General
Full Entry
More

FINIS

Grammar
  • Formsfinis
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -is
  • Part of Speechnoun
  • Gender
Meaning Outline
  • I. propr.
    • A. concr. terminus, extremitas, ora, margo
      • 1.
        • a.
        • b.
          • α. limes, terminus. Occ. to, co wyznacza granicę, słupy graniczne itp.; signa, quibus limes designatur.
          • β. id, quod limitibus circumscribitur, territorium, regio, fundus, ager sim. Occ. ojczyzna; patria.
        • a.
          • α. + viae
          • β. + fluminis ripa.
          • γ. + tecti culmen, fastigium cauda
        • b.
          • α. + libri, epistulae, orationis pars extrema, exitus.
          • β. + verbi ultima syllaba (littera), terminatio, exitus (saec. XV).
        • c. + pecuniae, solutionis mellis pecunia residua, residuum, reliquum
        • d. mus.
    • B. abstr.
      • 1. tempus extremum, terminus ultimus, exitus, effectus.
        • a.
        • b. iur.+ controversiae, litis, causae i. q. diiudicatio, disceptatio, terminatio.
        • c. + vitae exitus, obitus, mors.
        • d. exitium, interitus.
          • α. + finem capere accipere habere in aliqua re assumere consequi dare finire (suum inire recipere additur
          • β.
      • 2.
        • a. + (usque) ad (in) finem; in fine usque ad finem actionis; inde: omnino, prorsus, in aeternum, sine fine.
        • b. + in fine denique, demum, tandem.
  • II. transl.
    • 1. extremum, terminatio, terminus.
    • 2. extremus gradus, praec. voluntatis, affectuum, consilii sim., interdum i. q. iustus modus.
    • 3. id, quo aliquis (aliquid) tendit, quod petit, propositum.
      • a.
        • α.
        • β.
        • γ. + subordinatus sub fine
        • δ. + ultimus, ultimatus simpliciter: rei operatae operationis
      • b.
        • α.
        • β.
        • γ. + intrinsecus extrinsecusintra se (opp. extra se
        • δ. + per se per accidens
        • ζ.
    • 4.
      • a. + eo fine eatenus, quatenus
      • b. + fine (-i) gratia, causa alicuius rei (constr. sq. gen.).

Pełne hasło

FINIS, -is m. (perraro f.)
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • N.
I. propr.
A. concr. koniec, granica, brzeg, kraniec; terminus, extremitas, ora, margo
1.
a. terrae, civitatis, territorii sim., fundi, agri, possessionis sim.; item limitum sim. ( Lites II p. 194, a. 1412 et saepius.).
N. glossas Pol.
StPPP XI p. 16 (a. 1512) : in f-e omnium f-um agrorum alias «na ostathku wsyczkijch rolij».
ZabDziej I p. 330 (a. 1566) : a primo f-e granicie usque ad f-em granicies alias «od koncza do koncza granycz».
Additur
inferior ( DokMp I p. 242, a. 1388) , extremus ( Lites II p. 100, a. 1413).
N. locut.
ultimum finem accipere :
KodMp IV p. 456 (a. 1446) : circa illum scopulum ... limites f-em vltimum acceperunt.
b. meton.
α. granica, linia graniczna; limes, terminus. Occ. to, co wyznacza granicę, słupy graniczne itp.; signa, quibus limes designatur. Glossa Pol.
KodMp I p. 338 (a. 1366) : Phalislao ... damus potestatem locandi villam ... cum f-bus wlgariter «sze dlamy».
StPPP II p. 383 (a. 1433) : in f-e laneorum alias dicendo «we dlach».
AGZ II p. 144 (a. 1455) : facientes f-es eorundem laneorum alias «dlye» eosdem scopulis manifestis insignientes.
β. (praec. pl. ) to, co zamyka się w obrębie granic, terytorium, kraina, ziemia, rola; id, quod limitibus circumscribitur, territorium, regio, fundus, ager sim. Occ. ojczyzna; patria.
Item
orbis cały świat, wszyscy ludzie; universi homines (saec. XV). 2
a.
α. viae i. q. meta.
N. glossam Pol.
KsgMaz I p. 125 (a. 1412) : nec originem wlgariter «pochopu» nec f-em wlgariter «sconana» vie ... viderunt.
β. fluminis brzeg; ripa.
γ. tecti szczyt, zwieńczenie; culmen, fastigium
AKapSąd III p. 117 (a. 1507) : pro edificanda turri ... ita ... alta sicut super f-es tecti ecclesie.
Occ. ogon; cauda ( DŁUG. Hist. V p. 513 : apparuit ... cometes circa f-em Ursae).
b.
α. libri, epistulae, orationis sim. ostatni odcinek, zakończenie; pars extrema, exitus.
β. verbi końcówka, zakończenie, wygłos; ultima syllaba (littera), terminatio, exitus (saec. XV).
c. pecuniae, solutionis et abs. : reszta, końcówka, ostatnia rata; pecunia residua, residuum, reliquum
TPaw IV p. 32 (a. 1395) : Daczbogissa tenetur solvere ... dimidiam secundam marcam ... inter quibus pecuniis debent esse XXXX quatuor grossi lati et f-is parvorum denariorum debet esse.
StPPP IX p. 20 (a. 1420) : debet soluere medium ad festum Michaelis, f-em ad festum Pasche.
KodMp IV p. 297 (a. 1435) : volentes, vt donaciones ... prelatis ... date in quittacionibus et alijs f-em solucionis sortirentur adoptatum.
Ita saepe. Occ. mellis :
KodKWil p. 519 (a. 1497) : quinque pullas ... mellis crudi ... plebano ... dare ... consueuerunt, f-em vero mellis ... pro me ... reservo.
d. mus.
SZYDL. p. 47 : tonus est discrecio principii, medii et f-is cuiuslibet cantus regularis directi vel transpositi.
Ib. infra in definitione dicitur discrecio f-is ad innuendum, quod in f-e cantus debet cognosci, an talis sit directus vel transpositus.
FELSZT. OpSimpl fol. B Ia : habet ... octavus tonus differentiam irregularem ... que differentia melodiam octavi toni habet et f-em.
Cf. FINALIS II A 4.
B. abstr. (spectat ad tempus et res, quae in tempore fiunt)
1. koniec, kres, zakończenie, speł nienie; tempus extremum, terminus ultimus, exitus, effectus.
Additur
desiderabilis ( StPPP X p. 21, saec. XV in.) , (per)optatus ( KodKKr II p. 434, a. 1418 ;
CodVit p. 689, a. 1424) , totalis (belli:
StPPP II p. 874, a. 1490).
Praec.
a. actionis sim., voti, spei sim., mandati, promissi sim.
b. iur. controversiae, litis, causae sim. tyle co: rozstrzygnięcie, zakończenie; i. q. diiudicatio, disceptatio, terminatio.
Additur
aequus ( KodMp II p. 229, a. 1313) , amicabilis ( KsgMaz III p. 60, a. 1434) , debitus ( KodMp I p. 39, a. 1250 et saepius), effectivus ( AGZ IX p. 48, a. 1436) , finalis ( ib. XIII p. 131, a. 1442). Glossa Pol.
AGZ XVII p. 263 (a. 1490) : ut hominem ... ad fideiubenduin usque ad f-em litis alias «dc przesla prava» det.
Simili sensu abs.
c. vitae et abs. ostatnie dni życia, śmierć; exitus, obitus, mors.
Additur
extremus ( StKapWł p. 28, a. 1500) , felix ( MPH IV p. 856, a. 1352) , ultimae vitae ( ArHist VI p. 160, a. 1420) , mortis ( KodMp IV p. 73, a. 1400 et saepius), vivendi ( VHedv p. 624 ) .
Dicitur
beatus ( DŁUG. Hist. I p. 230 = I p. 297 ed. nov.), bonus ( id. Hist. II p. 263 = III p. 292 ed. nov.). Glossa Pol.
RFil XVI p. 347 (a. 1428) : f-is «sconanye».
d. abs. sensu praegnanti: zagłada, zniszczenie; exitium, interitus.
Iuncturae verbales (ad
a—d)
α. finem capere (item accipere : DECIUS fol. B IIIa) , habere (additur in aliqua re : Tom. XIII p. 132, a. 1531) , assumere ( AGZ VI p. 71, a. 1462) , consequi ( Lites II p. 382, a. 1343) , dare ( ChrMP p. 488 = p. 22 Kurb. et saepius; cf. tamen sensu diverso infra xxx), finire (suum MPH III p. 687, a. 1480) , inire ( KodMaz(K) p. 109, a. 1182) , recipere ( APozn I p. 364, a. 1464 et saepius; additur suum: StPPP II p. 956, a. 1506) , sortiri ( KodWp IV p. 17, a. 1295 et saepius), sumere ( KodUJ II p. 63, a. 1446).
Simili sensu
ad (in) finem cadere ( DŁUG. Op. p. 37 ) , (de- per-) venire ( PrPol p. 291, a. 1387 ; Lites II p. 57, a. 1412 ; AGZ XV p. 559, a. 1497) , procedere ( StPPP X p. 26, saec. XV in.in), item se in aliquem finem offerre ( AKapSąd II p. 248, a. 1465).
β. finem addere, dare (alicui rei saepe), facere (alicui rei saepe).
N. iur.
cum aliquo : StPPP VIII p. 398, a. 1397 et saepius; additur in effectum : ARect I p. 314, a. 1419 ; simili sensu recognoscere:
ZabDziej I p. 116, a. 1489 ; tractare, terminare:
ArHist V p. 99, a. 1425 ; PrPol p. 64, a. 1430 ; additur inter partes: AKapSąd III p. 21, a. 1466 vel inter se finalem: AGZ XIII p. 131, a. 1442) , porro determinare (scribenti: GALL p. 47, 18) , (im)ponere alicui rei (item interponere: Tom. V p. 133, a. 1520).
Simili sensu
fini aliquid (de)mandare (pleniori : AKapSąd II p. 20, a. 1415 ; DŁUG. Hist. III p. 429 ) , fine aliquid concludere ( NIC. BŁ. Serm. III p. 157 ) , decidere ( Lites I p. 47, a. 1320) , disceptare ( KodMp II p. 182, a. 1292 et saepius), ducere ( CodVit p. 493, a. 1420 et saepius), terminare (aequo : KodMp II p. 229, a. 1313 ; bono debito:
ib. IV p. 441, a. 1445 et saepius); ad (in) finem committere (causam:
ARect I p. 251, a. 1488) , de(re)ducere (optatum:
AKapSąd II p. 590, a. 1467 ; aequitatis: Tom. XI p. 552, a. 1532) , ponere ( Tom. II p. 136, a. 1512) , in fine aliquid constituere ( Tom. I p. 90, a. 1510) , ponere ( AAlex p. 224, a. 1502) .
2. locut. adv.
a. (usque) ad (in) finem; in fine aż do (samego) końca, stąd: w ogóle, całkiem, na zawsze; usque ad finem actionis; inde: omnino, prorsus, in aeternum, sine fine.
Simili sensu
sine fine; fine (fini; additur perpetuo: DokSZKr p. 9, a. 1370).
b. in fine wreszcie, w końcu; denique, demum, tandem.
Simili sensu
ad (in) finem (saec. XV—XVI).
II. transl.
1. granica, kres czegoś; extremum, terminatio, terminus.
2. szczyt, najwyższy stopień; extremus gradus, praec. voluntatis, affectuum, consilii sim., interdum i. q. iustus modus.
3. cel, zamiar; id, quo aliquis (aliquid) tendit, quod petit, propositum.
Praec. phil. t. t. Definitur
WROCŁ. EpitConcl fol. r IIb : f-is est illud, quod volumus, intencio vero est illa inferior motio, qua per voluntatem in f-em tendimus.
Distinguitur
a. secundum locum in ordine causarum
α. inferior (opp. superior: STOB. Aret. fol. b Ia) .
β. particularis (opp. totalis ib. fol. h Ia ; BYSTRZ. Log. fol. b IIIa). ;
γ. subordinatus ( STOB. Aret. fol. b Ia ; ;simili sensu sub fine
ib. fol. b Ib : Filius Dei iam non esset vltimus f-is sed f-is sub f-e).
δ. ultimus, ultimatus (
ib. fol. a VIIIb: f-is vltimus esse summum bonum et principium ac causa omnium aliorum.
Ita saepius; additur simpliciter: MatFil II p. 46, a. 1413 et saepius). Simili sensu rei operatae (opp. operationis :
WROCŁ. Epit. fol. b IIb : f-is rei operate est terminus intentionis et in quem ordinatur operatio siue res ipsa, vt f-is hominis est felicitas ... f-is operationis est terminus, in quo stat operatio et terminans operationem, vt in naturalibus forma substantialis).
b. secundum gradum efficientiae causarum
α. certus, deliberatus, determinatus, intentus ( WROCŁ. Epit. fol. b IVa).
β. debitus (opp. indebitus: BYSTRZ. Top. fol. r Ib).
γ. intrinsecus (opp. extrinsecus :
ib. fol. o IIIa : duplex est f-is dialectice, scilicet intrinsecus, qui est perfecta cognitio syllogismi dialectici ... alius est f-is extrinsecus, qui est quidam vsus argumentationis dialectice.
Ita saepius. Simili sensu intra se (opp. extra se
id. Log. fol. b VIa: intellectus practicus habet f-em suum extra se, scilicet operari, sed intellectus speculatiuus habet f-em suum intra se, scilicet speculari).
δ. per se (opp. per accidens :
WROCŁ. EpitConcl fol. G IIIb : f-is matrimonii per se, qui proprie est f-is ipsius matrimonij intentus ab illo, qui matrimonium instituit ... sed f-is per accidens est, quem intendit contrahens).
ε. principalis (
BYSTRZ. Top. fol. o IIIa : cuiuslibet scientie est tantum vnus f-is principalis et vltimatus et ille est f-is intrinsecus.
Ita saepius)
ζ. proprius ( GŁOG. Anal. fol. 1a ; WROCŁ. Epit. fol. a IIa) ;.
4. locut. adv.
a. eo fine w tym celu; eatenus, quatenus (constr sq. enunt. fin. c. ut vel quod.
Simili sensu
ad (in) (hunc) finem :
KodUJ II p. 105 (a. 1449) : misimus ... familiares nostros ad locum dicti monasterii in f-em, ut homo tam periculosus ... caperetur.
DŁUG. Hist. IV p. 598 : vinum fero ... optimum ad f-em, ut illam ... dominam potarem.
AKapSąd III p. 259 (a. 1497) : Anna eosdem familiares ... nutrivit ad f-em, quod ipsum interemissent.
Ita saepe saec. XV.
b. fine (-i) dla, z powodu; gratia, causa alicuius rei (constr. sq. gen. ).
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)