- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B. (pl.),
- A.
I.
1.
przyjęty sposób postępowania,zwyczaj;
consuetudo,
usus.
Glossae
Pol.
GŁOG. Alex. I fol. E VIa : m-s est ... consuetudo ... «zwyczay».
GLcerv p. 642 : m-s est longa consuetudo et m-bus (cf. infra II1) tracta «zwyczay».
Additur
consuetudinis (
KodLit
p. 118, a.
1410).
Dicitur
communis, consuetus, solitus,
praec.
in.
formulis
more consueto (solito)
jak zwykle; ut solet
(saec. XV).
N.
locut.
morem gerere alicui (in aliqua re)
stosować się do czyichś życzeń, być uległym;
obtemperare, obsequi.
Additur
gen. ,
v. gr.
devotionis suae (
DŁUG.
Hist. I p. 182= I
p. 248
ed. nov.),
amici et affinis
(
ib. p. 327= II
p. 90
ed. nov.).
2.
zwyczaj prawny, prawo zwyczajowe; iuris consuetudo.
Additur
iuris (
StPPP VIII
p. 349,
a. 1389)
, iudicii (
ib. XI
p. 166, a.
1423).
Syn.
consuetudo (
KodWp II
p. 25, a.
1290
et saepius),
ius (
DokLub
p. 251, a.
1446
et saepius; distinguitur
tamen a
iure :
DŁUG. Hist. V p. 33 : oblatio ... universitati vicariorum Cracoviensiuin cessit ex iure et ex m-e),observantia ( IurMas II p. 26, a. 1476).
Simili sensu
moris consuetudo (
KsgGrWp I
p. 287, a.
1398
et saepius), consuetum (
ib. II
p. 72, a.
1397)
, solitum (
CodVit
p. 993, a.
1409).
Distinguitur
civilis (
PommUrk II
p. 364, a.
1278
et saepius; item civitatis:
KsgŁawWar
p. 24, a.
1430)
, militaris (
CodSil(M) I
p. 39, a.
1208
et saepius), Polonicus (
KsgHenr
p. 24
et saepius
ib.
), Ruthenicus (
AGZ XIII
p. 393, a.
1462)
, terrestris (
StPPP II
p. 559,
a. 1447
et saepius; item terrae:
KodWp V
p. 210,
a. 1413).
N.
bonorum :
KodWp II p. 25 (a. 1290) : bona seu reditus ... nostre coniugi ... duximus assignandos ... et possidendos ... secundum consuetudinem et m-em bonorum, que vocantur «Lypchedinge» (Germ. ).Occ. (sensu latius transl. ) i. q. ius in universum
StPPP VII p. 391 a. 1449 : pro debitis ad ius ciuile debet fieri iusticia m-e civili.
Constr.
ad
1—2: a.
sq.
gen.
b.
sq.
in
c.
abl.
StPPP XI p. 11 a. 1500 : ut m-s est inter homines et in Regno Poloniae.c. sq. inter (ut supra).
Locut.
adv.
iuxta (secundum) morem;
simili sensu
(de, ex, pro) more;
item
more salvo (
AGZ III
p. 242, a.
1480:
coram nostra ... consulari sessione, dum m-e salvo sedebamus).
Opp.
contra (praeter) morem;
item
ultra morem (
TPaw III
p. 244, a.
1392
:
ruit sex marcas, quia in iudicio ultra m-em dixit).
II.
1.
(de hominibus,praec.
pl. ) zachowanie się,
obyczaje, charakter;
habitus, indoles, vita.
N.
definitionem phil.
STOB. Aret. fol. a IIIb : m-es ... dicuntur vite institutiones consuetudine firmate, hoc est que fiunt ex habitu, siue sint bone siue male.
Iuxta ponitur
vita (
AKapSąd II
p. 490,
a. 1432
et saepius),
ingenium (
AAlex
p. 19,
a. 1501).
Glossa
Pol.
GLcerv p. 642 : m-es dicuntur frequentes actus hominum «obyczaie».Hoc sensu dicitur morum conversatio ( DŁUG. Hist. V p. 124 ) , habitudo ( CodEp III p. 57, a. 1451) , indoles ( DŁUG. Op. p. 621 ).
Item
morum elegantia,
honestas, nobilitas, venustas; etiam virtus (
*KodKKr I
p. 41, a.
1251
;simili sensu mores virtutum:
ArHist XII 2,
p. 364, saec.
XIV
et saepius), porro emendatio (
CodEp II
p. 318,
a. 1433)
, reformatio (
ib.
p. 315, a.
1433).
Opp.
morum et vitae dissolutio (
AKapSąd II
p. 490,
a. 1492).
N.
(sg. )
α.
moralność, etyka;
doctrina bene
vivendi
BYSTRZ. Top. fol. a IIb : bonum est met genus, quod debet intelligi de genere m-is et non de genere logico.
β.
literatura moralizatorska; de
scriptis, quae ad vitam emendandam spectant
FROVIN. p. 77, v. 425 : hec sunt a m-e tibi scripta Johannis amore.
2.
(de rebus) właściwość, cecha; virtus,
vis.
Iuncturae verbales ad
I—II
a. mos (vel
moris) (alicuius) est
(exsistit).
Constr. sq. inf. vel enunt.
obi. c.
ut.
Occ.
moris habetur (
TPaw IV
p. 369,
a. 1418
:
prout m-is terrestris habetur).
Simili sensu
mos tenet (terrestris :
StPPP II
p. 559,
a. 1447)
; item
more est (
KsgCzer
p. 340,
a. 1409
:
fideiussit ... soluere
... prout m-e est.
KsgPrzem I p. 321, a. 1444 : recognouit ... se vendidisse macellum ... prout m-e est),
in more positum est (DANT. in Tom. VIII p. 300, a. 1526).
b. mos adhaeret (alicui:
VAdAnt
p.
26,5)
, mores ita se habent
(ut:
DŁUG. Hist. V
p. 72
).
c.
moris esse :
NIC. POL. p. 68, v. 378 : huius sum m-is, quod causas interioris aufero languoris.
Simili sensu
de more habere (quod:
Lites I
p. 167,
a. 1339).
d. morem (-es) habere;
simili sensu exercere (
ChrMP p. 523 =
p. 52
Kurb.
;
;item morum exercitium:
StPPP VII
p. 469,
a. 1468)
, gerere (
GALL
p. 55,12
sq.
;
KomKadł
p. 488
)
;, imbuere (
Tom. XVI
p. 509, a.
1534)
, induere (
DŁUG. Hist. IV
p. 525
)
, nancisci
(
ib.
p. 539
),
observare (
StPPP VIII
p. 349,
a. 1389)
, peragere (
AKapSąd III
p. 39, a.
1473)
,
sectari (
DŁUG. Op.
p. 19
)
, servare (
id. Hist. I
p. 435 =II
p. 202
ed. nov.),
suscipere (
StWłocł
p. 12, a.
1418)
, tenere (
DokMp VIII
p. 27,
a. 1438
et saepius;
cf.
Th. VIII 1523,5), item
moribus uti (
*CodEp II
p. 462, a.
1445)
, florere (sinceris:
PAUL. CR.
p. 84, v. 99
), se tenere (
Lites I
p. 338, a.
1339)
; praeterea in mores (aliquos) abire (
Tom. VII
p. 205, a.
1525)
, in more permanere (
DokMp VIII
p. 245, a.
1431 — 1442).
Opp.
morem (-es) abrogare (
DŁUG.
Hist. I p. 394 =II
p. 158
ed. nov.),
deserere (
ib. II
p. 23 =III
p. 34
ed. nov.),
praetermittere (
*Dogiel I
p. 58, a.
1447
;
ArSang V
p. 232,
a. 1530).
e. litteris atque moribus aliquem
erudire et instruere (
DŁUG LibBen
I
p. 6
),
formare (
IANIC.
p. 29, v. 60
), item in mores conciliare (civiles et nobiles:
DŁUG. Hist. I p. 229= I
p. 297
ed. nov.).
Opp.
mores detrahere
(
id. Op. p. 608 : ut ... hos, qui displicent, m-es a principe detrahat).
III.
1.
sposób (postępowania); modus (agendi).
Praec.
in formulis
(in, pro) more v.
gr. bellico
(saec.
XV); simili sensu gladii (
CodEp III
p. 505,
a. 1431)
, gentili(co) (
Lites I
p. 32, a.
1320
;
ConcPol X
p. 447, a.
1446)
, naturali (
VKyng
p. 688
),
pio (
CantMae I nr. 19, v. 6b, saec. XIV)
, raptorum (syn. violenter:
APozn I
p. 103, a.
1444)
, vicissitudinario
(i. invicem
DŁUG.
Hist. II p. 128 = III
p. 145
ed. nov.),
cett.
Praec.
de rebus iure
peragendis, v.
gr.
more accommodato
(i. mutuo
StPPP IX
p. 235, a.
1536)
, arendae (alias
«zastawnym obyczayem»:
AGZ XIX
p. 97,
a. 1493)
, commutationis (syn.
modo:
KodWp III
p. 194, a.
1362)
, concordiae (
ZabDziej II
p. 186,
a. 1484)
, coniuncto (alias «spoli»:
ProtWoz
p. 64,
a. 1489,
cf.
),
dotis et dotalicii (
AGZ XVII
p. 312, a.
1495)
, fori (
DokMp I
p. 412, a.
1417)
, hereditario (
PP II
p. 129,
a. 1451)
, hospitalitatis (
IurMas II
p. 11, a.
1472)
, invadiatorio (
StPPP IX
p. 256, a.
1546)
, obligatorio (
PrPol
p. 341, a.
1406),
cett.
2.
kształt, forma;
forma, species.
Praec.
in formula
(in) more
v.
gr.
antiquo (fabricare ecclesiam :
DŁUG. LibBen III
p. 92
;
;item
priscorum
ib. I p. 404 ) , Franconico (mensurare laneos:
KodMp II p. 259, a. 1325) , Graeco (celebrare:DŁUG. Hist. IV p. 624 ; ;item Graecorum: depingere dormitorium: RachWaw p. 5, a. 1394) , Gallico (consuere iopulam : RachJag p. 158, a. 1393) , mosaico (construere capellam :
AGZ VI : p. 209, a. 1485) , Turcorum (construere clipeos:AKapSąd II p. 821, a. 1521), item quadrato (circumire: InwKKr p. 102 ) , sub lectionis more (pronuntiare horas BVMariae DŁUG. LibBen I p. 263 ), cett. Etiam in comparatione, v. gr. piscinae (defluere: MPH I p. 156, saec. XI in.in) , fluentis aquae (praeterire: DokMp IV p. 12, a. 1276) cett.
N.
locut.
morem et locum alicuius rei gerere
i. q. similem esse
KomKadł p. 488 : Cazimirus locum et m-em lapidis gerens Ruthenos locum et m-em (ed. moram) ollae (ita mss., om. ed. ) gerentes occidit.
3.
singularis
a.
język, mowa; sermo
PommUrk II p. 5 (a. 1254) : montem lapideum «Dupna muggula» Slauicali m-e ... nominatum.
b.
styl;
scribendi genus
ArPrawn X p. 241 (a. 1408) : litteras ... archiepiscopi ... m-is et de stillo ipsius curie scriptas et sigillatas.
c.
wzgląd; respectus,
ratio
DŁUG. Op. p. 481 : in hac tua iam occidua aetate omnes actiones tuas ad m-em finis componas (cf. id. Hist. IV p. 524).