- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- K.
- N.
[act.
pro
pass.
infra 1152,27.]
I.
aliquem
czynić sprawiedliwym, prawym, dobrym; iustum, probum,
bonum facere.
Praec.
(eccl. ) de iustificatione hominis coram Deo per gratiam.
N.
constr.
a.
sq.
ab:
SCARB. Sap. p. 368 : Deus ... peccatores ... a peccatis i-at.
b.
sq.
per.
II.
aliquem
vel
aliquid
usprawiedliwiać, uniewinniać; iustum declarare,
excusare, absolvere,
mundare.
Constr.
abs. vel
sq.
ab.
Praec.
iur. t. t.
A.
aliquem
(de iudice),
se
vel mediopass. (de reo);
sprawić (się), tj. uwolnić (się) od
zarzutów, usprawiedliwić (się), wykazać (swoją) niewinność, ogłosić
niewinnym; crimine (se) liberum esse declarare, innocentiam (suam)
probare
KodMp II p. 167 (a. 1287) : prepositus ... affirmavit se perendie esse i-tum de vniuersa questione.
KodPol II p. 694 (a. 1345) : Theodoricus cum sua posteritate ... euadere debent et i-ri.
KodMp III p. 63 (a. 1346) : nos ... sedentes in loco consueto, vbi communia iudicia exercentur ... Stancam i-uimus in hac causa, adiudicantes sibi ... possessionem.Ita vulgo.Glossae Pol.
OrtWp p. 24 (saec. XV) : iste homo est i-tus alias «vyprawyl sze».
AGZ XII p. 5 (a. 1435) : camerarii Vrbanum i-verunt alias «prawegal».
Ib. p. 27 (a. 1437) : Syestrzenyecz ... voluit i-re contra Mithko pro hiis, vulgariter «czo bi s prawem myal, czczal bicz praw» (ita saepissime ).
Ib. XIV p. 156 (a. 1444) : nos Paschkonem fecimus emundatum, quia est i-tus, alias «sprawil się» (ita saepe ).
Ib. XIII p. 219 (a. 1446) : quem cittaverat ad i-ndum alias «cu sprawye», prout ipsum inculpaverat.
Syn.
et iuxta posita
a.
act. absolvere (
StPPP
VIII
p. 559, a.
1398)
, expurgare (
APozn I
p. 243,
a. 1456
;
AGZ XIII
p. 346, a.
1460
et saepius),
habilitare (
ib.XVII
p. 178, a.
1479),
habilem ad actus
ulteriores facere (
ib.
p. 217, a.
1485),
iustum facere (
KsgMaz I
p. 165, a.
1414
;
ib.
p. 188, a.
1416)
;, liberare (
AGZ XIII
p. 14, a.
1436)
, liberum dimittere
(
StPPP VIII
p. 559, a.
1398)
, mundare (
KsgSądWar
p. 30, a.
1454
;
AGZ XVII
p. 217, a.
1485)
, purgare ((
ib.
p. 173, a.
1489
;
ArPrawn V
p. 525, a.
1517).
;b.
pass. evadere
(
et
KsgŁawWar
p. 19, a.
1427
; additur
iure:
StPPP II
p. 148, a.
1403)
.
Locut.
de
reo
α.
innocentiam suam :
AGZ XIV p. 394 (a. 1453) : Ioannes ... i-tus est innocenciam suam de infamia, qua ipsum infamaverat ... Dauid.
StPPP III p. 33 : si ... innocentiam suam corporali iuramento i-re voleurit.
β.
se de inculpatione iustificatum statuere,
iustificaturum comparere :
KsgŁawKr p. 161 (a. 1391) : se de eadem inculpatione i-tum statuere promiserat, quod tamen minime adimplevit.
Ib. p. 171 (a. 1392) : Nicolao ... est adiudicatum, quod ex quo ... se de inculpatione cuiusdam homicidii i-turus comparuit ... in ista causa debeat fore liber.
γ.
iustificatum (et iustum) evadere, se
facere :
KsgŁawWar p. 19 (a. 1427) : de rebus talibus ipse ... in toto i-tus et iustus evasit.
AGZ XI p. 181 (a. 1441) : scultetus ... fecit se i-tum, prout ipsum Iohannes ... inculpaverat ([cf. ib. infra)]de iudice
α.
aliquem pro iustificato (iustificatum) pronuntiare :
AKapSąd II p. 27 (a. 1417) : pronunciamus dominum Iarandum pro i-to.
KodMp IV p. 248 (a. 1428) : cmethones ... i-uimus finaliterque i-tos inperpetuum pronunciauimus.
β.
alicui facere iustificari:
AGZ XIII p. 147 (a. 1443) : domini fecerunt sibi i-ri et i-tus est idem Iudeus.
Constr.
1.
indicatur iudex
a.
sq.
coram :
AGZ XIII p. 14 (a. 1436) : coram nobis se i-vit.
APozn I p. 108 (a. 1444) : ipsi ... certos braseatores ... coram consulatu i-verunt.Ita passim.
b.
sq.
in
c.
abl.
APozn I p. 160 (a. 1450) : ut se ipsum in presencia nostri ... i-ret.
2.
indicatur actor
a.
sq.
dat.
IurMas I p. 73 (a. 1398) : dominus Abraham ipsi domino Johanni se i-vit.
StPPP IX p. 2 (a. 1407) : est ex omni eidem i-tus in omnibus causis.Ita vulgo.
b.
sq.
adversus :
AGZ XIX p. 324 (a. 1439) : i-ti sunt adversus Thomam ... pro eo, quid ipsos citavit.
Ib. XVII p. 153 (a. 1478) : Dristinus ... adversus ... Andream ... i-tus est.
c.
sq.
contra:
StPPP VIII p. 308 (a. 1389) : i-tus est contra Wenczeslaum ... pro seruacione ... latronis.
KsgMaz I p. 188 (a. 1416) : iudicem contra eundem kmethonem i-vimus et iustum fecimus.Ita saepius.
d.
sq.
erga :
KsgMaz I p. 42 (a. 1405) : Jacussium ... erga ... Neurzidum ... i-vimus.
3.
indicatur causa
a.
sq.
ab :
StPPP VIII p. 559 (a. 1398) : Anna ... Dymitrium ... a centum LXXX marcis debiti ... i-uit.
KodKKr II p. 343 (a. 1409) : episcopum ab impeticione huiusmodi et inhibicione predictorum i-uimus.Ita saepius.
b.
sq.
de
et
KsgŁawWar p. 19 (a. 1427) : de rebus talibus ipse ... in toto i-tus et iustus evasit.Ita passim.
N.
de
innocentia et infamia:
AGZ XIX p. 447 (a. 1465) : Simon ... iuramento mediante est i-tus et expurgatus de sua innocentia et infamia, prout ... fuit inculpatus.
c.
sq.
ex
d.
sq.
in
c.
abl.
ZabDziej I p. 49 (a. 1442) : volens se in omnibus i-ri domino Pelvelskjy.
StPPP XI p. 212 (a. 1446) : Hannus ... se debet i-re in isto, pro quo ipsum inculpavit.
e.
sq.
pro :
DokMp IV p. 128 (a. 1364) : ipsum pro merica ... i-vimus.
StPPP VIII p. 12 (a. 1376) : officialis i-uit Adamconem pro hereditate in Nacel.Ita vulgo.
N.
pro innocentia :
StPPP XI p. 5 (a. 1470) : Mądrek i-tus est pro sua innocencia.
f.
sq.
super :
AGZ XVII p. 269 (a. 1491) : ad i-ndum se et expurgandum super superiori citacione et mocione.
g.
sq.
prout
et 1153,41.
h.
sq.
quia :
AGZ XIX p. 508 (a. 1466) : medio suo iuramento corporali est i-tus, quia non spoliavit ecclesiam.
i.
sq.
quod :
APozn I p. 160 (a. 1450) : se ... i-vit, quod dictas pecunias ... non falsificavit.
4.
indicatur effectus
a.
sq.
quia :
ZabDziej I p. 41 (a. 1432) : ius scriptum eundem i-at, quia habet honorem.
b.
sq.
sicut :
AGZ XIV p. 456 (a. 1455) : Iohannes iuridice coram nobis se i-vit alias «sprawyl», sicut bonus homo nobilis.
5.
indicatur modus
a.
sq.
abl.
v.
gr. iudicio (
CorpJP III
p. 429,
a. 1519)
, iuramento (
ib.
p. 201,
a. 1511),
iure (
KsgSądWar
p. 30,
a. 1454)
, omnibus
modis (
CorpJP III
p. 201,
a. 1511)
, rationibus
legitimis (
ArPrawn V
p. 525,
a. 1517)
, temporibus
aeviternis (
KsgMaz I
p. 165,
a. 1414)
, sacramento
proprio (
AGZ XVII
p. 132,
a. 477)
;
item mediante iuramento (
APozn I
p. 69,
a. 1440
;
ib.
p. 108,
a. 1444
;et saepius), iure (
StPPP XI
p. 211,
a. 1446)
, sententia (
AGZ XIII
p. 14,
a. 1436).
b.
α.
sq.
adv.
,
v.
gr. debite (
CorpJP III
p. 201,
a. 1511)
, iudicialiter (
StPPP
VIII
p. 559,
a.
1398)
, iuridice (
AGZ XIV
p. 456,
a. 1455
et saepius), sufficienter (
APozn I
p. 243,
a. 1456)
, veraciter
et iuste (
AGZ XVIII
p. 165,
a. 1478)
.
β.
sq.
locut.
adv.
,
v.
gr. ad plenum (
APozn I
p. 243,
a. 1456)
, in perpetuum (
StPPP
VIII
p. 559,
a. 1398)
, in toto (
KsgŁawWar I
p. 19,
a. 1427).
γ.
sq.
mettertius
(
IurMas II
p. 12,
a.
1472).
c.
sq.
prp.
α.
cum :
PP III p. 56 (a. 1436) : quando se i-bit cum dicta litera domino Nircze, tunc sibi nichil dabit ([cf. ib. paulo supra)].
IurMas III p. 162 (a. 1540) : cum testibus plenis nominatis se i-bit.
β.
iuxta:
AGZ XIII p. 147 (a. 1442) : i-tus est idem Iudeus iuxta ipsorum formam.
Ib. XVII p. 132 (a. 1377) : est i-tus ipse ... iuxta decretum domini iudicis ... et formam iuris ... in hec verba: ita me Deus etc.
γ.
per :
StPPP VIII p. 308 (a. 1389) : i-tus est ... per testium proborum productionem.
δ.
secundum :
StPPP XI p. 212 (a. 1446) : Hannus i-vit se, secundum quod ius supremum decrevit, de inhonesta causa.
ZabDziej I p. 52 (a. 1447) : fuit ... i-tus secundum iuris formam ab omni culpa.Ita saepius.
d.
sq.
coni.
prout :
AGZ XVII p. 87 (a. 1473) : paratus sum me i-re, prout ius decreverit.
6.
indicatur tempus locus sim.
a.
sq.
ad:
APozn I p. 69 (a. 1440) : domina ... debet ... domino ... i-ri mediante iuramento manus proprie tantum ad proximum festum sencti Bartholomei.
IusMas II p. 11 (a. 1472) : nobilis ... pro debito ... ad instandam subditorum Ordinis se i-re debebit.
b.
sq.
in
c.
abl. (in
causa cf.
et 1153,26 et
saepius).
Item
TPaw VII p. 32 (a. 1418) : Martinus ... i-tus est domino regi in judicio.
StPPP XI p. 212 (a. 1446) : in eodem iudicio Hannus ... i-vit se.Ita saepius.
c.
sq.
pro:
ArPrawn VI p. 48 (a. 1521) : quod ... se i-ret ... pro generali capitulo proxime instanti pro festo s. Michaelis.
B.
aliquid
uznać prawdziwość, prawomocność;
verum, legitimum iudicare
ArPrawn IV p. 440 (a. 1408) : dum aliquis vituperat litteram aliquam iudicialem vel capitanei et illa littera i-atur ... debent iudicari pene.
ZabDziej III p. 109 (a. 1491) : magistri ... petentis copiam actorum et pro i-e eorundem terminum dicendi contra.Cf. Słownik Staropolski s. v. sprawić 2.
C.
mediopass.
iustificari
sprawić się, tj. ugodzić
się, załatwić spór
polubownie; in gratiam redire,
controversiam
sopire
AGZ XIV p. 149 (a. 1444) : Michael cum ipso domino Muzilo debent i-ri, alias «spravycz sya maya» unus alteri pro eidem bonis.
III.
(singulare) sądzić;
iudicare
Tom. VII p. 233 (a. 1525) : quevis partium potestatem habere debet hostes et noxios suos in alterius partis terras persequi et in quibus judiciis apprehendentur, in illis sisti et juxta ... demerita j-ri debent.