Ogólne
Pełne hasło
Więcej

IUSTUS

Gramatyka
  • Formyiustus, iustum, iusta
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -a, -um -i -orum
  • Część mowyprzymiotnik
  • Rodzajnijakinijaki
Znaczenia
  • I.
    • A. bonus, honestus, probus.
    • B. iur. innocens, culpa vacuus qui sententia praevalet innocens, excusatus de aliqua re, purgatus, crimine liber declaratus
  • II.
    • 1. abstr. aequus, rectus.
      • α. + minus iustus iniustus
      • β. + iusto iudicio (iure) iuste
    • 2. concr. debitus, decens, rectus, conveniens, aptus, bonus, sincerus.
      • a.
        • α. + iusto tramite via recta
        • β. + moneta iusti ponderis i. q. boni, debiti
        • γ. + iusta acie Th. pugna aperta
      • b. + BONUS amplus, magnus
    • 3. iur. legitimus, ratus
      • a. + iustus titulus (et bona fides)iusto titulo (et bona fide) lege, iure legitimo
      • b. + debitum aes alienum verum, legitimum, quod lege debetur
      • c. + infirmitas i. q. vera, non ficta, quae lege putatur causa vera, qua quis impeditus in iudicium venire non possit
  • III.
    • 1.
      • a. aequum, rectum, probum, iustitia.
      • b. iur. sententia iudicis, qua alicui quid adiudicatur
    • 2.
      • a. id, quod alicui debetur;
      • b. exsequia (saec. XVI).

Pełne hasło

IUSTUS, -a, -um
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • L.
  • A.
I. de hominibus
A. sprawiedliwy, prawy, uczciwy, szlachetny; bonus, honestus, probus.
N.
dominica Iustus es Domine (Vlg. Ps. 118,137) siedemnasta niedziela po św. Trójcy; septima decima post festum s. Trinitatis
RachJag p. 1 (a. 1388) : dominica I-us es Domine.
B. fere i. q. niewinny; innocens, culpa vacuus
MATTH. OpTheol p. 298 : manet i-us a mortalibus peccatis.
CodVit p. 194 (a. 1409) : horum ... sumus innoxii et coram summo Deo ... immunes in omnibus atque i-i.
Occ. ten kto ma słuszność,rację; qui sententia praevalet
KodWp II p. 324 (a. 1316) : inventus est ... abbas i-us in sua querela, Zira vero et uxor eius iniusti, quos iam removimus et abiudicavimus a possessione dicte hereditatis.
Praec. iur. t. t. niewinny, oczyszczony z zarzutów, uniewinniony; innocens, excusatus de aliqua re, purgatus, crimine liber declaratus
KodWp II p. 52 (a. 1291) : abbas ... se ... ab omnibus exemit inpeticionibus, nostro iudice ... iudicante abbatem esse i-um.
StPPP VIII p. 93 (a. 1383) : pro omnibus debitis i-um dimisit.
Ib. p. 141 (a. 1385) : petiuit, quod i-um ipsum facerent.
Ita vulgo.
N. locut.
persona iusta :
AGZ XII p. 229 (a. 1453) : Petrus existens i-a persona in ipsa inculpacione.
Glossae Pol.
TPaw IV p. 477 (a. 1391) : Martinus factus est «praw uczinon» i-us, quid Derzsko pro contumacia ipsum egit «zalowal».
AGZ XIV p. 197 (a. 1446) : eodem die debet Parawa archiepiscopo fieri i-us, alias «praw».
Ib. p. 489 (a. 1456) : sum ab ipso Iacobo i-a, vulgariter «prawa» in omnibus rebus malis.
Ita saepius.
Syn. et iuxta posita
bonus ( ZabDziej I p. 121, a. 1492 ;, bene conservatus ( ib. p. 40, a. 1432), expurgatus ( AGZ XVIII p. 57, a. 1472) , fidedignus ( ib. XII p. 63, a. 1439) , ignarus (1168,40), indemnis ( KsgMaz I p. 42, a. 1405) , innocens ( ArPrawn X p. 353, a. 1412 ; ib. p. 370, a. 1412 ;et saepius), iudicatus ( StPPP IX p. 13, a. 1416) , iustificatus (infra 35), liber ArPrawn X p. 353, a. 1412 et saepius), mundus (infra 55 et saepius), probus ( ZabDziej I p. 85, a. 1469) , solutus (infra 22).
Locut.
unum alteri (cum aliquo) iustum esse pogodzić się, ad concordiam adduci
AGZ XIV p. 442 (a. 1455) : quelibet pars ... debet fore unus alteri i-us, sicut de iure ([cf. contextum)].
Ib. XV p. 1 (a. 1457) : coram quibus arbitris Margaretha cum Raphaele ... debent fore ... i-i, alias «maya bicz prawi».
Ib. p. 29 (a. 1457) : Nos et Dauidowski coram eisdem arbitris debent iuxta ipsorum citaciones unus alteri fore i-us, sicut de iure.
Iuncturae et constr.
a. iustum
α. esse supra 8 et saepe ; accedit gen. ;( AGZ XIV p. 261, a. 1448 : ut esset i-us istius negocii infamie),
dat. personae (
ib. XIV p. 93, a. 1443 : quitquid Katherina et Martinus fuerint rei Stephano ... debent esse i-i Stephano;
ita saepius )
, ab aliqua re (
IurMas I p. 58, a. 1390 : erit i-us et solutus a solucione ... et ab inimicicia.
StPPP VIII p. 644, a. 1399 : Andream a capite huiusmodi i-um esse et pro duobus wlneribus;
ita saepius), ab aliquo (supra 1167,48), in c. abl. (
StPPP VIII p. 405, a. 1397 : quod sunt i-i in causa ista;
ita saepius, pro ( et
AGZ XV p. 2, a. 1457 : debet fore i-us, alias «ma bicz praw» ... pro quo ibi fuerit inculpatus)
, super c. abl. (
KsgŁawWar I p. 92, a. 1457 : est i-us super isto.)
β. effici:
AGZ XVII p. 451 (a. 1501) : Martinus est obligatus i-us effici coram capitaneo pro bonis Gluchovycze.
γ. evadere:
KsgŁawWar I p. 19 (a. 1427) : Bartholomeus ... in toto iustificatus et i-us evasit.
δ. fieri:
TPaw VII p. 322 (a. 1423) : Mathias debet i-us fieri Misconi pro kmethone.
Cf. 1167,47 et
AGZ XIV p. 358 (a. 1453) : respondit se de huiusmodi negocio fieri i-um et ignarum.
ε. manere:
IurMas I p. 47 (a. 1387) : qui intulerat culpam furticinii ... in pena triginta marcarum ... manebit j-us.
b. aliquem (se) iustum
α. approbare:
AGZ XII p. 63 (a. 1439) : ipsum i-um et fidedignum de et super eadem oblocucione ... aprobamus.
β. compurgare:
StPPP III p. 552 (a. 1298) : Mathias se i-um per litteras conpurgauit.
Ib. p. 473 (a. 1398) : Jaschco iuramento i-um se de assercione huiusmodi conpurgauit.
γ. dimittere:
StPPP VIII p. 286 (a. 1388) : officialis i-um dimisit Petrum ... pro omnibus causis.
δ. facere supra 1167,39 et saepe ; accedit dupl. acc. ;( KsgŁawWar p. 4, a. 1417 : fecimus Dorotheam i-am iudicialiter tenendam) , ab (
ArPrawn X p. 237, a. 1408 : i-um et mundum ipsum faciunt ab omni crimine)
, contra (
KsgMaz I p. 59, a. 1406 : Johannem ... fecimus i-um contra Ziram.
KsgCzer p. 269, a. 1422 : fecit se j-um contra omnes res; ita saepius)
, de (
StPPP VIII p. 267, a. 1388 : Ninotam i-um fecerunt de ista; ita saepius)
erga (
KsgMaz I p. 42, a. 1405 : dominam ... cum filio ... fecimus i-os et indampnes erga ipsum dominum),
in c. abl. (
StPPP VIII p. 818, a. 1400 : nec Vincencium ... nec ... Heduigim i-os uel iniustos in causa ... subiudex fecit; ita saepius)
, pro
( ib. p. 367, a. 1394 : facimus i-um ... Mikuionem ... pro quatuordecim marcis; ita saepius).
ε. invenire et
ArPrawn X p. 237 (a. 1408) : proclamare, quod i-us est inventus.
ζ. probare:
ArPrawn X p. 370 (a. 1412) : se probavit i-um et innocentem a cultello predicto.
η. sententiare:
KsgŁawWar I p. 17 (a. 1426) : iudicium ... sentenciavit et fecit ... Swanthoslaum ... liberum et i-um in causa.
II. de rebus
1. (de abstr. ) sprawiedliwy, słuszny, uzasadniony; aequus, rectus.
N.
α. minus iustus niesprawiedliwy; iniustus
CodEp III p. 11 (a. 1447) : a ductione lapidum ... feni falcastracione et aliis minus i-is laboribus soluti sint.
β. iusto iudicio (iure) sprawiedliwie; iuste
KodWp I p. 1 (a. 1288) : abbas ... homines ... i-o iudicio optinuit.
StPPP VIII p. 6 (a. 1376) : pro tribus porcis euasit eos i-o iudicio.
Ib. p. 312 (a. 1389) : ipsos debent i-o et vero iudicio iudicare.
DokMp V p. 53 (a. 1406) : granicies ... i-o iure aquisiuit.
2. (de concr. ) należyty, właściwy, odpowiedni; debitus, decens, rectus, conveniens, aptus, bonus, sincerus.
Praec.
a. locut.
α. iusto tramite prostą drogą; via recta
PommUrk II p. 200 (a. 1268) : procedant ipsorum termini directo tramite vsque in salsum mare ... et abinde procedant in locum ... j-o tramite ac directo.
β. moneta iusti ponderis pieniądz należytej wagi; i. q. boni, debiti
AKap Sąd II p. 74 (a. 1428) : C ducatos auri de Ungaria boni et i-i ponderis.
Ib. p. 581 (a. 1459) : XVIII florenos Hungaricales auri puri i-i ponderis.
Ita saepe.
γ. iusta acie w zwartym szyku, w regularnej bitwie; pugna aperta (cf. Th. VII 2,721,9 sq. )
DŁUG. Hist. I p. 322(= II p. 84 ed. nov.): Boleslaus ... tumultuaria potius quam i-a acie ... Wratislao obviam processit.
Ib. p. 555(= II p. 328 ed. nov.): Iaropolkus ... negat id bellum Ruthenis cedere in profectum, quod i-a acie Boleslao fuerit illatum ... nec Boleslaum ... a se nisi latenti et simulato dolo vinci posse.
Cf. WiadPol p. 142 (a. 1576).
Simili sensu
proelium iustum regularna bitwa; pugna aperta (cf. Th. VI 2,721,7) ŁASKI in
Dogiel IV p. 315 (a. 1548) : licet j-um praelium nullum erat, tamen caedes innumerae ... perpetratae expugna tiones quoque urbium factae sunt.
b. fere i. q. słuszny, duży, okazały, pokaźny; amplus, magnus ( cf. BONUS )
AGZ XVIII p. 33 (a. 1471) : de qua parte ... debet exmensurare duos i-os laneos ... fratri suo.
DŁUG. Op. p. 376 : vir staturae i-ae, capillo nigro, oculis fuscis.
Ita saepe.
Dicitur etiam v. gr. de
altitudine ( InwKKr p. 179, et saepius), copiis ( Tom. XIII p. 244, a. 1531) , exercitu ( DŁUG. Hist. I p. 142= I p. 205 ed. nov. et saepius), magnitudine ( id. LibBen I p. 156 et saepius), numero ( ib. p. 6 ) , praesidio ( id. Hist. II p. 456 ), quantitate ( id. LibBen I p. 404 ).
3. iur. prawomocny, prawidłowy, sprawny,ważny, legalny; legitimus, ratus
StPPP VIII p. 288 (a. 1388) : i-am obligacionem michi dedit.
Ib. p. 445 (a. 1398) : pro eo, quod ad librum receperunt pro i-a obtencione termini, terminum habent.
ArPrawn X p. 387 (a. 1413) : sententiam ... fore i-am et secundum formam iuris promulgatam.
N.
prawnie nabyty; iure acquisitus
KodWp I p. 76 (a. 1213) : fratribus ... i-as nostras hereditates ... conferimus.
Praec.
a. locut. iustus titulus (et bona fides) , saepius abl. iusto titulo (et bona fide) prawnie, na podstawie aktu prawnego; lege, iure legitimo
KADŁUB. p. 158 : alienum possides mancipium nec i-o titulo nec bona fide.
KodMp IV p. 3 (a. 1386) : domum ... rite et racionabiliter i-oque vendicionis titulo pro centum marcis ... vendiderunt.
Ita saepe usque ad saec. XVI.
b. debitum dług prawdziwy, rzeczywisty, należny z prawa; aes alienum verum, legitimum, quod lege debetur
KsgŁawKr p. 65 (a. 1371) : Katherina ... unam marcam ... racione X marcarum i-i debiti domine Margarethe ... obligavit.
AGZ XVIII p. 159 (a. 1477) : remansit debitus ... Nicolao debiti i-i et creditivi alias «y swyerzonego» ... decem marcas.
StPPP VI p. 203 (a. 1523) : partes non negabant fore i-um et liquidum debitum ... zupparii.
Cf. VERUS.
Simili sensu
pecuniae :
ArPrawn X p. 195 (a. 1406) : pro 20 marcis ... sibi paratis in pecuniis concessis et i-is pecuniis.
c. infirmitas choroba prawdziwa, rzeczywista, uznana przez prawo za usprawiedliwioną przyczynę nie stawienia się w sądzie; i. q. vera, non ficta, quae lege putatur causa vera, qua quis impeditus in iudicium venire non possit
AGZ XII p. 6 (a. 1436) : Iohannes ... suum terminum prorogavit racione i-e infirmitatis ... alias «prawe».
Ib. p. 25 (a. 1437) : familiaris ... reposuit secundum terminum i-a alias «prawo» infirmitate.
Ib. p. 59 (a. 1439) : familiaris ... terminum secundum reposuit hunc i-a infirmitate alias «prawo».
Item quasi abs.
iusta,-ae f. (sc. infirmitas)
ib. p. 29 (a. 1437) : familia ris ... reposuit secundum terminum ... i-a alias «prawe nyemoczo».
III. neutrum pro subst.
1. iustum,, -i n.
a. (to co) sprawiedliwe, słuszne, sprawiedliwość; aequum, rectum, probum, iustitia.
b. (singulare) iur. skazanie, tj. wyrok sądowy przysądzający coś komuś; sententia iudicis, qua alicui quid adiudicatur
KsgGrWp II p. 331 (a. 1400) : secundum ... recognicionem ministerialis lucratum detur et j-um faciatur, vulgariter «skasane».
2. iusta,, -orum n.
a. to, co się komuś należy; id, quod alicui debetur; praec. in locut. iusta (alicui, funeri, sepulchro) (ex)solvere, peragere (saec. XV ex. -XVI).
Item
b. pogrzeb; exsequia (saec. XVI).
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)