Ogólne
Pełne hasło
Więcej

LABOR-2

Gramatyka
  • Formylabor
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -oris
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajmęski
Znaczenia
  • I. propr.
    • 1. opera, conamen, nisus.
    • 2. opus, negotium, occupatio.
      • α.
      • β. + cum labore pecuniam solvere
    • 3. effectio, exsecutio, elaboratio politio
    • 4. schola, auditio
  • II.
    • 1.
      • a. locus, ubi opus quoddam fit, praec. ager, qui colitur, praedium.
      • b.
        • α. quod confectum est, opus labore confectum, res labore comparata.
        • β. modus vel effectus efficiendi aliquid
      • c. merces laboris
    • 2. operarius
  • III. transl.
    • 1. molestia, incommodum, aerumna.
    • 2. morbus, dolor.

Pełne hasło

LABOR, -oris m.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • NGl.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • N.
[acc. sg. labor n. ?
DŁUG. LibBen III p. 11 : quilibet colonus solvit ... ova triginta ... gallos duos ... item labor, item powabam.
generis f. (cf. Pol. praca f. )
DokMp VIII p. 4 (a. 1435) : pro universis et singulis laboribus, quas expendit ... de et super fundatione ... molendini.]
I. propr.
1. praca, trud, wysiłek; opera, conamen, nisus.
Distinguitur v. gr.
cassus ( DŁUG. Hist. I p. 451 = II p. 218 ed. nov.), fructuosus ( Lites I p. 450, a. 1335) , immensus ( KADŁUB. p. 220 ) , improficuus ( VAdAnt p. 14, 3) , operosus ( DokMp VI p. 466, a. 1395), item laboris conamen ( PEREGR. fol. b Ia) , discrimen ( KADŁUB. p. 205 ) , dispendium ( ib. p. 192 ), sarcina ( ib. p. 87 ).
2. praca, zajęcie, robota; opus, negotium, occupatio.
Praec.
(jako ciężar prawa feudalnego) pańszczyzna; opera serva domino feodali praestita
KodMp I p. 77 (a. 1262) : uolumus sc. dux homines predictos liberos esse et immunes ab omni edificacione et restauracione castrorum et quouis alio 1-e et expedicione aliqua.
Ib. II p. 291 (a. 1311) : omnibus ... incolis ... ab omnibus … contribucionibus ... a ... vecturis, conductibus, 1-bus castrorum nostrorum, angariis ... vniuersis ... omnimodam concedimus libertatem.
DokMp VII p. 137 (a. 1423) : advocatus 1-es ... solitos sex dierum praedictis villis quolibet anno habebit perpetuo.
KsgCzer p. 313 (a. 1425) : si ... Johannes ... aliquos 1-es estivales seu yemales laborare inceperit, ipsos ad finem prosequetur.
Ita vulgo usque ad saec. XVI ex. Additur aestivalis (hiemalis et AGZ XIX p. 165, a. 1475 et saepius), annualis ( IurMas III p. 255, a. 1421 et saepius), curialis ( AGZ IX p. 151, a. 1497 : liberi erunt a 1-e curiali alias «Hoferbeth» Germ.) diurnalis (
DokMp I p. 340, a. 1406 ; item dierum:
IurMas III p. 255, a. 1421 et saepius), domesticus
( RachKról p. 168, a. 1477: hircos exposuit in 1-bus domesticis alias «na tlokach»),
expeditionalis (infra 35), hereditarius ( DokMp II p. 130, a. 1430 : pro 1-bus dierum hereditariis ... plebano per dictos kmethones ... neglectis; sed sensu diverso infra 1193,9), iuridicus et debitus ( DokMp I p. 130, a. 1430) , septimanalis ( ib. I p. 340 , a. 1406) . Glossae Pol.
DokListPł p. 90 (a. 1376-1399): pecunias paratas ... super 1-es nomine «wanssoss».
KodKKr II p. 111 (a. 1386) : demptis 1-bus alias «robothy» et decimis.
AGZ XV p. 440 (a. 1466) : archiepiscopum in tenuta ville Lubynye impedire in 1-es alias «na tloky» ([cf. etiam supra 23 . ]
AGZ XIII p. 372 (a. 1462) : 1-es expeditionales alias «wyencziszna».
Locut. frequentiores ad
1-2:
α. laborem (-es) agere ( KodMp IV p. 308, a. 1435 et saepius), com(im-)plere ( ArPrawn VIII p. 100, a. 1407 ; in hereditate: StPPP II p. 467, a. 1440 ; pro castro: DŁUG. Op. p. 416 et saepius), facere (syn. servitium: Lites II p. 218, a. 1312 ; StPPP II p. 123, a. 1401 et saepius), exercere et impendere ( KodMp IV p. 388, a. 1441 et saepius), laborare ( KsgKaz p. 364, a. 1396).
Opp.
laborem (-es) exigere, percipere ( Lites II p. 214, a. 1312 et saepius), habere ( ), alicui post incolas dare sim. ( KodMp IV p. 388, a. 1441 et saepius).
β. cum labore pecuniam solvere ( PP III p. 146, a. 1447 : quatuor sexagenas ... soluere tenetur in quatuor annis aduenientibus cum 1-e wlgariter «odrobytczy») , in labore durare ( KodKrak p. 479, a. 1504) , sedere ( IurMas III p. 240, a. 1391 ; StPPP I p. 288, a. 1421 et passim. Ad rem cf. Słownik Staropolski s. v. robota 6) pro labore alicui satisfacere ( KsgMaz III p. 121, a. 1435 et saepius); opp. a labore (-ibus) liberum esse ( ), exsistere ( StPPP II p. 123, a. 1401), item ad laborem compellere ( AKap Sąd III p. 2, a. 1448 et saepius); opp. a labore eximere ( DokMp I p. 340, a. 1406 et saepius), libertatem concedere ( et saepius).
Constr.
a. sq. gen.
KodWp III p. 222 (a. 1363) : ab omnibus 1-bus castrorum, civitatum, villarumque nostrarum.
DokKKr II p. 51 (a. 1421) : 1-es allodii sive predii.
DokMp VIII p. 245 (a. 1431-1442): cives ... a 1-bus podvodorum, impressionibus ... absolutos ... relaxavimus.
Ita vulgo.
b. sq. pro:
DŁUG. Op. p. 416 : rex mandaverat 1-es pro castro Sandomiriensi implere.
3. wykonanie czegoś, zrobienie; effectio, exsecutio, elaboratio
RachJag p. 16 (a. 1389) : pro 1-e luminum de IIII lapidibus sepi, IIII scoti.
KsgKaz p. 372 (a. 1396) : pro 1-e candele XIIII ... grossos.
KodMp IV p. 292 (a. 1434) : astitit terminum pro eodem 1-e piscine.
CracArt I p. 127 (a. 1445) : se recepisse 12 marcas ad 1-em ymaginum.
Ita vulgo usque ad saec. XVI . Occ. obróbka; politio
ŹrWaw I p. 107 (a. 1495) : Vittus pictor ... recognovit se totalem solucionem ... a venerabili domino Jacobo ... ad racionem 1-is lapidis successive percepisse.
4. wykład (na uniwersytecie); schola, auditio
ArLit I p. 98 (a. 1475) : de qua bursa divitum collegiatus domini Stobneri pro 1-bus suis, quos in astronomia faciebat, censum tollebat.
Ib. infra hos 1-es, qui sequuntur, diligenter attentabunt magistri, ita, ut collegiatus domini Nowkonis legat Tullii Novam et veterem rethoricas etc.
II. meton.
1. de rebus
a. miejsce pracy, zwł. pole, ziemia uprawiana; locus, ubi opus quoddam fit, praec. ager, qui colitur, praedium. Glossa Pol.
DŁUG. LibBen I p. 157 : tenentur cmethones ... campum ... arare, seminare ... metere ... et hi 1-es vocantur «iutrzyny».
b.
α. wyrób, owoc pracy, dzieło, plon; quod confectum est, opus labore confectum, res labore comparata. Glossa Pol.
AGZ VI p. 154 (a. 1472) : nullus in foro annuali ... 1-em, qui dicitur ... «warunkowa robotha» ... debetur hic adducere.
β. sposób wykonania, robota; modus vel effectus efficiendi aliquid
InwKKr p. 18 : calix ... subtili et vermiculato 1-e elaboratus.
Ib. p. 23 : ampulae duae 1-is plani.
KodMp IV p. 246 (a. 1428) : institores ... cum pannis comunibus 1-is terrestris ad fora annualia ... venientes.
ARect I p. 142 (a. 1478) : camisia noua de 1-e bono.
Ita saepius. Glossa Pol.
StPPP II p. 501 (a. 1442) : Martinus sarcire ... et consuere vestimenta ac laborare sartico 1-e, Polonicum dicendo «craweczską robothą» ... se obligauit.
c. zapłata za pracę; merces laboris DŁUG. in
CodEp I p. 103 (a. 1450) : ut laboratoribus solvantur 1-es.
ŹrWaw II p. 13 (a. 1502) : famuli muratorum ... ad propositionem pro duobus florenis ... 1-is sibi retenti a ... muratore petitis etc.
Cf. Th. VII 2,795,34 sqq.
2. (de hominibus) człowiek wykonujący jakąś pracę, robotnik, parobek; operarius
BiblMuz I 2, p. 184 (a. 1396) : zupparius ... 1-em hereditarium seu famulum, qui «parobek» dicitur, in monte Finderi ... iusto donationis ... titulo ... donavit.
Ib. p. 187 (a. 1431) : Marcus ... faber ... omnes et singulos 1-es seu accutores famulorum, qui pro nunc sunt vel postea augmentabuntur in monte Florentia ... emit possidendos.
III. transl.
1. trud, kłopot, przykrość; molestia, incommodum, aerumna.
2. choroba, ból; morbus, dolor. .
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)