- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- H.
- N.
I.
propr.
A.
concr. koniec,
granica, brzeg, kraniec;
terminus, extremitas, ora, margo
1.
a. terrae, civitatis, territorii sim.,
fundi, agri, possessionis
sim.; item limitum
sim. (
Lites II
p. 194, a.
1412
et saepius.).
N.
glossas
Pol.
StPPP XI p. 16 (a. 1512) : in f-e omnium f-um agrorum alias «na ostathku wsyczkijch rolij».
ZabDziej I p. 330 (a. 1566) : a primo f-e granicie usque ad f-em granicies alias «od koncza do koncza granycz».
Additur
inferior (
DokMp I
p. 242,
a. 1388)
,
extremus (
Lites II
p. 100,
a. 1413).
N. locut.
ultimum finem accipere :
KodMp IV p. 456 (a. 1446) : circa illum scopulum ... limites f-em vltimum acceperunt.
b.
meton.
α.
granica, linia graniczna;
limes, terminus.
Occ. to, co wyznacza granicę, słupy graniczne
itp.; signa, quibus limes
designatur.
Glossa
Pol.
KodMp I p. 338 (a. 1366) : Phalislao ... damus potestatem locandi villam ... cum f-bus wlgariter «sze dlamy».
StPPP II p. 383 (a. 1433) : in f-e laneorum alias dicendo «we dlach».
AGZ II p. 144 (a. 1455) : facientes f-es eorundem laneorum alias «dlye» eosdem scopulis manifestis insignientes.
β.
(praec.
pl. ) to, co
zamyka się w obrębie
granic, terytorium, kraina, ziemia, rola; id, quod limitibus
circumscribitur, territorium, regio, fundus, ager sim.
Occ. ojczyzna;
patria.
Item
orbis
cały świat, wszyscy ludzie; universi
homines (saec. XV). 2
a.
α.
viae
i. q. meta.
N.
glossam Pol.
KsgMaz I p. 125 (a. 1412) : nec originem wlgariter «pochopu» nec f-em wlgariter «sconana» vie ... viderunt.
β.
fluminis
brzeg;
ripa.
γ.
tecti
szczyt, zwieńczenie; culmen, fastigium
AKapSąd III p. 117 (a. 1507) : pro edificanda turri ... ita ... alta sicut super f-es tecti ecclesie.Occ. ogon; cauda ( DŁUG. Hist. V p. 513 : apparuit ... cometes circa f-em Ursae).
b.
α.
libri, epistulae, orationis
sim.
ostatni odcinek, zakończenie; pars
extrema, exitus.
β.
verbi
końcówka, zakończenie, wygłos; ultima syllaba (littera), terminatio, exitus (saec. XV).
c.
pecuniae, solutionis
et
abs.
:
reszta, końcówka, ostatnia rata; pecunia residua, residuum, reliquum
TPaw IV p. 32 (a. 1395) : Daczbogissa tenetur solvere ... dimidiam secundam marcam ... inter quibus pecuniis debent esse XXXX quatuor grossi lati et f-is parvorum denariorum debet esse.
StPPP IX p. 20 (a. 1420) : debet soluere medium ad festum Michaelis, f-em ad festum Pasche.
KodMp IV p. 297 (a. 1435) : volentes, vt donaciones ... prelatis ... date in quittacionibus et alijs f-em solucionis sortirentur adoptatum.Ita saepe. Occ. mellis :
KodKWil p. 519 (a. 1497) : quinque pullas ... mellis crudi ... plebano ... dare ... consueuerunt, f-em vero mellis ... pro me ... reservo.
d.
mus.
SZYDL. p. 47 : tonus est discrecio principii, medii et f-is cuiuslibet cantus regularis directi vel transpositi.
Ib. infra in definitione dicitur discrecio f-is ad innuendum, quod in f-e cantus debet cognosci, an talis sit directus vel transpositus.
FELSZT. OpSimpl fol. B Ia : habet ... octavus tonus differentiam irregularem ... que differentia melodiam octavi toni habet et f-em.Cf. FINALIS II A 4.
B.
abstr.
(spectat ad tempus et res, quae in tempore fiunt)
1.
koniec, kres, zakończenie, speł
nienie; tempus extremum, terminus ultimus, exitus,
effectus.
Additur
desiderabilis (
StPPP X
p. 21,
saec. XV in.)
, (per)optatus (
KodKKr II
p. 434,
a. 1418
;
CodVit p. 689, a. 1424) , totalis (belli:StPPP II p. 874, a. 1490).
Praec.
a. actionis
sim., voti, spei sim., mandati,
promissi sim.
b.
iur.
controversiae, litis, causae
sim.
tyle co: rozstrzygnięcie, zakończenie;
i. q. diiudicatio, disceptatio,
terminatio.
Additur
aequus (
KodMp II
p. 229,
a. 1313)
, amicabilis (
KsgMaz III
p. 60,
a. 1434)
, debitus (
KodMp I
p. 39,
a. 1250
et saepius), effectivus
(
AGZ IX
p. 48,
a. 1436)
,
finalis
(
ib. XIII
p. 131,
a. 1442).
Glossa
Pol.
AGZ XVII p. 263 (a. 1490) : ut hominem ... ad fideiubenduin usque ad f-em litis alias «dc przesla prava» det.
Simili sensu abs.
c.
vitae
et
abs.
ostatnie dni życia, śmierć; exitus, obitus,
mors.
Additur
extremus (
StKapWł
p. 28,
a. 1500)
, felix (
MPH IV
p. 856,
a. 1352)
, ultimae vitae (
ArHist VI
p. 160,
a. 1420)
, mortis (
KodMp IV
p. 73,
a. 1400
et saepius), vivendi (
VHedv
p. 624
)
.
Dicitur
beatus (
DŁUG. Hist. I p. 230 = I
p. 297
ed.
nov.),
bonus (
id. Hist. II p. 263 = III
p. 292
ed. nov.).
Glossa
Pol.
RFil XVI p. 347 (a. 1428) : f-is «sconanye».
d.
abs. sensu
praegnanti: zagłada, zniszczenie;
exitium, interitus.
Iuncturae verbales (ad
a—d)
α.
finem capere
(item
accipere :
DECIUS fol. B IIIa)
, habere
(additur
in aliqua re :
Tom. XIII
p. 132,
a. 1531)
,
assumere (
AGZ VI
p. 71,
a. 1462)
, consequi
(
Lites II
p. 382,
a. 1343)
, dare (
ChrMP p.
488 =
p. 22
Kurb.
et saepius;
cf.
tamen sensu diverso infra xxx),
finire (suum
MPH III
p. 687,
a. 1480)
,
inire (
KodMaz(K)
p. 109,
a. 1182)
, recipere
(
APozn I
p. 364,
a. 1464
et saepius; additur
suum:
StPPP II
p. 956,
a. 1506)
, sortiri (
KodWp IV
p. 17,
a. 1295
et saepius), sumere (
KodUJ II
p. 63,
a. 1446).
Simili sensu
ad (in) finem cadere (
DŁUG. Op.
p. 37
)
, (de- per-) venire (
PrPol
p. 291,
a. 1387
;
Lites II
p. 57,
a. 1412
;
AGZ XV
p. 559,
a. 1497)
, procedere (
StPPP X
p. 26,
saec. XV in.in),
item se in aliquem finem offerre (
AKapSąd II
p. 248,
a. 1465).
β. finem addere, dare (alicui rei
saepe), facere (alicui rei
saepe).
N.
iur.
cum aliquo :
StPPP VIII
p. 398,
a. 1397
et saepius; additur
in effectum :
ARect I
p. 314,
a. 1419
; simili sensu
recognoscere:
ZabDziej I p. 116, a. 1489 ; tractare, terminare:ArHist V p. 99, a. 1425 ; PrPol p. 64, a. 1430 ; additur inter partes: AKapSąd III p. 21, a. 1466 vel inter se finalem: AGZ XIII p. 131, a. 1442) , porro determinare (scribenti: GALL p. 47, 18) , (im)ponere alicui rei (item interponere: Tom. V p. 133, a. 1520).
Simili sensu
fini aliquid (de)mandare (pleniori :
AKapSąd II
p. 20,
a. 1415
;
DŁUG.
Hist. III
p. 429
)
, fine aliquid concludere
(
NIC.
BŁ. Serm. III
p. 157
)
, decidere (
Lites I
p. 47,
a. 1320)
, disceptare (
KodMp II
p. 182,
a. 1292
et saepius),
ducere (
CodVit
p. 493,
a. 1420
et saepius),
terminare (aequo :
KodMp II
p. 229,
a.
1313 ; bono debito:
ib. IV p. 441, a. 1445 et saepius); ad (in) finem committere (causam:
ARect I p. 251, a. 1488) , de(re)ducere (optatum:AKapSąd II p. 590, a. 1467 ; aequitatis: Tom. XI p. 552, a. 1532) , ponere ( Tom. II p. 136, a. 1512) , in fine aliquid constituere ( Tom. I p. 90, a. 1510) , ponere ( AAlex p. 224, a. 1502) .
2.
locut.
adv.
a.
(usque) ad (in) finem; in fine
aż do (samego) końca, stąd: w ogóle, całkiem,
na zawsze;
usque ad finem actionis; inde: omnino,
prorsus, in aeternum,
sine fine.
Simili sensu
sine fine; fine
(fini; additur perpetuo:
DokSZKr
p. 9,
a. 1370).
b.
in fine
wreszcie, w końcu;
denique, demum, tandem.
Simili sensu
ad (in) finem (saec.
XV—XVI).
II.
transl.
1.
granica, kres czegoś;
extremum, terminatio,
terminus.
2.
szczyt, najwyższy stopień; extremus gradus, praec. voluntatis, affectuum,
consilii sim., interdum i. q. iustus
modus.
3.
cel, zamiar; id, quo
aliquis (aliquid) tendit, quod
petit, propositum.
Praec.
phil. t. t. Definitur
WROCŁ. EpitConcl fol. r IIb : f-is est illud, quod volumus, intencio vero est illa inferior motio, qua per voluntatem in f-em tendimus.Distinguitur
a.
secundum locum in ordine causarum
α. inferior (opp. superior:
STOB. Aret. fol. b Ia)
.
β. particularis (opp. totalis
ib. fol. h Ia
;
BYSTRZ. Log.
fol. b IIIa).
;
γ.
subordinatus (
STOB. Aret. fol.
b Ia
;
;simili sensu
sub fine
ib. fol. b Ib : Filius Dei iam non esset vltimus f-is sed f-is sub f-e).
δ.
ultimus, ultimatus
(
ib. fol. a VIIIb: f-is vltimus esse summum bonum et principium ac causa omnium aliorum.Ita saepius; additur simpliciter: MatFil II p. 46, a. 1413 et saepius). Simili sensu rei operatae (opp. operationis :
WROCŁ. Epit. fol. b IIb : f-is rei operate est terminus intentionis et in quem ordinatur operatio siue res ipsa, vt f-is hominis est felicitas ... f-is operationis est terminus, in quo stat operatio et terminans operationem, vt in naturalibus forma substantialis).
b.
secundum gradum efficientiae causarum
α. certus, deliberatus,
determinatus, intentus (
WROCŁ. Epit. fol. b IVa).
β. debitus (opp.
indebitus:
BYSTRZ. Top. fol. r Ib).
γ.
intrinsecus
(opp.
extrinsecus :
ib. fol. o IIIa : duplex est f-is dialectice, scilicet intrinsecus, qui est perfecta cognitio syllogismi dialectici ... alius est f-is extrinsecus, qui est quidam vsus argumentationis dialectice.Ita saepius. Simili sensu intra se (opp. extra se
id. Log. fol. b VIa: intellectus practicus habet f-em suum extra se, scilicet operari, sed intellectus speculatiuus habet f-em suum intra se, scilicet speculari).
δ.
per se
(opp.
per accidens :
WROCŁ. EpitConcl fol. G IIIb : f-is matrimonii per se, qui proprie est f-is ipsius matrimonij intentus ab illo, qui matrimonium instituit ... sed f-is per accidens est, quem intendit contrahens).
ε. principalis (
BYSTRZ. Top. fol. o IIIa : cuiuslibet scientie est tantum vnus f-is principalis et vltimatus et ille est f-is intrinsecus.Ita saepius)
ζ. proprius (
GŁOG. Anal.
fol. 1a
;
WROCŁ. Epit. fol. a IIa)
;.
4.
locut.
adv.
a.
eo fine
w tym celu; eatenus,
quatenus
(constr
sq.
enunt.
fin.
c. ut
vel quod.
Simili sensu
ad (in) (hunc) finem :
KodUJ II p. 105 (a. 1449) : misimus ... familiares nostros ad locum dicti monasterii in f-em, ut homo tam periculosus ... caperetur.
DŁUG. Hist. IV p. 598 : vinum fero ... optimum ad f-em, ut illam ... dominam potarem.
AKapSąd III p. 259 (a. 1497) : Anna eosdem familiares ... nutrivit ad f-em, quod ipsum interemissent.Ita saepe saec. XV.
b.
fine (-i)
dla, z powodu; gratia,
causa alicuius rei (constr.
sq.
gen. ).