Ogólne
Pełne hasło
Więcej

POSITIO

Gramatyka
  • Formypositio, posicio
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -onis
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajżeński
Znaczenia
  • I.
    • A.
      • 1. zasadzenie (rośliny); actus ponendi, locandi, plantandi.
      • 2. institutio, constructio
      • 3. nuptiarum pars, cum nupti in thalamum ducebantur
      • 4. adductio?
    • B.
      • 1. expositio, praesentatio,
      • 2. institutio, constitutio,
      • 3. + pecuniae
      • 4. + rationis actus rationem reddendi
  • II. + loci loci ratio, situs. Praec.
    • α. mus.
    • β. milit.+ phil., γ. locus
    • 2. + causae decimarum valor facti gubernationis negotii regni rei (rerum, faciescurrens montana condicio, status, v.gr
    • 3. pretium
  • III.
    • 1. opinio, iudicium, sententia.
    • 2. rhet. thema, thesis (saec. XV).
    • 3. disceptationis thema a promotore propositum ei, qui gradum quendam in facultate artium assequi volebat
  • IV. iur.
    • A.
      • 1. actus coram iudice praesentandi.
      • 2. + citationis ratio qua citationis litterae citato traduntur
      • 3. + litis actus litem intendendi, accusatio
      • 4. actus cedendi,alienatio
    • B.
      • 1. + libri dies ad inscriptiones in libro iudiciali faciendas constituta
      • 2. + terminorum actus iudicium convocandi
      • 3. institutio (ad res iure peragendas)
    • C.
      • 1. + iuris iuris forma
      • 2. praeceptum, regula (praec. pl.)
    • D.
      • 1. assertio, quae a parte in iudicio (praec. scriptis) proponebatur
      • 2.
  • V. phil.
    • A.
      • 1. explicatur
      • 2. + causae actus statuendi,
    • B.
      • 1. sententia, opinio
      • 2. explicatur
      • 3. affirmatio, approbatio
      • 4. + propositionis in esse:
  • VI.
    • 1. gram. situs vocalis brevis ante duas vel plures consonantes, qui productionem syllabae efficit.
    • 2. mus. toni depressio (saec. XVI)
  • VII. acervus (faeni)
  • VIII.
    • 1. + compositionis conventio, pactum
    • 2. + dispositionis animi status, indoles

Pełne hasło

POSITIO s. POSICIO, -onis f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • Dc.
  • A.
  • L.
  • A.
I.
A.
1. umieszczenie, położenie, postawienie; zasadzenie (rośliny); actus ponendi, locandi, plantandi.
N. locut.
positionem facere umieścić; ponere
PommUrk VII p. 208 (a. 1328) : oppidani ... p-em recium, casarum et aliorum instrumentorum, quae ad ... piscacionem sunt apta ... in rippis et littoribus fluminis et maris ... faciunt.
2. założenie, wybudowanie; institutio, constructio, v. gr. canalium ( CracArt I p. 141, a. 1452) , castrorum ( WAPOW. Chr. p. 240 ) , pontium ( CodPom p. 92, a. 1174 et saepius).
Constr. Ad 1
– 2:
a. sq. in c. abl.
Ztschr. II p. 227 (a. 1489) : pro p-e sartaginis in coquina.
b. sq. super c. acc.
THOM. Med. p. 73 : p-o rerum infrigidantium super ipsam linguam.
3. część obrzędu weselnego, tzw. pokładziny; nuptiarum pars, cum nupti in thalamum ducebantur
StPPP II p. 209 (a. 1416) : post p-em alias «pocladaniu» ... Nicolai ... cum filia ... Cristini ... Cristinus debet dare ... Nicolao centum marcas.
4. sensu non satis certo: dowiezienie, dostarczenie? adductio?
KsgPozn p. 421 (a. 1496) : a p-e cerevisie ad prata.
B.
1. podanie, przedstawienie; expositio, praesentatio, v. gr. exemplorum ( GŁOG. Alex. I fol. Dd Ia).
2. ustanowienie, wyznaczenie; institutio, constitutio, v. gr. diaetae (universalis: *SSrSil VII p. 19, saec. XV med.med) , donationis ( KodWp III p. 516, a. 1381) , granicierum ( AKapSąd III p. 135, a. 1509) , testamenti ( KodUJ III p. 164, a. 1490) .
N. astr.
aequinoctii ( *Tom. III p. 188, a. 1514) , epicycli ( ALBERT. p. 82 ).
3. pecuniae zapłacenie, wypłacenie, persolutio
CracArt I p. 25 (a. 1396) : qui huiusmodi p-em denariorum ... acceptam ... habere voluerit ... et sit omnimode in suis solutionibus expeditus.
ARect I p. 269 (a. 1489) : magistrum Bernhardum minime habuisse causam non p-is burse pro duabus hebdomadis in ... Collegio Maiori ... et ... ad p-em predictarum bursarum ... compellendum fore.
StPPP IX p. 251 (a. 1545) : petiturus fuit liberam intromissionem ... post p-em pecunie.
Cf. PONENS et PONO II A 2.
4. rationis zdanie rachunku, rozliczenie; actus rationem reddendi
MARTIN. OP. Serm. p. 233 nlb.: diligentia in rationis p-e.
NIC. BŁ. Serm. II p. 174 : tria ... sunt quae ... impediunt rationis p-em.
ZabDziej I 1, p. 22 (a. 1547) : facta est plenaria rationis p-o ex omnibus debitis puerorum.
Cf. PONO II D 2.
II. loci et abs. : położenie (w przestrzeni), usytuowanie; loci ratio, situs. Praec.
α. mus. clavium (musicarum SZYDL.. p. 26.
β. phil., cf. infra V I. γ. milit. : pozycja (wojska); locus
ArHist VIII p. 343 (a. 1499) : equitabo post illos Tartaros circumspiciens eorum p-em.
2. położenie, sytuacja, stan; condicio, status, v. gr. causae ( APozn II p. 290, a. 1495) , decimarum (syn. valor : DŁUG. LibBen I p. 178 et 389) , facti ( AAlex p. 240, a. 1503 et saepius), gubernationis ( Tom. III p. 176, a. 1514) , negotii ( AGZ XVII p. 490, a. 1503 et saepius), regni ( CorpJP III p. 160, a. 1511) , rei (rerum, syn. facies : DŁUG. Hist. IV p. 310 ; KodTyn p. 508, a. 1478), ;cett. Occ. sq. adi. ,v. gr. currens ( CodEp III p. 85, a. 1455 : currentem hic p-em scribere vestris dominacionibus cogor) , montana (i. fodinae condicio
IusMet p. 222, a. 1517 : fideliter ... majestati quolibet mense ... scribam p-em omnem montanam).
3. wartość, cena; pretium
Tom. XII p. 299 (a. 1530) : conveniunt ... domini ... cum probatoribus ... monetariis ... ad consultandum ... super p-e auri ac aliis quibusdam monetae defectibus.
Ib. p. 310 (a. 1530) : quod ad auri p-em attinet, non possumus consulere quod aliquod aurum ... in majorem aestimationem exaltetur nisi ... aurum Hornense.
III.
1. stanowisko, pogląd, opinia; opinio, iudicium, sententia.
Definitur addito adi. , v. gr.
mathematica ( MatFil II p. 16, saec. XV in.in).
Praec. phil., cf. infra V B
1.
2. rhet. temat; thema, thesis (saec. XV).
3. kwestia egzaminacyjna związana z nadawaniem stopni na wydziale artium; disceptationis thema a promotore propositum ei, qui gradum quendam in facultate artium assequi volebat
MatFil VI (XVII) p. 210 (saec. XV in.in) : p-o in promotione Ioannis de Szolkow ad baccalariatus gradum.
Ib. infra ista est p-o ... Iohannis de Cruczborg in promotione Nicolai de Raduskow ad gradum baccalariatus in Cracovia cum sophismate.
Ib. I (XII) p. 144 (a. 1420) : hoc ipsum magister meus fatetur in sua p-e circa scientiarum subalternationem, ubi dicit eqs.
KrMU p. 117,53 (post a. 1430) : magister ... contra p-em meam in genere arguebat.
ArLit I p. 79 (a. 1521) : quaestionem aliquam ... in theologia ... doctor ... facultati nostrae incorporari volens ... cum aliquo ex baccalaureis ... disputare debebit et contra p-em eiusdem doctores more scholastico opponere.
Constr. ad 1
- 3:
a. sq. ad, cf.
b. sq. circa, cf.
c. sq. de:
ALBERT. p. 148 : p-o Thebit de motu octavae sphaerae nonnullis videtur satis rationabilis.
d. sq. in c. abl.
MatFil IV p. 75 (saec. XV) : ista nunc sufficiant pro aliquali intellectu p-is Albertistarum in materia de esse et essentia.
Cf.
e. sq. enunt. interrog.
GŁOG. Don. fol. U VIa : utrum gerundia sint nomina vel verba, apud grammaticos varie inveniuntur p-es.
IV. iur. (vocis Pol. położenie significationes variae reddi videntur)
A.
1. przedłożenie, przed stawienie (w sądzie); actus coram iudice praesentandi.
N. c. negatione
AGZ XV p. 95 (a. 1468) : ipsos ... racione non p-is ... iurium, privilegiorum et literarum perpetualium ...condempnavit.
2. citationis tzw. kładzenie pozwu, tj. sposób pozywania oskarżonego; ratio qua citationis litterae citato traduntur
AGZ XI p. 482 (a. 1462) : familiaris Petri non literata persona neque scit p-em citationis.
StPPP II p. 872 (a. 1490) : peto penam ob indebitam et iniustam p-em citacionis.
Ib. VI p. 222 (a. 1523) : poenam pro mala et minus iusta p-e ... citacionum ... quia easdem posuit apud ortulanum, quod est contra statuta regni.
Item
circa acta ( ib.VII p. 214, a. 1544). Ad rem cf. Kutrzeba, Dawne polskie prawo sądowe p. 69.
3. litis et abs. : wniesienie skargi; actus litem intendendi, accusatio
KodUJ I p. 201 (a. 1440) : me ... notario ... qui ... litis contestationi, p-i, responsioni, testium indictioni ... fui.
ŁASKI ComPriv fol. 238b : quando proscriptus in recenti scelere deprehensus fuerit, statuitur in iudicio et actor petat p-em super eum, reus vero denegat proscriptionem, proscriptio autem debet probari per iudicem.
4. oddanie, wyzbycie; actus cedendi,alienatio
PommQu p. 93 (a. 1409) : si ego ... illud juger vellem alienare vel vendere, tunc Vicko sit propinquior emptioni vel p-i.
B.
1. libri termin wyznaczony w celu dokonywania wpisów w księdze sądowej; dies ad inscriptiones in libro iudiciali faciendas constituta
AGZ XIX p. 491 (a. 1456) : Stanislaus debet admitti ... computare peccunias statim dum eas posuerit, non excusando se appercione seu p-e libri terrestris.
Ib. XV p. 191 (a. 1476) : Iacobus ...Demetrio ... residuitatem pecuniae ... ad primam p-em libri terrestris ... et coram iure terrestri solvere debet.
Ib. p. 282 (a. 1476) : hanc inscripcionem Smoel ad primam p-em librorum Iudaicorum sub vadio centum marcarum inducere in librum Iudaicum debet.
Ita saepius.
N. cum negatione:
ib. XVI p. 268 (a. 1496) : hec obtestacio facta est propter non p-em librorum terrestrium, quos libros rex Poloniae non fecit reserare.
Simili sensu
actorum ( DyplMog p. 177, a. 1499 et saepius). Cf. APERTIO supraI 597, 46 sqq.
2. terminorum wyznaczenie rozprawy sądowej, zwołanie sądu; actus iudicium convocandi
StPPP II p. 357 (a. 1431) : ista omnia ... debent … inscribere ad librum terrestrem ad p-em ... terminorum terrestrium.
AGZ XIV p. 291 (a. 1450) : p-o terminorum: Petrus … palatinus et capitaneus terre Russie generalis omnes terminos castri posuit.
Simili sensu
iuris :
StPPP VI p. 324 (a. 1527) : si ... fecisset protestationem ... super non admissione p-is iuris ... occasione dotalicii.
3. wyznaczenie (do pełnienia funkcji prawnych); institutio (ad res iure peragendas)
Lites III p. 21 (a. 1414) : ego ... publicus notarius ... procuratorum p-i, factioni, creacioni ... presens interfui.
C.
1. iuris et abs. : norma prawna; iuris forma
IusPol p. 8 (a. 1264) : pro crinibus de capite Judaei extractis Christianus ... solvere tenebitur secundum decretum dominorum ... juxta p-em juris (cf. KodWp III p. 90, a. 1357; ArPrawn V p. 103, a. 1440).
DokKujMaz p. 234 (a. 1299) : secundum juris p-em queuis acta legitima litterarum memoria vel testium insercione sint firmanda.
DokMp V p. 4 (a. 1401) : cmetones ... solvant censum secundum consuetudinem et p-em terrae Lublinensis.
TPaw IV p. 403 (a. 1419) : Martinus ...compleuit p-em terrestrem Elscze, quam ... Jacobus ... fideiussit.
AGZ XVIII p. 408 (a. 1499) : hec est p-o alias «vrząd» fideiussoria, non det dominacio vestra ad colloquium generale.
Ita saepius.
Dicitur
terrae ( et saepius ), terrestris ( et StPPP XI p. 690, a. 1467 et saepius), terrena ( KsgŁawWar p. 105, a. 1461), item fideiussoria ( ).
Iuxta posita
dispositio ( KodWp X p. 4, a. 1435) , modus ( ib. p. 8, a. 1435 et saepius), ordo ( AGZ IV p. 173, a. 1461).
Simili sensu
positionis consuetudo :
IurMas I p. 27 (a. 1476) : mercancias exercere iuxta modum et consuetudinem p-is aliarum civitatum.
2. postanowienie, przepis, zasada; praeceptum, regula (praec. pl.)
KodWp IX p. 210 (a. 1429) : omnia statuta ac p-es seu laudes ... quaecunque ... sutores in fraternitate ... habuerunt.
APozn I p. 320 (a. 1460) : p-es braseatorum de voluntate tocius comunitatis concepte et facte de braseis faciendis.
D.
1. twierdzenie, argument przedstawiany (zwł. na piśmie) przez stronę w sądzie; assertio, quae a parte in iudicio (praec. scriptis) proponebatur
MPVat III p. 125 (a. 1310) : dedit procurator in scriptis infrascriptas p-es, ad quas responderi ... petiit.
Lites I p. 10 (a. 1320) : constituimus … procuratores … ad ... articulos et p-es faciendum et ad eas respondendum.
KodKKr I p. 192 (a. 1332) : formatis et exhibitis articulis et p-bus pro parte ... episcopi Cracouiensis partes ... iterato ... in scriptis euocauit iudex.
Ita passim.
Iuxta ponitur
articulus (ut supra et saepissime).
2. punkt, klauzula (aktu prawnego): caput, clausula (litterarum publicarum)
DokMp I p. 76 (a. 1349) : litteram privilegii originalem in omnibus suis punctis, clausulis, articulis, p-bus et conditionibus ratificamus.
AUnii p. 112 (a. 1438) : iura, litteras et privilegia ... in omnibus ... punctis, conditionibus, p-bus, articulis et clausulis universis ratificamus.
Ita saepius.
Iuxta posita
articulus, clausula, condicio, punctum (ut supra et passim), item sententia, capitulum ( Dogiel I p. 575, a. 1466).
N. constr. sq.
super c. abl.
DokLub p. 275 (a. 1451) : antiqui privilegii p-em super libertate eiusdem nostri opidi ... renovando.
V. phil.
A.
1. położenie (lub wzajemny układ części) jako jedna z kategorii; explicatur
GŁOG. Porph. fol. r IIIb : nonum praedicamentum in ordine est p-o.
BYSTRZ. Top. fol. q Ib : p-o … accipitur ... realiter seu prime intentionaliter … dupliciter: vno modo dicit ordinem partium et sic accipitur in praedicamento quantitatis, alio modo … dicit ordinem partium in loco et sic est vnum predicamentum ab alijs distinctum.
Id. Log. fol. o IIIa: p-o est ... genus generalissimum, quod alio nomine vocatur situs.
Distinguitur
naturalis (opp. artificialis: GŁOG. Porph. fol. r IVa) , in continuo ( HESSE Quaest. p. 573 et saepius).
Praec. log.
terminorum syllogismi
BYSTRZ. AnalPost fol. e IVa : tota demonstratio differens solum p-e, id est ordine terminorum.
Id. AnalPr fol. n IVa: contingit falli in terminorum p-e.
2. ustanowienie; actus statuendi, v.gr. causae ( WŁODK. ScrSel I p. 156 : ad p-em cause ponitur effectus).
Praec.
in esse powołanie do bytu; creatio
AMedi III p. 118 (a. 1468) : triplicem factionem luminarium denotare ... in Dei sapientia seu praeordinatione, in angelica praecognitione et in esse p-e.
B.
1. stanowisko, pogląd (filozoficzny); sententia, opinio, v. gr. communis philosophorum ( GŁOG. Hisp. fol. A IIIa).
N. constr. sq. gen. obi.
MatFil VII p. 70 (saec. XV ex.ex) : de p-e universalium aput philosophos tres fuerunt vie.
Praec.
pogląd stanowiący o oryginalności doktryny; explicatur
BYSTRZ. Top. fol. q Ib : p-o … accipitur pro opinione alicuius sapientis, in qua discordat ab alijs sapientibus.
Ib. fol. p IIb: p-o est opinio extranea alicuius notorum secundum philosophiam ... vt ... ‘omnia sunt in continuo motu’ fuit opinio Eracliti.
Cf. Th. X 2, 89,68 sq. Huc spectare videtur
GLcerv p. 682 : p-o est breuis verborum formula mentem ponentis continens ad veritatem eliciendam concepta.
2. założenie; explicatur
GŁOG. Anal. fol. FF IIIa : sylogistici principij p-em ... dico quam non est monstrare sed ponere neque necesse est habere docendum quemlibet.
Ib. fol. FF IVb : principium demonstrationis dividitur ... in p-em et dignitatem.
BYSTRZ. AnalPost fol. b IVb : est ... p-o propositio immediata, quam non contingit demonstrare neque necesse est quemlibet docendum habere.
[Distinctiones notabiliores ad 1-2: affirmativa (
opp. negativa: BYSTRZ. AnalPost fol. f Ib) , manifesta ( id. Top. fol. q IIIa), possibilis (opp. impossibilis id. ParvLog fol. x IIIb), probabilis (opp. improbabilis, neutra id. Top. fol. 152a ), vera (opp. falsa ib. fol. o IIIb).
3. przyjęcie, uznanie; affirmatio, approbatio
GŁOG. ExLog fol. T Ib : arguitur a p-e consequentis ad p-em antecedentis, vt ‘si homo currit, animal currit’.
BYSTRZ. ParvLog fol. T Ib : a tota conditionali cum p-e antecedentis ad p-em consequentis est bona consequentia, sed non econtra.
4. locut. propositionis in esse:
BYSTRZ. ParvLog fol. L IIb : de p-e propositionum in esse quomodo ponantur in esse (cf. ib. infra propositio in esse est ... cuius copula principalis expresse vel implicite est praesentis temporis).
Cf. PONO I A 2 a α.
Item
propositio de positione de praesenti :
HESSE Quaest. p. 516 : propositio categorica ... una est de p-e de praesenti et alia de remotione de futuro.
VI.
1. gram. (Gr. θέσις) położenie samogłoski krótkiej przed grupą spółgłoskową, powodujące wzdłużenie sylaby; situs vocalis brevis ante duas vel plures consonantes, qui productionem syllabae efficit. Cf. POSITUM et POSITURA I.
2. mus. obniżenie tonu; toni depressio (saec. XVI).
VII. singulare: sterta (siana); acervus (faeni)
KodKWil p. 382 (a. 1482) : prata super tres p-es feni, vulgariter «na … trzy sthirti syana».
VIII. fungitur vice vocis
1. compositionis umowa, układ; conventio, pactum
AGZ XII p. 12 (a. 1435) : receperunt procuratores partium ab eisdem dominabus amicabili p-e pro tribus sexagenis ... usque ad adventum earundem dominarum.
2. dispositionis usposobienie, stan psychiczny; animi status, indoles
Lites II p. 438 (a. 1409) : p-is suum cursum semper habent retrogradum Cruciferi.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)