) : si pars adversa vellet recipere ad p-em alias «na giszcza».
Ib. XIX p. 341 (a. 1469) : recepit sibi super p-em ... Iohanni ... pro fideiussoria.Ita saepius.
3.
creditor
et
abs.
principalis,,
-is
m.
główny wierzyciel; primus eorum, qui alicui
pecuniam mutuo
dederunt
StPPP VIII p. 494 (a. 1398) : confessa est, quod ... Judeus est p-ior creditor in debitis suis.
ArPrawn X p. 91 (a. 1400) : Petrus ... tanquam primus et p-is creditor fecit arestacionem super bonis Johannis.
Ib. p. 97 (a. 1401) : Smerl super bonis Jasconis ... debet esse racione huiusmodi debiti, cum est creditor p-is.
APozn I p. 61 (a. 1440) : fideiusserunt manu coniuncta ad manus ... Michaelis ... tamquam p-is pro quatuor marcis census ... pro Lazaro ... quas ... Lazarus Michaeli ... tenebitur dare ... usque ad solucionem capitalis summe.Ita saepe.
4. debitor,
cf.
supra 2.
5.
evictor, tutor
et
abs.
principalis,,
-is
m.
główny tzw. zachodźca; alieni iuris vicarius princeps (cf. EVICTOR II, INTERCESSOR II)
KsgŁawKr p. 217 (a. 1393) : promisit ... Franczko ... tamquam p-is resignans pro omni impeticione eiusdem domus ... pro Elizabeth nata sua.
ArPrawn X p. 184 (a. 1406) : Prandotha ... tamquam p-is tutor Margarethe uxoris sue (cf. ib. : p. 336, a. 1412 : Margaretha uxor eiusdem Prandothe p-is).
AKapSąd II p. 6 (a. 1409) : ponens se p-em evictorem pro Theodrico peciit causam suspendi ad finalem decisionem super decimis.Ita saepius. Glossae Pol.
AGZ XII p. 370 (a. 1475) : domini receperunt eis ad p-em alias «na zachoczcza» ad decimocto septimanas.
Ib. XVIII p. 207 (a. 1480) : Radochonsky non solvit, prout acceperat ad p-em evictorem, alias «gyszczcza».
Ib. XVII p. 344 (a. 1497) : domicelle intercedunt nobilem Iacobum cittatum et ponunt se p-es evictores, alias «zachoczczamy».
6.
fideiussor
et
abs.
principalis,,
-is
m.
główny poręczyciel; primus eorum, qui pro
aliquo fideiubent
ArPrawn X p. 435 (a. 1414) : Nicolaus ... p-is fideiussor promittit pro Martino ... manu coniuncta.
CracArt I p. 63 (a. 1421) : marcarum ... in quibus dictus ... Yocob tanquam p-is et ... molendinator tanquam fideiussor pro eodem Johanne ... debitorie obligabantur.
KodUJ III p. 77 (a. 1480) : Iohannem ... tanquam p-em et fideiussorem pro ... episcopo Cracoviensi pro ... sexaginta marcis, quas ... se recepisse ut fideiussor et p-is pro ... episcopo Cracoviensi confessus est et apud acta ... cum aliis confideiussoribus ... obligavit.Ita saepius.
7. pars
cf. infra 8.
8.
persona, pars
et
abs.
principalis,,
-is
m.
strona główna, która deleguje swego zastępcę w
procesie;
mandator, qui alicui potestatem
iure agendi tribuit
KodWp II p. 392 (a. 1326) : iudices seculares ... p-es personas talium procuratorum presencia ... pronuntiant contumaces.
DokListPł I p. 137 (a. 1416) : Peregrinus civium et Sandco Stanislai altariste procuratores partium p-ium predictarum ... comparuerunt.
KodWp IX p. 142 (a. 1428) : partium p-ium procuratoribus.
ArPrawn IV p. 594 (saec. XV med.med) : precipimus omnibus egritudine gravatis ... ut locum suum ... teneantur per personam idoneam supplere ... colloquiumque integrum esse censemus, perinde acsi p-is interesset (cf. StPPP III p. 39).
ArHist VI p. 40 (a. 1472) : iuramenta ... non a nunciis, sed a p-bus sunt recipienda.
VL p. 328 (a. 1505) : si malum procuratorium ... habuerit, luit poenam ... quam solus ipse procurator solvet, non p-is suus, alias non ille a quo causam dicit.Ita saepe.
9. tutor
cf.
supra 5.
Constr.
ad A – B:
a.
sq.
ante:
KsgRWar p. 26 (a. 1462) : domini sunt p-es ante omnibus creditoribus.b. sq. ex :
CodEp III p. 93 (a. 1456) : Tureorum ... ex quibus p-iores interempti sunt.c. sq. post:
KomEkon p. 138, 44 (a. 1416) : uxor post virum est p-ior pars domus.
CodEp III p. 28 (a. 1448) : p-em prelatum post pontificalem.Cf. etiam supra 1137 , 2.
IV.
książęcy; qui ducis
(cf.
s. v. II),
principis
(cf.
s. v. II A 2)
est
KADŁUB. (Pl) p. 80 : p-i etenim edicto in comunem profectus hostem casu illabor potentissimis hostium insidiis.
KodWp I p. 111 (a. 1228) : cupiens gravamina ecclesiasticarum personarum ... relevare et solatium p-i munificentia pie largiri.Ita vulgo saec. XIII - XVI.
N.
dominus
fere i.q. książę; princeps (cf.
s. v. II A
2)
PP III p. 140 (a. 1446) : literam ... preclarissimi p-is domini, domini Boleslai, Dei gracia ducis Mazowie etc., domini nostri gloriosi.
IurMas II p. 146 (a. 1511) : conclusum est... ut domina dux, tanquam dominus p-is, custodiret ... constituciones.
V.
(e
Pol.
przednij
przedni, w dobrym gatunku;
bonus, optimus
StPPP II p. 684 (a. 1463) : decem actualia cervisie p-is alias «przednyego».Nescio an huc quoque pertineat
KsgSądWar p. 29 (a. 1454) : iacens in mortali lectisternio precipit dare equum domino suo ... aut boves p-es.
RachKról p. 152 (a. 1476) : duo equi hastarii p-es sunt mortui.
Ib. p. 151 : pro quinque equis, tribus balistariis et duobus hastariis p-bus.Ita ib. saepius. subst.
1.
principalis,,
-is
m.
a.
dowódca, zwierzchnik, przełożony, pryncypał; praepositus, praefectus, dux, caput.
Praec. wojewoda, dowódca wojsk;
exercituum dux,
princeps
AnnMP p. 100 (a. 1391) : inter quos erat p-is Cristinus de Ostrow.
Constr.
α.
abs.
β.
sq.
gen.
γ.
sq.
inter:
HESSE Matth. VI p. 53 : Petro tamquam p-i inter discipulos.
b.
główny
sprawca; auctor
praecipuus.
c.
cf.
supra 1139
,
40 et 1140, 4 et 1141, 8 et
23 et 42.
2.
principale,,
-is
n.
a.
rzecz główna, najważniejsza, zasadnicza, podstawowa; id quod gravissimum, summum est
MPVat III p. 173 (a. 1310) : ista confirmatio tanquam inutilis nichil iuris habet ... quia si p-e non tenet nec accessorium ... ipsum in subditos suffraganeorum suorum aliquam iurisdictionem non habere.
Lites II p. 299 (a. 1413) : terra Samagitarum, videlicet p-e cum suis accessoriis debebitur domino regi.
Ib. III p. 88 (a. 1414) : quod ab inicio est nullum tractu (ed. tractatu) temporis non convalescat, et ubi p-e non tenet, nec tenet accessorium.Ita saepissime.
Praec.
in locut.
tam (nec) de (in) accessorio quam (nec) (de) principali :
PommUrk V p. 343 (a. 1317) : salvo ... iure satisdandi ipsis abbati et conventui tam de accessorio quam de p-i.
CodSil V p. 216 (a. 1342) : negocium ... ad ... sedem apostolicam de eorum canonicorum potestate extitit devolutum, sic quod nec de p-i nec de accessorio ... se intromittere poterant.
ZabDziej II p. 142 (a. 1484) : concedens ... Iacobo omnimodam potestatem ... agendi, contradicendi ... prout in forma meliori alias cum omnibus clausulis opportunis, tam in p-i quam accessorio.
b.
punkt, artykuł, paragraf; articulus, caput, paragraphus, locus
NIC. BŁ. Serm. I p. 268 : de tertio p-i, quo quaeritur, an omnes fideles ad ieiunium quadragesimae teneantur, respondeo ... quod eqs.
Ib. III p. 61 : tertium p-e quod ... nos sanctificat, est pius sensus.
KrMU p. 114, 40 (saec. XV in.) : quantum ad ultimum p-e, venio ad graciarum acciones referendas.
Ib. p. 113, 39 (saec. XV med.) : expedito primo p-i veniendo ad secundum descendo ad rubricam.Ita saepius.
c.
cf.
supra 1138, 54
et 1139, 25.