Ogólne
Pełne hasło
Więcej

IMPEDIO

Gramatyka
  • Formyimpedio, inpedio
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ire, -ivi, s. -ii, -itum
Znaczenia
  • I.
    • 1. niepokoić, trapić, nękać
    • 2. iur. iur. t. t. (na)gabać (cf. Słownik Staropolski s. v.), tj. zgłaszać pretensje prawne (do kogoś lub czegoś), utrudniające komuś zachowanie lub dochodzenie jakiegoś prawa
  • II.
    • A. hamować, powstrzymywać, odwodzić od czegoś
    • B. przeszkadzać, stać na przeszkodzie, robić trudności, utrudniać, uniemożliwiać, nie dopuszczać
      • 1. part. perf. powstrzymany jakąś prze szkodą, taki, któremu coś przeszkodziło (przybyć dokądś, wykonać coś)
        • a. abl.
        • b.
      • 2. zakłócać spokój, porządek, przeszkadzać w wykonywaniu jakiejś czynności urzędowej (w sądzie lub kościele)
      • 2. kwestionować, podważać czynność prawną, akt prawny
      • 4. iur. iur. wstłuknąć, tj. zgłaszać pretensje przeciw nieprawidłowemu wytyczeniu granic nieruchomości
      • 5. log. log. uniemożliwiać, wykluczać, znosić
  • III.
    • 1. loca: uczynić niedostępnym
    • 2. eccl.
      • a. + II B 3) matrimonium (contractum matrimonii) uniemożliwiać, chcieć zerwać (przytaczając przeszkody kanoniczne)
      • b. + a I) kwestionować ważność związku małżeńskiego
    • 3. zobowiązywać, wikłać, zmuszać
    • 4. + a fere i. q. psuć, niszczyć
      • b. fere i. q. gwałcić

Pełne hasło

IMPEDIO s. INPEDIO, -ire, -ivi, s. -ii, -itum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
[acc. part. fut. act. pro inf. fut. pass. (?) infra 134,52. refl. (e Pol. «jąć się» infra 36.].
I.
1. niepokoić, trapić, nękać; turbare, vexare, molestare.
Constr.
a. sq. abl. b. sq. de et super:
AKapSąd III p. 38 (a. 1473) : ecclesiam ... parochialem de et super iure parochiali decimisque ... i-it, perturbat et molesta.
c. sq. ut.
2. iur. t. t. (na)gabać (cf. Słownik Staropolski s. v. ), tj. zgłaszać pretensje prawne (do kogoś lub czegoś), utrudniające komuś zachowanie lub dochodzenie jakiegoś prawa; vindicias, quae alicui in iure suo servando vel exsequendo obstant, postulare
KodWp I p. 563 (a. 1264) : si Christianus Iudeum i-it, asserens quod ei pignore sua obligaverit ... Iudeus iurando ... suam intentionem probabit.
Ib. II p. 8 (a. 1288) : si aliquis ... sepedictos quinque ... mansos impetere aut i-re vellet, dicens esse suos eqs.
VSt p. 339 : fratres eius venditoris ... ceperunt i-re episcopum de restituenda hereditate.
Ita vulgo usque ad saec. XVI.Glossae Pol.
KsgZPozn p. 24 (a. 1400) : domina ... iudicem in resignacione i-vit, wlgariter «wadzila».
Ib. p. 126 (a. 1401) : si ... domini ... i-rent, wlgariter «wstranczili», tunc eqs.
AGZ XI p. 79 (a. 1433) : mulier pro eadem pecunia se inmediate i-vit, vulgariter «yala szie».
Syn. et iuxta posita
admonere ( KsgPrzem I p. 43, a. 1462 et saepius), aggravare ( ArPrawn I p. 156, a. 1444) , alloqui ( PrzywKr p. 12, a. 1381) , arrestare ( KsgŁawKr p. 81, a. 1372 et saepius), ), citare ( KodWp V p. 15, a. 1401 et saepius), ), convenire ( APozn II p. 36, a. 1473) , impetere ( et saepius), inquietare ( OrtWp p. 43, saec. XV et saepius), irritare ( ZabDziej I p. 66, a. 1458) , molestare ( KodMp IV p. 24, a. 1388) , monere ( KsgMaz I p. 9, a. 1401 et saepius), ), perturbare ( KodMp IV p. 51, a. 1395) , requirere ( APozn II p. 36, a. 1473) , turbare ( APozn I p. 425, a. 1469) , vexare ( KodMp IV p. 400, a. 1442 et saepius).Occ. explicatur addito abl. vel adv. , v. gr. iudicialiter ( KodMp IV p. 153, a. 1415) ; impedimento ( TArch p. 30, a. 1409 ; PP II p. 20, a. 1447) , iudicio ( PrzywKr p. 12, a. 1381 ; bannito ( KsgPrzem I p. 42, a. 1411), iure ( StPPP VIII p. 454, a. 1398 et saepius; spirituali et saeculari : APozn II p. 36, a. 1473) , verbis et factis ( StPPP VII p. 385, a. 1448) , via spirituali ( APozn II p. 210, a. 1489) .
Constr.
a. sq. acc. personae et
KodMp II p. 210 (a. 1307) : ne aliquis ... ualeat predictum Sobconem ... pro parte iam sepedicte scultecie i-re.
Ita vulgo. b. sq. acc. rei et
KodMp IV p. 23 (a. 1388) : quomodocunque ... aliquis i-ret porcionem hereditatis ... quam vendidit ... Iacobo.
Ita passim. c. sq. dat. personae
ArPrawn X p. 149 (a. 1405) : nullus alteri pro eadem causa amplius non debet i-re.
d. sq. abl. cf. e. sq. ab :
PP V p. 74 (a. 1427) : ipsos emptores non i-et ab emptione huiusmodi ad trigenium.
KsgMaz III p. 18 (a. 1434) : eundem a dote non debet i-re.
f. sq. de cf.
StPPP VIII p. 454 (a. 1398) : de LX marcis ipsos reos predicti actores non habent i-re.
Ita saepius. g. sq. ex :
ArPrawn VIII p. 127 (a. 1415) : pro qua littera amodo ipsum ex sentencia dominorum i-re non debet.
h. sq. in c. abl.
DokMp I p. 195 (a. 1377) : si in possessione pacifica per quempiam nefarie curaretur i-ri.
StPPP VIII p. 200 (a. 1386) : fratres suos habet in nullo ... punctu hereditatis i-re.
Ita vulgo. i. sq. pro et
StPPP VIII p. 27 (a. 1381) : non habuit pro riwlo i-re.
Ita vulgo. k. sq. super:
AKapSąd II p. 583 (a. 1460) : nec ... Iudeus ... poterit eum super eisdem florenis i-re.
APozn I p. 409 (a. 1467) : Georgium ... super propinquitate dicte ville ... i-ret.
l. sq. ratione (occasione) alicuius rei:
StPPP VIII p. 726 (a. 1399) : Jaschconem pro quoquam racione dicte ville non habebit i-re.
APozn I p. 385 (a. 1465) : impetitore occasione eorundem bonorum i-nte.
Ita saepius.
II.
A. hamować, powstrzymywać, odwodzić od czegoś; retinere, retardare, avocare, in mora esse alicui.
B. przeszkadzać, stać na przeszkodzie, robić trudności, utrudniać, uniemożliwiać, nie dopuszczać; impedimento esse, obstare, prohibere.
Constr. ad
A—B: a. sq. gen.
KodPol II p. 18 (a. 1238) : ne eum i-ant vendendi et colligendi decimas.
b. sq. dat. personae. c. sq. acc. rei vel personae. d. sq. abl. instr. e. sq. de :
*PommUrk VII p. 90 (a. 1327) : ne me ... i-ant de institucione huiusmodi assequenda.
WŁODK. ScrSel I p. 51 : non se i-it iurisdictio imperialis de temporali iurisdiccione.
f. sq. ex :
NIC. POL. p. 150, v. 4 : quando i-itur vrina ex humore frigido occupante collum vesice.
g. sq. in c. abl. h. sq. pro :
AKapSąd II p. 56 (a. 1420) : kmethonem pro locacione decime i-vit.
i. sq. inf. k. sq. ne. l. sq. quominus. m. sq. ut.
Praec.
1. part. perf. powstrzymany jakąś prze szkodą, taki, któremu coś przeszkodziło (przybyć dokądś, wykonać coś); cui aliquid obstat (ne, quod debeat, perficiat)
Lites I p. 34 (a. 1321) : in dicto termino i-ti negociis arduis nostram presenciam non possumus exhibere.
KsgŁawKr p. 161 (a. 1391) : in dicta causa succubuit, nisi legali i-tus impedimento fuisset.
Ita saepissime. Additur
a. abl. , ut 7 et causa rationabili ( ArPrawn V p. 459, saec. XV ex.ex) , infirmitate vera ( StPPP VI p. 215, a. 1523) , morbo ( CRIC. p. 284 ) , negotiis ( MPH IV p. 490, saec. XV ex.ex) , cett.
b. adv. , v. gr. legitime ( DokMp II p. 59, a. 1426 ; StPPP III p. 59, a. 1534) .
2. zakłócać spokój, porządek, przeszkadzać w wykonywaniu jakiejś czynności urzędowej (w sądzie lub kościele); (per)turbare aliquem (iudicem vel sacerdotem)
StPPP VIII p. 36 (a. 1381) : Vroczslaus ... VI marcas, quia i-uit iudicium.
Ib.
p. 275 (a. 1388) : Stanislaus ... penam XV inconpositus fuit in iudicio iudicium i-ndo.
ArPrawn I p. 19 (a. fere 1400): qui ... divina officia i-verint.
Ita saepissime, v. gr. camerarium iudicantem ( StPPP VIII p. 194, a. 1386) , castellanum in querela ( AGZ XI p. 229, a. 1444) , locutionem procuratoris ( ib. XVII p. 131 , a. 1477) , verba alicuius in deductione ( ArPrawn X p. 371, a. 1412) , verbum Dei publice ( AKapSąd III p. 93, a. 1502) sim.
2. kwestionować, podważać czynność prawną, akt prawny; negotia et actiones iuris civilis irrita esse dicere
KodPol I p. 32 (a. 1228) : ne ista nostra restitucio ... possit ab aliquo ... i-ri, presentem paginam sigilli nostri munimine ... roboravi.
KodKKr I p. 34 (a. 1243) : ne quis hanc nostram donacionem ualeat i-re, aut ei ausu temerario contraire, eam ... volumus ... sigilli nostri munimine communiri.
DokMp I p. 175 (a. 1372) : ne hanc nostram vendicionem ... quisque possit imposterum i-re, presentem litteram ... dedimus.
Ita passim, v. gr. donationem ( ), sententiam ( ZabDziej III p. 272, a. 1493) , sententiam arbitralem ( APozn II p. 100, a. 1482) , sententiae demandationem ( ZabDziej III p. 272, a. 1493) , statutum et ordinationem palatinorum ac exsecutionem consulum ( StPPP III p. 37 ) ; simili sensu forum ( AKapSąd II p. 36, a. 1418) , lucrum ( CracArt I p. 41, a. 1406).
Syn.
contradicere ( AKapSąd III p. 9, a. 1452) , inficere ( StPPP III p. 37 ) , inquietare ( APozn II p. 100, a. 1482) .
4. iur. wstłuknąć, tj. zgłaszać pretensje przeciw nieprawidłowemu wytyczeniu granic nieruchomości; aliquem limites bonorum inique constituere declarare
Sejm. p. XLV (a. 1415) : isti scientes granicies factis juramentis debent procedere granicies de monstrando; si ergo aliquis pars ex predictis seniores istos i-verit in transitu, alias «wstluknie» dicens, quod in ipsius hereditatem transeunt, ubi non sunt vere granicies; ista vero pars, que non i-vit seniores in transitu, jurare debet, quod bene transeunt veras granicies; sed si i-ns vult probare nobilibus sex, quod non vadunt veris graniciis, tunc pars ista, que non i-it, si eciam vult probare sex nobilibus, quod vestras granicies vadunt, probare admittitur, sed i-nti probatio cadit.
Cf. etiam RotKość p. 501 (a. 1426) .
5. log. uniemożliwiać, wykluczać, znosić; tollere, excludere, irritum reddere
Gramm. p. 180 (saec. XV) : regula ista i-itur sex de causis: primo quando verbum substantivum profertur absolute ... secundo etc.
WROCŁ. CongLog fol. a 3a : terminus communis, qui subicitur alicui secunde intentioni et non i-itur per aliquod adiunctum supponit simpliciter.
Ita saepissime.
III. varia et singularia
1. loca: uczynić niedostępnym; invium, inaccessum reddere.
2. eccl.
a. (spectat ad II B 3) matrimonium (contractum matrimonii) uniemożliwiać, chcieć zerwać (przytaczając przeszkody kanoniczne); dirimere, irritum declarare (impedimentis allatis)
StSyn III p. 6 (a. 1320) : compaternitas ... i-ns matrimonium contrahendum et dirimens iam contractum.
MPH II p. 821 (saec. XV) : didicerat ... quod dispar cultus coniugum erat i-ns (ed. impeditius) matrimonium.
Cf. IMPEDITIVUS IMPEDIMENTUM II A 1. Cf. etiam ZabDziej III p. 418 (a. 1496) et AKapSąd III p. 156 (a. 1511).
b. (spectat ad a et ad I) kwestionować ważność związku małżeńskiego; aliquem irritum matrimonium contraxisse dicere
ArHist V p. 150 (a. 1470) : Petrus ... proponit contra ... Annam ... quod sibi i-it contractum matrimonii consumatum cum ... Katherina.
Ib. infra Anna ... Petrum non debet i-re in perpetuum.
StPPP XI p. 270 (a. 1494) : Buczek ... receperat... feminam pro uxore ... que habebat virum alium; post modum fuit ... i-tus per aliquos homines propter causam istam.
3. zobowiązywać, wikłać, zmuszać; obligare, constringere, cogere
KodWp III p. 20 (a. 1352) : scultetum ... pro servitiis serenissimi regis exhibendis i-eramus.
DokMp I p. 236 (a. 1387) : kmethones ... a dictis criminibus muliebribus ... absolvimus ... renunciantes ... kmethones in pecunia domine regine, que wlgariter «ruszica» dicitur, i-turos.
ArHist V p. 94 (a. 1410) : cum Anna ... copulam in facie ecclesie recipere neque ipsam quouismodo i-re aliquo contractu.
4. a .fere i. q. psuć, niszczyć; vitiare, corrumpere
KsgŁawKr p. 180 (a. 1392) : si autem ipsum balneum per manum validam i-retur aut destrueretur, vel ignis ... voragine buretur.
b. fere i. q. gwałcić; violare, stuprare
Theiner II p. 301 (a. 1501) : cuius Turci scelestissima facinora in Dei templis prophanatis, in virginibus i-tis, in matronis et senibus ... necatis etc.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)