- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- NGl.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- N.
DŁUG. LibBen III p. 11 : quilibet colonus solvit ... ova triginta ... gallos duos ... item labor, item powabam.generis f. (cf. Pol. praca f. )
DokMp VIII p. 4 (a. 1435) : pro universis et singulis laboribus, quas expendit ... de et super fundatione ... molendini.]
I.
propr.
1.
praca, trud, wysiłek;
opera, conamen,
nisus.
Distinguitur v. gr.
cassus (
DŁUG.
Hist. I p. 451 = II
p. 218
ed. nov.),
fructuosus (
Lites I
p. 450, a.
1335)
, immensus (
KADŁUB.
p. 220
)
, improficuus (
VAdAnt
p. 14,
3)
, operosus (
DokMp VI
p. 466, a.
1395),
item laboris conamen (
PEREGR. fol. b Ia)
, discrimen (
KADŁUB.
p. 205
)
, dispendium (
ib.
p. 192
),
sarcina (
ib.
p. 87
).
2.
praca, zajęcie, robota;
opus, negotium, occupatio.
Praec.
(jako ciężar prawa feudalnego) pańszczyzna;
opera serva domino feodali
praestita
KodMp I p. 77 (a. 1262) : uolumus sc. dux homines predictos liberos esse et immunes ab omni edificacione et restauracione castrorum et quouis alio 1-e et expedicione aliqua.
Ib. II p. 291 (a. 1311) : omnibus ... incolis ... ab omnibus … contribucionibus ... a ... vecturis, conductibus, 1-bus castrorum nostrorum, angariis ... vniuersis ... omnimodam concedimus libertatem.
DokMp VII p. 137 (a. 1423) : advocatus 1-es ... solitos sex dierum praedictis villis quolibet anno habebit perpetuo.
KsgCzer p. 313 (a. 1425) : si ... Johannes ... aliquos 1-es estivales seu yemales laborare inceperit, ipsos ad finem prosequetur.Ita vulgo usque ad saec. XVI ex. Additur aestivalis (hiemalis et AGZ XIX p. 165, a. 1475 et saepius), annualis ( IurMas III p. 255, a. 1421 et saepius), curialis ( AGZ IX p. 151, a. 1497 : liberi erunt a 1-e curiali alias «Hoferbeth» Germ.) diurnalis (
DokMp I p. 340, a. 1406 ; item dierum:IurMas III p. 255, a. 1421 et saepius), domesticus
( RachKról p. 168, a. 1477: hircos exposuit in 1-bus domesticis alias «na tlokach»),expeditionalis (infra 35), hereditarius ( DokMp II p. 130, a. 1430 : pro 1-bus dierum hereditariis ... plebano per dictos kmethones ... neglectis; sed sensu diverso infra 1193,9), iuridicus et debitus ( DokMp I p. 130, a. 1430) , septimanalis ( ib. I p. 340 , a. 1406) . Glossae Pol.
DokListPł p. 90 (a. 1376-1399): pecunias paratas ... super 1-es nomine «wanssoss».
KodKKr II p. 111 (a. 1386) : demptis 1-bus alias «robothy» et decimis.
AGZ XV p. 440 (a. 1466) : archiepiscopum in tenuta ville Lubynye impedire in 1-es alias «na tloky» ([cf. etiam supra 23 . ]
AGZ XIII p. 372 (a. 1462) : 1-es expeditionales alias «wyencziszna».
Locut.
frequentiores ad
1-2:
α. laborem (-es) agere (
KodMp IV
p. 308, a.
1435
et saepius), com(im-)plere (
ArPrawn VIII
p. 100, a.
1407
; in hereditate:
StPPP II
p. 467, a.
1440
; pro castro:
DŁUG. Op.
p. 416
et saepius), facere (syn. servitium:
Lites II
p. 218, a.
1312
;
StPPP II
p. 123, a.
1401
et saepius), exercere et impendere (
KodMp IV
p. 388, a.
1441
et saepius), laborare (
KsgKaz
p. 364, a.
1396).
Opp.
laborem (-es) exigere, percipere (
Lites II
p. 214, a.
1312
et saepius), habere (
),
alicui post incolas
dare sim. (
KodMp IV
p. 388, a.
1441
et saepius).
β.
cum labore pecuniam solvere
(
PP III
p. 146, a.
1447
:
quatuor sexagenas ... soluere tenetur in quatuor annis aduenientibus
cum 1-e wlgariter
«odrobytczy»)
, in labore durare (
KodKrak
p. 479, a.
1504)
, sedere (
IurMas III
p. 240, a.
1391
;
StPPP I
p. 288, a.
1421
et passim. Ad
rem
cf.
Słownik Staropolski
s.
v.
robota 6)
pro labore alicui satisfacere (
KsgMaz III
p. 121,
a. 1435
et saepius);
opp.
a labore (-ibus) liberum esse (
),
exsistere (
StPPP II
p. 123,
a. 1401),
item ad laborem compellere (
AKap Sąd III
p. 2, a.
1448
et saepius);
opp.
a labore eximere (
DokMp I
p. 340, a.
1406
et saepius),
libertatem concedere (
et saepius).
Constr.
a.
sq.
gen.
KodWp III p. 222 (a. 1363) : ab omnibus 1-bus castrorum, civitatum, villarumque nostrarum.
DokKKr II p. 51 (a. 1421) : 1-es allodii sive predii.
DokMp VIII p. 245 (a. 1431-1442): cives ... a 1-bus podvodorum, impressionibus ... absolutos ... relaxavimus.Ita vulgo.
b.
sq.
pro:
DŁUG. Op. p. 416 : rex mandaverat 1-es pro castro Sandomiriensi implere.
3.
wykonanie czegoś, zrobienie; effectio, exsecutio, elaboratio
RachJag p. 16 (a. 1389) : pro 1-e luminum de IIII lapidibus sepi, IIII scoti.
KsgKaz p. 372 (a. 1396) : pro 1-e candele XIIII ... grossos.
KodMp IV p. 292 (a. 1434) : astitit terminum pro eodem 1-e piscine.
CracArt I p. 127 (a. 1445) : se recepisse 12 marcas ad 1-em ymaginum.Ita vulgo usque ad saec. XVI . Occ. obróbka; politio
ŹrWaw I p. 107 (a. 1495) : Vittus pictor ... recognovit se totalem solucionem ... a venerabili domino Jacobo ... ad racionem 1-is lapidis successive percepisse.
4.
wykład (na uniwersytecie); schola, auditio
ArLit I p. 98 (a. 1475) : de qua bursa divitum collegiatus domini Stobneri pro 1-bus suis, quos in astronomia faciebat, censum tollebat.
Ib. infra hos 1-es, qui sequuntur, diligenter attentabunt magistri, ita, ut collegiatus domini Nowkonis legat Tullii Novam et veterem rethoricas etc.
II.
meton.
1.
de rebus
a.
miejsce pracy, zwł. pole,
ziemia uprawiana;
locus, ubi opus quoddam fit,
praec. ager, qui
colitur, praedium.
Glossa
Pol.
DŁUG. LibBen I p. 157 : tenentur cmethones ... campum ... arare, seminare ... metere ... et hi 1-es vocantur «iutrzyny».
b.
α.
wyrób, owoc pracy, dzieło, plon;
quod confectum est, opus labore confectum, res labore comparata.
Glossa
Pol.
AGZ VI p. 154 (a. 1472) : nullus in foro annuali ... 1-em, qui dicitur ... «warunkowa robotha» ... debetur hic adducere.
β.
sposób wykonania, robota; modus vel
effectus efficiendi aliquid
InwKKr p. 18 : calix ... subtili et vermiculato 1-e elaboratus.
Ib. p. 23 : ampulae duae 1-is plani.
KodMp IV p. 246 (a. 1428) : institores ... cum pannis comunibus 1-is terrestris ad fora annualia ... venientes.
ARect I p. 142 (a. 1478) : camisia noua de 1-e bono.Ita saepius. Glossa Pol.
StPPP II p. 501 (a. 1442) : Martinus sarcire ... et consuere vestimenta ac laborare sartico 1-e, Polonicum dicendo «craweczską robothą» ... se obligauit.
c.
zapłata za pracę;
merces laboris
DŁUG.
in
CodEp I p. 103 (a. 1450) : ut laboratoribus solvantur 1-es.
ŹrWaw II p. 13 (a. 1502) : famuli muratorum ... ad propositionem pro duobus florenis ... 1-is sibi retenti a ... muratore petitis etc.Cf. Th. VII 2,795,34 sqq.
2.
(de hominibus) człowiek wykonujący jakąś pracę, robotnik,
parobek; operarius
BiblMuz I 2, p. 184 (a. 1396) : zupparius ... 1-em hereditarium seu famulum, qui «parobek» dicitur, in monte Finderi ... iusto donationis ... titulo ... donavit.
Ib. p. 187 (a. 1431) : Marcus ... faber ... omnes et singulos 1-es seu accutores famulorum, qui pro nunc sunt vel postea augmentabuntur in monte Florentia ... emit possidendos.
III.
transl.
1.
trud, kłopot, przykrość;
molestia, incommodum,
aerumna.
2.
choroba, ból;
morbus, dolor.
.