- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- L.
- A.
I.
de hominibus
A.
sprawiedliwy, prawy, uczciwy, szlachetny;
bonus, honestus, probus.
N.
dominica Iustus es Domine
(Vlg.
Ps. 118,137)
siedemnasta niedziela po św. Trójcy; septima decima post festum s. Trinitatis
RachJag p. 1 (a. 1388) : dominica I-us es Domine.
B.
fere i. q. niewinny;
innocens, culpa vacuus
MATTH. OpTheol p. 298 : manet i-us a mortalibus peccatis.
CodVit p. 194 (a. 1409) : horum ... sumus innoxii et coram summo Deo ... immunes in omnibus atque i-i.Occ. ten kto ma słuszność,rację; qui sententia praevalet
KodWp II p. 324 (a. 1316) : inventus est ... abbas i-us in sua querela, Zira vero et uxor eius iniusti, quos iam removimus et abiudicavimus a possessione dicte hereditatis.Praec. iur. t. t. niewinny, oczyszczony z zarzutów, uniewinniony; innocens, excusatus de aliqua re, purgatus, crimine liber declaratus
KodWp II p. 52 (a. 1291) : abbas ... se ... ab omnibus exemit inpeticionibus, nostro iudice ... iudicante abbatem esse i-um.
StPPP VIII p. 93 (a. 1383) : pro omnibus debitis i-um dimisit.
Ib. p. 141 (a. 1385) : petiuit, quod i-um ipsum facerent.Ita vulgo.
N.
locut.
persona iusta :
AGZ XII p. 229 (a. 1453) : Petrus existens i-a persona in ipsa inculpacione.Glossae Pol.
TPaw IV p. 477 (a. 1391) : Martinus factus est «praw uczinon» i-us, quid Derzsko pro contumacia ipsum egit «zalowal».
AGZ XIV p. 197 (a. 1446) : eodem die debet Parawa archiepiscopo fieri i-us, alias «praw».
Ib. p. 489 (a. 1456) : sum ab ipso Iacobo i-a, vulgariter «prawa» in omnibus rebus malis.Ita saepius.
Syn.
et iuxta posita
bonus (
ZabDziej I
p. 121,
a. 1492
;, bene conservatus (
ib.
p. 40, a.
1432),
expurgatus (
AGZ XVIII
p. 57, a.
1472)
, fidedignus (
ib. XII
p. 63, a.
1439)
, ignarus (1168,40),
indemnis (
KsgMaz I
p. 42, a.
1405)
, innocens (
ArPrawn X
p. 353, a.
1412
;
ib.
p. 370, a.
1412
;et saepius), iudicatus (
StPPP IX
p. 13, a.
1416)
, iustificatus
(infra 35), liber
ArPrawn X
p. 353,
a. 1412
et saepius), mundus (infra 55 et saepius), probus (
ZabDziej I
p. 85, a.
1469)
, solutus
(infra 22).
Locut.
unum alteri (cum aliquo) iustum esse
pogodzić się, ad concordiam
adduci
AGZ XIV p. 442 (a. 1455) : quelibet pars ... debet fore unus alteri i-us, sicut de iure ([cf. contextum)].
Ib. XV p. 1 (a. 1457) : coram quibus arbitris Margaretha cum Raphaele ... debent fore ... i-i, alias «maya bicz prawi».
Ib. p. 29 (a. 1457) : Nos et Dauidowski coram eisdem arbitris debent iuxta ipsorum citaciones unus alteri fore i-us, sicut de iure.
Iuncturae et constr.
a. iustum
α. esse supra 8
et saepe
;
accedit gen.
;(
AGZ XIV
p. 261, a.
1448
:
ut esset i-us istius
negocii infamie),
dat. personae (
ib. XIV p. 93, a. 1443 : quitquid Katherina et Martinus fuerint rei Stephano ... debent esse i-i Stephano;
ita saepius ), ab aliqua re (
IurMas I p. 58, a. 1390 : erit i-us et solutus a solucione ... et ab inimicicia.
StPPP VIII p. 644, a. 1399 : Andream a capite huiusmodi i-um esse et pro duobus wlneribus;
ita saepius), ab aliquo (supra 1167,48), in c. abl. (
StPPP VIII p. 405, a. 1397 : quod sunt i-i in causa ista;ita saepius, pro ( et
AGZ XV p. 2, a. 1457 : debet fore i-us, alias «ma bicz praw» ... pro quo ibi fuerit inculpatus), super c. abl. (
KsgŁawWar I p. 92, a. 1457 : est i-us super isto.)
β. effici:
AGZ XVII p. 451 (a. 1501) : Martinus est obligatus i-us effici coram capitaneo pro bonis Gluchovycze.
γ. evadere:
KsgŁawWar I p. 19 (a. 1427) : Bartholomeus ... in toto iustificatus et i-us evasit.
δ. fieri:
TPaw VII p. 322 (a. 1423) : Mathias debet i-us fieri Misconi pro kmethone.Cf. 1167,47 et
AGZ XIV p. 358 (a. 1453) : respondit se de huiusmodi negocio fieri i-um et ignarum.
ε. manere:
IurMas I p. 47 (a. 1387) : qui intulerat culpam furticinii ... in pena triginta marcarum ... manebit j-us.b. aliquem (se) iustum
α. approbare:
AGZ XII p. 63 (a. 1439) : ipsum i-um et fidedignum de et super eadem oblocucione ... aprobamus.
β. compurgare:
StPPP III p. 552 (a. 1298) : Mathias se i-um per litteras conpurgauit.
Ib. p. 473 (a. 1398) : Jaschco iuramento i-um se de assercione huiusmodi conpurgauit.
γ. dimittere:
StPPP VIII p. 286 (a. 1388) : officialis i-um dimisit Petrum ... pro omnibus causis.
δ. facere supra
1167,39
et saepe
;
accedit dupl. acc.
;(
KsgŁawWar
p. 4,
a. 1417
:
fecimus Dorotheam i-am iudicialiter tenendam)
, ab (
ArPrawn X p. 237, a. 1408 : i-um et mundum ipsum faciunt ab omni crimine)
, contra (
KsgMaz I p. 59, a. 1406 : Johannem ... fecimus i-um contra Ziram.
KsgCzer p. 269, a. 1422 : fecit se j-um contra omnes res; ita saepius), de (
StPPP VIII p. 267, a. 1388 : Ninotam i-um fecerunt de ista; ita saepius)erga (
KsgMaz I p. 42, a. 1405 : dominam ... cum filio ... fecimus i-os et indampnes erga ipsum dominum),in c. abl. (
StPPP VIII p. 818, a. 1400 : nec Vincencium ... nec ... Heduigim i-os uel iniustos in causa ... subiudex fecit; ita saepius), pro
( ib. p. 367, a. 1394 : facimus i-um ... Mikuionem ... pro quatuordecim marcis; ita saepius).
ε. invenire
et
ArPrawn X p. 237 (a. 1408) : proclamare, quod i-us est inventus.
ζ. probare:
ArPrawn X p. 370 (a. 1412) : se probavit i-um et innocentem a cultello predicto.
η. sententiare:
KsgŁawWar I p. 17 (a. 1426) : iudicium ... sentenciavit et fecit ... Swanthoslaum ... liberum et i-um in causa.
II.
de rebus
1.
(de
abstr. ) sprawiedliwy, słuszny, uzasadniony;
aequus, rectus.
N.
α.
minus iustus
niesprawiedliwy;
iniustus
CodEp III p. 11 (a. 1447) : a ductione lapidum ... feni falcastracione et aliis minus i-is laboribus soluti sint.
β.
iusto iudicio (iure)
sprawiedliwie;
iuste
KodWp I p. 1 (a. 1288) : abbas ... homines ... i-o iudicio optinuit.
StPPP VIII p. 6 (a. 1376) : pro tribus porcis euasit eos i-o iudicio.
Ib. p. 312 (a. 1389) : ipsos debent i-o et vero iudicio iudicare.
DokMp V p. 53 (a. 1406) : granicies ... i-o iure aquisiuit.
2.
(de
concr. ) należyty, właściwy, odpowiedni;
debitus, decens, rectus,
conveniens, aptus, bonus,
sincerus.
Praec.
a.
locut.
α.
iusto tramite
prostą drogą; via recta
PommUrk II p. 200 (a. 1268) : procedant ipsorum termini directo tramite vsque in salsum mare ... et abinde procedant in locum ... j-o tramite ac directo.
β.
moneta iusti ponderis
pieniądz należytej wagi;
i. q. boni, debiti
AKap Sąd II p. 74 (a. 1428) : C ducatos auri de Ungaria boni et i-i ponderis.
Ib. p. 581 (a. 1459) : XVIII florenos Hungaricales auri puri i-i ponderis.Ita saepe.
γ.
iusta acie
w zwartym szyku, w regularnej bitwie; pugna aperta
(cf.
Th.
VII 2,721,9
sq.
)
DŁUG. Hist. I p. 322(= II p. 84 ed. nov.): Boleslaus ... tumultuaria potius quam i-a acie ... Wratislao obviam processit.
Ib. p. 555(= II p. 328 ed. nov.): Iaropolkus ... negat id bellum Ruthenis cedere in profectum, quod i-a acie Boleslao fuerit illatum ... nec Boleslaum ... a se nisi latenti et simulato dolo vinci posse.Cf. WiadPol p. 142 (a. 1576).
Simili sensu
proelium iustum
regularna bitwa; pugna aperta
(cf.
Th. VI
2,721,7)
ŁASKI
in
Dogiel IV p. 315 (a. 1548) : licet j-um praelium nullum erat, tamen caedes innumerae ... perpetratae expugna tiones quoque urbium factae sunt.
b.
fere i. q. słuszny, duży,
okazały, pokaźny; amplus, magnus
(
cf.
BONUS
)
AGZ XVIII p. 33 (a. 1471) : de qua parte ... debet exmensurare duos i-os laneos ... fratri suo.
DŁUG. Op. p. 376 : vir staturae i-ae, capillo nigro, oculis fuscis.Ita saepe.
Dicitur etiam v. gr. de
altitudine (
InwKKr
p. 179,
et saepius), copiis (
Tom. XIII
p. 244,
a. 1531)
, exercitu (
DŁUG. Hist. I p.
142= I
p. 205
ed. nov.
et saepius), magnitudine (
id. LibBen I
p. 156
et saepius), numero (
ib.
p. 6
)
, praesidio (
id. Hist. II
p. 456
),
quantitate (
id. LibBen I
p. 404
).
3.
iur. prawomocny,
prawidłowy, sprawny,ważny,
legalny; legitimus, ratus
StPPP VIII p. 288 (a. 1388) : i-am obligacionem michi dedit.
Ib. p. 445 (a. 1398) : pro eo, quod ad librum receperunt pro i-a obtencione termini, terminum habent.
ArPrawn X p. 387 (a. 1413) : sententiam ... fore i-am et secundum formam iuris promulgatam.
N.
prawnie nabyty; iure
acquisitus
KodWp I p. 76 (a. 1213) : fratribus ... i-as nostras hereditates ... conferimus.
Praec.
a.
locut.
iustus titulus (et bona fides) , saepius
abl.
iusto titulo (et bona fide)
prawnie, na podstawie aktu prawnego;
lege, iure legitimo
KADŁUB. p. 158 : alienum possides mancipium nec i-o titulo nec bona fide.
KodMp IV p. 3 (a. 1386) : domum ... rite et racionabiliter i-oque vendicionis titulo pro centum marcis ... vendiderunt.Ita saepe usque ad saec. XVI.
b.
debitum
dług prawdziwy, rzeczywisty, należny z prawa; aes alienum verum, legitimum, quod lege debetur
KsgŁawKr p. 65 (a. 1371) : Katherina ... unam marcam ... racione X marcarum i-i debiti domine Margarethe ... obligavit.
AGZ XVIII p. 159 (a. 1477) : remansit debitus ... Nicolao debiti i-i et creditivi alias «y swyerzonego» ... decem marcas.
StPPP VI p. 203 (a. 1523) : partes non negabant fore i-um et liquidum debitum ... zupparii.Cf. VERUS.
Simili sensu
pecuniae :
ArPrawn X p. 195 (a. 1406) : pro 20 marcis ... sibi paratis in pecuniis concessis et i-is pecuniis.
c.
infirmitas
choroba prawdziwa,
rzeczywista, uznana przez prawo za usprawiedliwioną przyczynę nie stawienia się w sądzie;
i. q. vera, non ficta, quae lege putatur
causa vera, qua quis
impeditus in iudicium venire non possit
AGZ XII p. 6 (a. 1436) : Iohannes ... suum terminum prorogavit racione i-e infirmitatis ... alias «prawe».
Ib. p. 25 (a. 1437) : familiaris ... reposuit secundum terminum i-a alias «prawo» infirmitate.
Ib. p. 59 (a. 1439) : familiaris ... terminum secundum reposuit hunc i-a infirmitate alias «prawo».
Item quasi abs.
iusta,-ae
f.
(sc.
infirmitas)
ib. p. 29 (a. 1437) : familia ris ... reposuit secundum terminum ... i-a alias «prawe nyemoczo».
III.
neutrum pro
subst.
1.
iustum,,
-i
n.
a.
(to co) sprawiedliwe, słuszne, sprawiedliwość;
aequum, rectum,
probum, iustitia.
b.
(singulare) iur. skazanie, tj. wyrok sądowy
przysądzający coś komuś;
sententia iudicis, qua alicui
quid adiudicatur
KsgGrWp II p. 331 (a. 1400) : secundum ... recognicionem ministerialis lucratum detur et j-um faciatur, vulgariter «skasane».
2.
iusta,,
-orum
n.
a.
to, co się komuś należy; id, quod alicui
debetur;
praec.
in
locut.
iusta (alicui, funeri, sepulchro) (ex)solvere, peragere (saec.
XV
ex.
-XVI).
Item
b.
pogrzeb; exsequia
(saec. XVI).