General
Full Entry
More

PERSONA

Grammar
  • Formspersona
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -ae
  • Part of Speechnoun
  • Genderfeminine
Meaning Outline
  • I.
    • 1. functio, munus.
    • 2. officium, dignitas.
    • 3. individuum humanum, homo.
      • a.
      • b.
        • α. + (in) (cum) sua propria sola) persona personis suis propriis) personaliter in persona per se in sua persona solus in persona ad personam suam ipse (ipsi) per se
        • β. + in (ad) personam alicuius pro aliquo
    • 1. refertur ad corporis humani integritatem, habitum, speciem
    • 2. refertur ad hominis condicionem.
      • a. + masculina feminina:
      • b.
      • c.
      • d.
      • e.
  • III. eccl.
    • 1. qui munere eminentiore in Ecclesia fungitur
    • 2. ecclesiae parochialis praepositus, ad vitam ab episcopo institutus
  • IV.
    • 1. phil. theol.
    • 2. log. explicat
    • 3. gram. dicendi ratio, qua verbum ad propriam significationem subiecti refertur.

Pełne hasło

PERSONA, -ae f.
  • F.
  • G.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • A.
  • H.
  • N.
  • K.
[generis m.
StPPP VIII p. 859 (a. 1400) : quidquid iidem octo persone ... fecerint (cf. tamen ib. infra : dicte octo persone).
RHist I p. 114 (a. 1406) : clerici aut quiuis spirituales persone.
*CodSil X p. 321 (a. 1463) : quicunque persona ... officium ... resignet.
N. doctrinam gram. m. ae.
GŁOG. Alex. I fol. L VIa : persona capitur quandoque ... pro illo, qui pre ceteris habet dignitatem in Ecclesia, que spectat ad viros tantum et sic est generis masculini per illam regulam.]
I.
1. funkcja, rola, charakter; functio, munus. Occurrit in iuncturis personam alicuius (vel aliquam) induere (v. gr. arbitri: DŁUG. LibBen III p. 148 ; ; hostis id. Op. p. 32 ); simili sensu ferre; gerere; sustinere.
Opp.
deponere; exuere ( saec. XV) .
Locut. adv.
ex (in) persona alicuius w imieniu; i.q. nomine
VAdAnt p. 23,7 : abbatem ... ex nostra omniumque p-a salutes.
MATTH. Lect. I p. 73 : hoc verbum retribue potest legi in p-a peccatoris.
NIC. BŁ. Tract. fol. b VIb: sacerdos ... non habet alium actum nisi prolationem verborum ex p-a Christi. Id. Serm. I p. 53: sic ... ait ex p-a sui propheta.
Ita saepius.
2. godność, stanowisko; officium, dignitas.
Iuxta posita
status, condicio ( StPPP VII p. 471, a. 1492) .
N. locut.
personam accipere mieć wzgląd na godność; dignitatem respicere (e Vlg. Luc. 20,21 MARTIN. OP. Serm. p. 479 nlb. ).
3. osoba ludzka, człowiek; individuum humanum, homo.
Additur
humana ( AGZ XIII p. 460, a. 1465 et saepius) vel hominis (
ib. XV p. 222, a. 1484 : triginta et una p-a hominum;
Tom. III p. 176, a. 1514 : unde p-e hominum assumantur ad ... curie officia implenda.
Iuncturae nominales
a. sq. gen. explic.
RachJag p. 66 (a. 1389) : p-e Lythuanorum et Ruthenorum.
b.
sq. pron. possessivo (vel gen. pron. personalis) loco pronominis ipsius
DokMp VI p. 480 (a. 1408) : coram nostra praesentiali p-a ... constitutus.
AKapSąd II p. 63 (a. 1425) : p-as vestras nobis ... curaverunt commendare.
KodWp IX p. 275 (a. 1431) : ubi commode p-as ipsorum poterint conservare.
Ita saepius.
N. locut. abundantem
APozn I p. 442 (a. 1425) : dominium ... domus et maccelli pro se et sua p-a quamdiu vivit reservando.
Locut. adv.
α. (in) vel (cum) sua (vel propria vel sola) persona (item personis suis vel propriis) sam(i) osobiście, we własnej osobie; ipse (ipsi) per se
DokMp IV p. 7 (a. 1225) : ne vel ipsi haeredes in propriis p-is vel aliquis suorum successorum de dicta donatione sese ... intromittant.
KodWp VI p. 19 (a. 1264) : damus molendinum liberum in p-a eisdem scoltetis et posteritati ipsorum ... construendi potestatem.
ArSang II p. 34 (a. 1362) : quamdiu viveret sola in p-a.
Lites II p. 388 (a. 1388) : debent constitui propriis in p-is.
TPaw IV p. 80 (a. 1400) : veniens sola p-a et cum suis pueris.
DŁUG. Hist. V p. 149 : ut egredientem illum Ioannem Capistranum ... p-is propriis ... omnes ordines ... ad duo milliaria prosequerentur.
Tom. I p. 202 (a. 1511) : equos suos ... relinquentes ipsi se p-is suis domi continent.
Ita saepius. Simili sensu personaliter in persona ( PomnLw I p. 115, a. 1389) , per se in sua persona ( StPPP VIII p. 394, a. 1397) , solus in persona ( DokMp I p. 90, a. 1353 ; KodMp III p. 115, a. 1358), item ad personam suam ( StPPP XI p. 33, a. 1572 : recognoverunt se accepisse ... a laborioso Matia ... per fertonem omnes ad p-am suam ex agro).
β. in (ad) personam alicuius na rzecz, dla (kogoś); pro aliquo
AConst p. 203 (a. 1326) : nullus clericus ... possessiones suae ecclesiae ... maxime in p-am laici ... alienare praesumat.
DokMp I p. 129 (a. 1361) : ut ... resignaciones ... in p-am ... abbatis ... factas ... approbare dignaremur.
RachJag p. 200 (a. 1394) : pro parandis armis ad p-am domini regis.
Ita saepius.
Praec.
1. człowiek jako istota fizyczna, ciało, postać; refertur ad corporis humani integritatem, habitum, speciem
PommUB p. 508 (a. 1298) : omnes causas iudiciarias civiles, criminales sive sint pecuniarie vel in perdicione p-e vel cuiuslibet membri.
KodMp II p. 251 (a. 1321) : theloneatoribus ... sub obtentu omnium rerum et p-arum suarum districtius mandamus [etc. (cf. ib. infra]: sicut ... et res ac p-as suas illesas cupiunt seruare).
CodSil V p. 98 (saec. XIV med.med) : dum se a fratribus ... in p-a nimis enormiter offendi pertimesceret vel occidi.
DokMp VIII p. 231 (a. 1442) : p-e fatigis et sumptibus ... non parcendo.
DŁUG. Hist. I p. 159 (= I p. 223 ed.nov. ): cui Boleslao natura magnificam praestantemque p-am caeteros mortales excellentem donaverat.
2. człowiek ze względu na jego położenie społeczne; refertur ad hominis condicionem. Distinctiones notabiliores
a. masculina (opp. feminina: KodWp IX p. 155, a. 1428 et saepius:
feminea:
DŁUG. Op. p. 311 ; ; muliebris: CracArt II p. 463, a. 1547).
b. clericalis ( APozn I p. 89, a. 1442) , ecclesiastica ( KodMp IV p. 69, a. 1399 et saepius; item ecclesiae: MATTH. Dial. fol. XCVIIb ) , spiritualis ( DokMp I p. 31, a. 1322 et saepius), religiosa ( KsgPrzKr p. 386, a. 1404 et saepius).
Opp.
mundana ( *Lites II p. 118, a. 1245) , saecularis ( DokRad p. 30, a. 1416 et saepius), temporalis ( DokMp I p. 115, a. 1359 et saepius).
c. nobilis ( StPPP VIII p. 454, a. 1398 et saepius).
Opp.
cmetonalis ( PP VI p. 160, a. 1458) , laboriosa ( DokMp III p. 35, a. 1442) , plebeia ( IurMas I p. 171, a. 1448 et saepius), servilis ( CracArt suppl. I p. 40, a. 1411 et saepius), simplex ( StPPP VIII p. 454, a. 1398).
d. magna ( KodWp I p. 15, a. 1338-1414 et saepius),item celsa ( Sob. XII p. 369, a. 1239) , egregia ( Tom. X . 378, a. 1528) , gravis ( MATTH. Dial. fol. CIX*) , illustris ( Lites I p. 291, a. 1339) , sublimis ( *CodSil (Μ) III p. 154, a. 1226) , venerabilis ( KodPol I p. 5, a. 1153), item auctoritatis ( Tom. X p. 378, a. 1528).
Opp.
exilis ( KrMU p. 55, a. 1407 et saepius), humilis ( *CodSil (Μ) III p. 154, a. 1226 ; item condicionis humilis: THOM. Med. p. 128 ) , odarda et impossessionata ( AGZ XVII p. 300, a. 1494) , vagabunda ( ConcPol VIII p. 129, a. 1415 ; vaga :
DokListPł p. 556, a. 1552 : p-as vagas «sturarze» dictas).
e.
autentica (
Lites I p. 430, a. 1320 et saepius), bona ( ib. p. 288, a. 1339) , fidelis ( ib. II p. 294, a. 1413) , habilis ( AKapSąd II p. 728, a. 1507) , honesta et fidedigna ( DokSul p. 332, a. 1282) , idonea ( DokMp I p. 77, a. 1349 et saepius), utilis et fructuosa ( CulmUB p. 568, a. 1480) , valens ( DokMp I p. 360, a. 1409) .
Opp.
inhabilis ( CorpJP III p. 204, a. 1511) , levis ( ŹrWaw V p. 162, a. 1532) , vilis ( CodVit p. 683, a. 1424 ; glossa Pol.
GLcerv p. 767 : vilis abiectaque p-a est, quae malis moribus vilescit, «lekki człowiek»).
f. gradata (
StPPP XII p. 556, a. 1531 et saepius), litterata (opp. laica : LibProm p. XV. a. 1406). Praeterea advena (syn. peregrinus : AKapSąd III p. 156, a. 1511) , aulica ( RachDw I p. 231, a. 1547 : p-is aulicis, alias «warterzom»),
publica (
CorpJP III p. 115, a. 1510 ; opp. privata: GLcerv p. 677 ) cett. cf. s. v .v.
III. eccl.
1. osoba pełniąca ważny urząd kościelny; qui munere eminentiore in Ecclesia fungitur
KodKKr I p. 2 (a. 1167) : presentibus p-is eiusdem ecclesię Cracoviensis uidelicet ... Lamberto decano, Arnoldo archidiacono, magistro Amilio, custode Hannibalo ... et alijs quam pluribus honestis uiris.
KodMp II p. 20 (a. 1210) : totius Cracouiensis ecclesie tam p-arum quam canonicorum approbatione et consensu ... cenobij priuilegia innouare statuimus.
DokMp IV p. 6 (a. 1225) : praesentibus his p-is eiusdem ecclesiae: Andrea archidiacono, Laurentio cantore, Patslauo custode et aliis canonicis.
Cf. supra 464,43 sqq.
2. proboszcz wprowadzony dożywotnio na urząd przez biskupa; ecclesiae parochialis praepositus, ad vitam ab episcopo institutus
KodWp I p. 238 (a. 1248) : si ... non copulandos eum sacerdotem apparuerit copulasse ... si ... curatus parochie fuerit vel p-a, per annum ... ab oficio et beneficio suspendatur.
GŁOG. Alex. I fol. Aa VI* : pastor alicuius ecclesie dicitur p-a.
IV.
1. phil. et theol. definitur
MatFil II p. 15 (saec. XV in.) : secundum Richardum in quarto De Trinitate p-a est intellectualis naturae incommunicabilis subsistentia vel secundum Boethium (De pers. 3 ) est rationalis naturae individua substantia (item GIEŁCZ. fol. B IIIa; GŁOG. Hisp. fol. e IIIa et saepius ).
GŁOG. Alex. I fol. L VIa : p-a ... est rationalis creature indiuidua essentia et sic dicitur p-a, quasi per se vna.
WROCŁ. EpitConcl fol. e IIIa : p-a dicit suppositum rationalis nature siue in Deo siue in creaturis.
Ib. fol. t Ib : anima coniuncta corpori est pars p-e quia pars hominis, qui est p-a.
Glossa Pol.
GLb p. 76 : p-a in divinis est intellectualis naturae incommunicabilis essentia, «yedna rzecz maiącza gymyą»,p-a «oszobna persona».
Dicitur praec. de
personis TrinitatisSanctae
MatFil II p. 22 (saec. XV in.) : non possunt esse nisi duae P-ae emanantes et tertia producens.
STOB. Parv. fol. F Va : patet de Personis Divinis, que licet sint simul natura, tamen producens praecedit productum origine.
2. log. desygnat jednostkowy ; explicat
GŁOG. Hisp. fol. d Ia : cum terminus supponit suppositione naturali, tunc accipitur in omni p-a sua et latitudine et simpliciter pro omnibus significatis suis.
ib. fol. c IVa : pronomen derivativum ... significat ... p-am possessoris et etiam rei possesse; p-am rei possesse principaliter et p-am possessoris minus principaliter.
3. gram. osoba (w koniugacji czasownika); dicendi ratio, qua verbum ad propriam significationem subiecti refertur.
Distinguitur
transitiua(opp. intransitiua: MassaGr v. 7 sq. ; item constructio transitiva (opp. intransitiva) personarum: Gramm. p. 166 sqq.., saec. XV).
N. locut.
personae verbum czasownik w formie osobowej; i.q. personale
MassaGr v. 39 : p-e verbum primum poscit sibi casum.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)