General
Full Entry
More

MOS

Grammar
  • Formsmos
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type
  • Part of Speech
  • Gendermasculine
Meaning Outline
  • I.
    • 1. consuetudo, usus.
    • 2. iuris consuetudo.
  • II.
    • 1. habitus, indoles, vita.
      • α. doctrina bene vivendi
      • β. de scriptis, quae ad vitam emendandam spectant
    • 2. virtus, vis.
      • a.
      • b.
      • c. + moris esse
      • d.
      • e.
  • III.
    • 1. modus (agendi).
    • 2. forma, species.
    • 3.
      • a. sermo
      • b. scribendi genus
      • c. respectus, ratio

Pełne hasło

MOS, inoris m.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B. (pl.),
  • A.
I.
1. przyjęty sposób postępowania,zwyczaj; consuetudo, usus. Glossae Pol.
GŁOG. Alex. I fol. E VIa : m-s est ... consuetudo ... «zwyczay».
GLcerv p. 642 : m-s est longa consuetudo et m-bus (cf. infra II1) tracta «zwyczay».
Additur
consuetudinis ( KodLit p. 118, a. 1410).
Dicitur
communis, consuetus, solitus, praec. in. formulis more consueto (solito) jak zwykle; ut solet (saec. XV).
N. locut.
morem gerere alicui (in aliqua re) stosować się do czyichś życzeń, być uległym; obtemperare, obsequi.
Additur gen. , v. gr.
devotionis suae ( DŁUG. Hist. I p. 182= I p. 248 ed. nov.), amici et affinis ( ib. p. 327= II p. 90 ed. nov.).
2. zwyczaj prawny, prawo zwyczajowe; iuris consuetudo.
Additur
iuris ( StPPP VIII p. 349, a. 1389) , iudicii ( ib. XI p. 166, a. 1423).
Syn.
consuetudo ( KodWp II p. 25, a. 1290 et saepius), ius ( DokLub p. 251, a. 1446 et saepius; distinguitur tamen a iure :
DŁUG. Hist. V p. 33 : oblatio ... universitati vicariorum Cracoviensiuin cessit ex iure et ex m-e),
observantia ( IurMas II p. 26, a. 1476).
Simili sensu
moris consuetudo ( KsgGrWp I p. 287, a. 1398 et saepius), consuetum ( ib. II p. 72, a. 1397) , solitum ( CodVit p. 993, a. 1409).
Distinguitur
civilis ( PommUrk II p. 364, a. 1278 et saepius; item civitatis: KsgŁawWar p. 24, a. 1430) , militaris ( CodSil(M) I p. 39, a. 1208 et saepius), Polonicus ( KsgHenr p. 24 et saepius ib. ), Ruthenicus ( AGZ XIII p. 393, a. 1462) , terrestris ( StPPP II p. 559, a. 1447 et saepius; item terrae: KodWp V p. 210, a. 1413).
N.
bonorum :
KodWp II p. 25 (a. 1290) : bona seu reditus ... nostre coniugi ... duximus assignandos ... et possidendos ... secundum consuetudinem et m-em bonorum, que vocantur «Lypchedinge» (Germ. ).
Occ. (sensu latius transl. ) i. q. ius in universum
StPPP VII p. 391 a. 1449 : pro debitis ad ius ciuile debet fieri iusticia m-e civili.
Constr. ad
1—2: a. sq. gen. b. sq. in c. abl.
StPPP XI p. 11 a. 1500 : ut m-s est inter homines et in Regno Poloniae.
c. sq. inter (ut supra).
Locut. adv.
iuxta (secundum) morem; simili sensu (de, ex, pro) more; item more salvo ( AGZ III p. 242, a. 1480: coram nostra ... consulari sessione, dum m-e salvo sedebamus).
Opp.
contra (praeter) morem; item ultra morem ( TPaw III p. 244, a. 1392 : ruit sex marcas, quia in iudicio ultra m-em dixit).
II.
1. (de hominibus,praec. pl. ) zachowanie się, obyczaje, charakter; habitus, indoles, vita.
N. definitionem phil.
STOB. Aret. fol. a IIIb : m-es ... dicuntur vite institutiones consuetudine firmate, hoc est que fiunt ex habitu, siue sint bone siue male.
Iuxta ponitur
vita ( AKapSąd II p. 490, a. 1432 et saepius), ingenium ( AAlex p. 19, a. 1501). Glossa Pol.
GLcerv p. 642 : m-es dicuntur frequentes actus hominum «obyczaie».
Hoc sensu dicitur morum conversatio ( DŁUG. Hist. V p. 124 ) , habitudo ( CodEp III p. 57, a. 1451) , indoles ( DŁUG. Op. p. 621 ).
Item
morum elegantia, honestas, nobilitas, venustas; etiam virtus ( *KodKKr I p. 41, a. 1251 ;simili sensu mores virtutum: ArHist XII 2, p. 364, saec. XIV et saepius), porro emendatio ( CodEp II p. 318, a. 1433) , reformatio ( ib. p. 315, a. 1433).
Opp.
morum et vitae dissolutio ( AKapSąd II p. 490, a. 1492).
N. (sg. )
α. moralność, etyka; doctrina bene vivendi
BYSTRZ. Top. fol. a IIb : bonum est met genus, quod debet intelligi de genere m-is et non de genere logico.
β. literatura moralizatorska; de scriptis, quae ad vitam emendandam spectant
FROVIN. p. 77, v. 425 : hec sunt a m-e tibi scripta Johannis amore.
2. (de rebus) właściwość, cecha; virtus, vis.
Iuncturae verbales ad
I—II
a. mos (vel moris) (alicuius) est (exsistit).
Constr. sq. inf. vel enunt. obi. c.
ut. Occ. moris habetur ( TPaw IV p. 369, a. 1418 : prout m-is terrestris habetur). Simili sensu mos tenet (terrestris : StPPP II p. 559, a. 1447) ; item more est ( KsgCzer p. 340, a. 1409 : fideiussit ... soluere ... prout m-e est.
KsgPrzem I p. 321, a. 1444 : recognouit ... se vendidisse macellum ... prout m-e est),
in more positum est (
DANT. in Tom. VIII p. 300, a. 1526).
b. mos adhaeret (alicui: VAdAnt p. 26,5) , mores ita se habent (ut: DŁUG. Hist. V p. 72 ).
c. moris esse :
NIC. POL. p. 68, v. 378 : huius sum m-is, quod causas interioris aufero languoris.
Simili sensu
de more habere (quod: Lites I p. 167, a. 1339).
d. morem (-es) habere; simili sensu exercere ( ChrMP p. 523 = p. 52 Kurb. ; ;item morum exercitium: StPPP VII p. 469, a. 1468) , gerere ( GALL p. 55,12 sq. ; KomKadł p. 488 ) ;, imbuere ( Tom. XVI p. 509, a. 1534) , induere ( DŁUG. Hist. IV p. 525 ) , nancisci ( ib. p. 539 ), observare ( StPPP VIII p. 349, a. 1389) , peragere ( AKapSąd III p. 39, a. 1473) , sectari ( DŁUG. Op. p. 19 ) , servare ( id. Hist. I p. 435 =II p. 202 ed. nov.), suscipere ( StWłocł p. 12, a. 1418) , tenere ( DokMp VIII p. 27, a. 1438 et saepius; cf. Th. VIII 1523,5), item moribus uti ( *CodEp II p. 462, a. 1445) , florere (sinceris: PAUL. CR. p. 84, v. 99 ), se tenere ( Lites I p. 338, a. 1339) ; praeterea in mores (aliquos) abire ( Tom. VII p. 205, a. 1525) , in more permanere ( DokMp VIII p. 245, a. 1431 — 1442).
Opp.
morem (-es) abrogare ( DŁUG. Hist. I p. 394 =II p. 158 ed. nov.), deserere ( ib. II p. 23 =III p. 34 ed. nov.), praetermittere ( *Dogiel I p. 58, a. 1447 ; ArSang V p. 232, a. 1530).
e. litteris atque moribus aliquem erudire et instruere ( DŁUG LibBen I p. 6 ), formare ( IANIC. p. 29, v. 60 ), item in mores conciliare (civiles et nobiles: DŁUG. Hist. I p. 229= I p. 297 ed. nov.).
Opp.
mores detrahere (
id. Op. p. 608 : ut ... hos, qui displicent, m-es a principe detrahat).
III.
1. sposób (postępowania); modus (agendi).
Praec. in formulis
(in, pro) more v. gr. bellico (saec. XV); simili sensu gladii ( CodEp III p. 505, a. 1431) , gentili(co) ( Lites I p. 32, a. 1320 ; ConcPol X p. 447, a. 1446) , naturali ( VKyng p. 688 ), pio ( CantMae I nr. 19, v. 6b, saec. XIV) , raptorum (syn. violenter: APozn I p. 103, a. 1444) , vicissitudinario (i. invicem DŁUG. Hist. II p. 128 = III p. 145 ed. nov.), cett.
Praec. de rebus iure peragendis, v. gr.
more accommodato (i. mutuo StPPP IX p. 235, a. 1536) , arendae (alias «zastawnym obyczayem»: AGZ XIX p. 97, a. 1493) , commutationis (syn. modo: KodWp III p. 194, a. 1362) , concordiae ( ZabDziej II p. 186, a. 1484) , coniuncto (alias «spoli»: ProtWoz p. 64, a. 1489, cf. ), dotis et dotalicii ( AGZ XVII p. 312, a. 1495) , fori ( DokMp I p. 412, a. 1417) , hereditario ( PP II p. 129, a. 1451) , hospitalitatis ( IurMas II p. 11, a. 1472) , invadiatorio ( StPPP IX p. 256, a. 1546) , obligatorio ( PrPol p. 341, a. 1406), cett.
2. kształt, forma; forma, species.
Praec. in formula
(in) more v. gr. antiquo (fabricare ecclesiam : DŁUG. LibBen III p. 92 ; ;item priscorum
ib. I p. 404 ) , Franconico (mensurare laneos:
KodMp II p. 259, a. 1325) , Graeco (celebrare:
DŁUG. Hist. IV p. 624 ; ;item Graecorum: depingere dormitorium: RachWaw p. 5, a. 1394) , Gallico (consuere iopulam : RachJag p. 158, a. 1393) , mosaico (construere capellam :
AGZ VI : p. 209, a. 1485) , Turcorum (construere clipeos:
AKapSąd II p. 821, a. 1521), item quadrato (circumire: InwKKr p. 102 ) , sub lectionis more (pronuntiare horas BVMariae DŁUG. LibBen I p. 263 ), cett. Etiam in comparatione, v. gr. piscinae (defluere: MPH I p. 156, saec. XI in.in) , fluentis aquae (praeterire: DokMp IV p. 12, a. 1276) cett.
N. locut.
morem et locum alicuius rei gerere i. q. similem esse
KomKadł p. 488 : Cazimirus locum et m-em lapidis gerens Ruthenos locum et m-em (ed. moram) ollae (ita mss., om. ed. ) gerentes occidit.
3. singularis
a. język, mowa; sermo
PommUrk II p. 5 (a. 1254) : montem lapideum «Dupna muggula» Slauicali m-e ... nominatum.
b. styl; scribendi genus
ArPrawn X p. 241 (a. 1408) : litteras ... archiepiscopi ... m-is et de stillo ipsius curie scriptas et sigillatas.
c. wzgląd; respectus, ratio
DŁUG. Op. p. 481 : in hac tua iam occidua aetate omnes actiones tuas ad m-em finis componas (cf. id. Hist. IV p. 524).
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)