- F.
- Th.
- Bl.
- Dc.
- A.
- L.
- A.
I.
A.
1.
umieszczenie, położenie, postawienie; zasadzenie
(rośliny); actus ponendi, locandi, plantandi.
N.
locut.
positionem facere
umieścić;
ponere
PommUrk VII p. 208 (a. 1328) : oppidani ... p-em recium, casarum et aliorum instrumentorum, quae ad ... piscacionem sunt apta ... in rippis et littoribus fluminis et maris ... faciunt.
2.
założenie,
wybudowanie; institutio,
constructio,
v.
gr.
canalium (
CracArt I
p. 141, a.
1452)
, castrorum (
WAPOW. Chr.
p. 240
)
, pontium (
CodPom
p. 92,
a. 1174
et saepius).
Constr.
Ad 1
– 2:
a.
sq.
in
c.
abl.
Ztschr. II p. 227 (a. 1489) : pro p-e sartaginis in coquina.
b.
sq.
super
c.
acc.
THOM. Med. p. 73 : p-o rerum infrigidantium super ipsam linguam.
3.
część obrzędu weselnego, tzw.
pokładziny; nuptiarum pars, cum nupti in thalamum ducebantur
StPPP II p. 209 (a. 1416) : post p-em alias «pocladaniu» ... Nicolai ... cum filia ... Cristini ... Cristinus debet dare ... Nicolao centum marcas.
4.
sensu non satis certo: dowiezienie,
dostarczenie?
adductio?
KsgPozn p. 421 (a. 1496) : a p-e cerevisie ad prata.
B.
1.
podanie, przedstawienie; expositio, praesentatio,
v.
gr. exemplorum (
GŁOG. Alex. I fol. Dd
Ia).
2.
ustanowienie, wyznaczenie; institutio, constitutio,
v.
gr. diaetae (universalis:
*SSrSil VII
p. 19, saec. XV
med.med)
, donationis (
KodWp III p. 516, a.
1381)
, granicierum (
AKapSąd III
p. 135,
a. 1509)
, testamenti (
KodUJ III
p. 164, a.
1490)
.
N.
astr.
aequinoctii (
*Tom. III
p. 188, a.
1514)
, epicycli (
ALBERT.
p. 82
).
3.
pecuniae
zapłacenie, wypłacenie, persolutio
CracArt I p. 25 (a. 1396) : qui huiusmodi p-em denariorum ... acceptam ... habere voluerit ... et sit omnimode in suis solutionibus expeditus.
ARect I p. 269 (a. 1489) : magistrum Bernhardum minime habuisse causam non p-is burse pro duabus hebdomadis in ... Collegio Maiori ... et ... ad p-em predictarum bursarum ... compellendum fore.
StPPP IX p. 251 (a. 1545) : petiturus fuit liberam intromissionem ... post p-em pecunie.Cf. PONENS et PONO II A 2.
4.
rationis
zdanie rachunku, rozliczenie; actus rationem reddendi
MARTIN. OP. Serm. p. 233 nlb.: diligentia in rationis p-e.
NIC. BŁ. Serm. II p. 174 : tria ... sunt quae ... impediunt rationis p-em.
ZabDziej I 1, p. 22 (a. 1547) : facta est plenaria rationis p-o ex omnibus debitis puerorum.Cf. PONO II D 2.
II.
loci
et
abs. : położenie (w przestrzeni), usytuowanie; loci
ratio, situs.
Praec.
α.
mus. clavium
(musicarum SZYDL.. p. 26.
β.
phil.,
cf.
infra V I.
γ.
milit. :
pozycja (wojska); locus
ArHist VIII p. 343 (a. 1499) : equitabo post illos Tartaros circumspiciens eorum p-em.
2.
położenie, sytuacja, stan; condicio,
status,
v. gr.
causae (
APozn II p. 290, a.
1495)
, decimarum
(syn.
valor :
DŁUG. LibBen I
p. 178
et
389)
, facti (
AAlex
p. 240, a.
1503
et saepius), gubernationis (
Tom. III
p. 176, a.
1514)
, negotii (
AGZ XVII
p. 490, a.
1503
et saepius), regni (
CorpJP III
p. 160, a.
1511)
, rei (rerum,
syn.
facies :
DŁUG. Hist. IV
p. 310
;
KodTyn
p. 508, a.
1478),
;cett.
Occ.
sq.
adi.
,v.
gr.
currens (
CodEp III
p. 85, a.
1455
:
currentem hic p-em
scribere vestris dominacionibus cogor)
, montana
(i. fodinae condicio
IusMet p. 222, a. 1517 : fideliter ... majestati quolibet mense ... scribam p-em omnem montanam).
3.
wartość, cena;
pretium
Tom. XII p. 299 (a. 1530) : conveniunt ... domini ... cum probatoribus ... monetariis ... ad consultandum ... super p-e auri ac aliis quibusdam monetae defectibus.
Ib. p. 310 (a. 1530) : quod ad auri p-em attinet, non possumus consulere quod aliquod aurum ... in majorem aestimationem exaltetur nisi ... aurum Hornense.
III.
1.
stanowisko, pogląd, opinia; opinio, iudicium, sententia.
Definitur addito adi. , v. gr.
mathematica (
MatFil II
p. 16, saec. XV
in.in).
Praec.
phil., cf. infra V B
1.
2.
rhet.
temat; thema, thesis (saec. XV).
3.
kwestia egzaminacyjna związana z nadawaniem stopni na wydziale artium;
disceptationis thema a promotore propositum ei, qui gradum quendam in facultate artium assequi volebat
MatFil VI (XVII) p. 210 (saec. XV in.in) : p-o in promotione Ioannis de Szolkow ad baccalariatus gradum.
Ib. infra ista est p-o ... Iohannis de Cruczborg in promotione Nicolai de Raduskow ad gradum baccalariatus in Cracovia cum sophismate.
Ib. I (XII) p. 144 (a. 1420) : hoc ipsum magister meus fatetur in sua p-e circa scientiarum subalternationem, ubi dicit eqs.
KrMU p. 117,53 (post a. 1430) : magister ... contra p-em meam in genere arguebat.
ArLit I p. 79 (a. 1521) : quaestionem aliquam ... in theologia ... doctor ... facultati nostrae incorporari volens ... cum aliquo ex baccalaureis ... disputare debebit et contra p-em eiusdem doctores more scholastico opponere.
Constr.
ad 1
- 3:
a.
sq.
ad, cf.
b.
sq.
circa, cf.
c.
sq.
de:
ALBERT. p. 148 : p-o Thebit de motu octavae sphaerae nonnullis videtur satis rationabilis.
d.
sq.
in
c.
abl.
MatFil IV p. 75 (saec. XV) : ista nunc sufficiant pro aliquali intellectu p-is Albertistarum in materia de esse et essentia.Cf.
e.
sq.
enunt.
interrog.
GŁOG. Don. fol. U VIa : utrum gerundia sint nomina vel verba, apud grammaticos varie inveniuntur p-es.
IV.
iur.
(vocis
Pol.
położenie significationes variae reddi videntur)
A.
1.
przedłożenie, przed
stawienie (w sądzie);
actus coram iudice praesentandi.
N. c.
negatione
AGZ XV p. 95 (a. 1468) : ipsos ... racione non p-is ... iurium, privilegiorum et literarum perpetualium ...condempnavit.
2.
citationis
tzw. kładzenie pozwu, tj. sposób
pozywania oskarżonego;
ratio qua citationis litterae citato traduntur
AGZ XI p. 482 (a. 1462) : familiaris Petri non literata persona neque scit p-em citationis.
StPPP II p. 872 (a. 1490) : peto penam ob indebitam et iniustam p-em citacionis.
Ib. VI p. 222 (a. 1523) : poenam pro mala et minus iusta p-e ... citacionum ... quia easdem posuit apud ortulanum, quod est contra statuta regni.
Item
circa acta (
ib.VII
p. 214, a.
1544).
Ad rem
cf.
Kutrzeba, Dawne polskie prawo sądowe
p.
69.
3.
litis
et
abs.
:
wniesienie
skargi; actus litem intendendi, accusatio
KodUJ I p. 201 (a. 1440) : me ... notario ... qui ... litis contestationi, p-i, responsioni, testium indictioni ... fui.
ŁASKI ComPriv fol. 238b : quando proscriptus in recenti scelere deprehensus fuerit, statuitur in iudicio et actor petat p-em super eum, reus vero denegat proscriptionem, proscriptio autem debet probari per iudicem.
4.
oddanie, wyzbycie;
actus cedendi,alienatio
PommQu p. 93 (a. 1409) : si ego ... illud juger vellem alienare vel vendere, tunc Vicko sit propinquior emptioni vel p-i.
B.
1.
libri
termin wyznaczony w celu dokonywania wpisów w księdze sądowej; dies ad inscriptiones in libro iudiciali faciendas constituta
AGZ XIX p. 491 (a. 1456) : Stanislaus debet admitti ... computare peccunias statim dum eas posuerit, non excusando se appercione seu p-e libri terrestris.
Ib. XV p. 191 (a. 1476) : Iacobus ...Demetrio ... residuitatem pecuniae ... ad primam p-em libri terrestris ... et coram iure terrestri solvere debet.
Ib. p. 282 (a. 1476) : hanc inscripcionem Smoel ad primam p-em librorum Iudaicorum sub vadio centum marcarum inducere in librum Iudaicum debet.Ita saepius.
N. cum
negatione:
ib. XVI p. 268 (a. 1496) : hec obtestacio facta est propter non p-em librorum terrestrium, quos libros rex Poloniae non fecit reserare.
Simili sensu
actorum (
DyplMog p. 177, a.
1499
et saepius).
Cf.
APERTIO
supraI 597, 46 sqq.
2.
terminorum
wyznaczenie rozprawy sądowej, zwołanie sądu; actus iudicium convocandi
StPPP II p. 357 (a. 1431) : ista omnia ... debent … inscribere ad librum terrestrem ad p-em ... terminorum terrestrium.
AGZ XIV p. 291 (a. 1450) : p-o terminorum: Petrus … palatinus et capitaneus terre Russie generalis omnes terminos castri posuit.
Simili sensu
iuris :
StPPP VI p. 324 (a. 1527) : si ... fecisset protestationem ... super non admissione p-is iuris ... occasione dotalicii.
3.
wyznaczenie (do pełnienia funkcji prawnych);
institutio (ad res iure
peragendas)
Lites III p. 21 (a. 1414) : ego ... publicus notarius ... procuratorum p-i, factioni, creacioni ... presens interfui.
C.
1.
iuris
et
abs.
:
norma prawna; iuris
forma
IusPol p. 8 (a. 1264) : pro crinibus de capite Judaei extractis Christianus ... solvere tenebitur secundum decretum dominorum ... juxta p-em juris (cf. KodWp III p. 90, a. 1357; ArPrawn V p. 103, a. 1440).
DokKujMaz p. 234 (a. 1299) : secundum juris p-em queuis acta legitima litterarum memoria vel testium insercione sint firmanda.
DokMp V p. 4 (a. 1401) : cmetones ... solvant censum secundum consuetudinem et p-em terrae Lublinensis.
TPaw IV p. 403 (a. 1419) : Martinus ...compleuit p-em terrestrem Elscze, quam ... Jacobus ... fideiussit.
AGZ XVIII p. 408 (a. 1499) : hec est p-o alias «vrząd» fideiussoria, non det dominacio vestra ad colloquium generale.Ita saepius.
Dicitur
terrae (
et saepius
), terrestris (
et
StPPP XI
p. 690,
a. 1467
et saepius), terrena (
KsgŁawWar
p. 105, a.
1461),
item fideiussoria (
).
Iuxta posita
dispositio (
KodWp X
p. 4, a.
1435)
, modus (
ib. p. 8, a. 1435
et saepius), ordo (
AGZ IV
p. 173, a.
1461).
Simili sensu
positionis consuetudo :
IurMas I p. 27 (a. 1476) : mercancias exercere iuxta modum et consuetudinem p-is aliarum civitatum.
2.
postanowienie, przepis, zasada; praeceptum,
regula (praec.
pl.)
KodWp IX p. 210 (a. 1429) : omnia statuta ac p-es seu laudes ... quaecunque ... sutores in fraternitate ... habuerunt.
APozn I p. 320 (a. 1460) : p-es braseatorum de voluntate tocius comunitatis concepte et facte de braseis faciendis.
D.
1.
twierdzenie, argument przedstawiany (zwł. na piśmie) przez stronę w sądzie;
assertio, quae a parte in iudicio (praec. scriptis) proponebatur
MPVat III p. 125 (a. 1310) : dedit procurator in scriptis infrascriptas p-es, ad quas responderi ... petiit.
Lites I p. 10 (a. 1320) : constituimus … procuratores … ad ... articulos et p-es faciendum et ad eas respondendum.
KodKKr I p. 192 (a. 1332) : formatis et exhibitis articulis et p-bus pro parte ... episcopi Cracouiensis partes ... iterato ... in scriptis euocauit iudex.Ita passim.
Iuxta ponitur
articulus
(ut supra et saepissime).
2.
punkt, klauzula (aktu prawnego): caput, clausula (litterarum publicarum)
DokMp I p. 76 (a. 1349) : litteram privilegii originalem in omnibus suis punctis, clausulis, articulis, p-bus et conditionibus ratificamus.
AUnii p. 112 (a. 1438) : iura, litteras et privilegia ... in omnibus ... punctis, conditionibus, p-bus, articulis et clausulis universis ratificamus.Ita saepius.
Iuxta posita
articulus, clausula, condicio, punctum (ut supra et
passim), item
sententia, capitulum (
Dogiel I
p. 575,
a. 1466).
N.
constr. sq.
super
c.
abl.
DokLub p. 275 (a. 1451) : antiqui privilegii p-em super libertate eiusdem nostri opidi ... renovando.
V.
phil.
A.
1.
położenie (lub wzajemny układ części) jako jedna z kategorii; explicatur
GŁOG. Porph. fol. r IIIb : nonum praedicamentum in ordine est p-o.
BYSTRZ. Top. fol. q Ib : p-o … accipitur ... realiter seu prime intentionaliter … dupliciter: vno modo dicit ordinem partium et sic accipitur in praedicamento quantitatis, alio modo … dicit ordinem partium in loco et sic est vnum predicamentum ab alijs distinctum.
Id. Log. fol. o IIIa: p-o est ... genus generalissimum, quod alio nomine vocatur situs.
Distinguitur
naturalis (opp.
artificialis:
GŁOG. Porph. fol. r IVa)
, in continuo (
HESSE Quaest.
p. 573
et saepius).
Praec.
log.
terminorum
syllogismi
BYSTRZ. AnalPost fol. e IVa : tota demonstratio differens solum p-e, id est ordine terminorum.
Id. AnalPr fol. n IVa: contingit falli in terminorum p-e.
2.
ustanowienie; actus
statuendi,
v.gr.
causae (
WŁODK. ScrSel I
p. 156
:
ad p-em cause ponitur
effectus).
Praec.
in esse
powołanie do bytu; creatio
AMedi III p. 118 (a. 1468) : triplicem factionem luminarium denotare ... in Dei sapientia seu praeordinatione, in angelica praecognitione et in esse p-e.
B.
1.
stanowisko, pogląd (filozoficzny); sententia,
opinio,
v.
gr. communis philosophorum (
GŁOG. Hisp. fol. A
IIIa).
N.
constr. sq. gen. obi.
MatFil VII p. 70 (saec. XV ex.ex) : de p-e universalium aput philosophos tres fuerunt vie.
Praec.
pogląd stanowiący o oryginalności doktryny; explicatur
BYSTRZ. Top. fol. q Ib : p-o … accipitur pro opinione alicuius sapientis, in qua discordat ab alijs sapientibus.
Ib. fol. p IIb: p-o est opinio extranea alicuius notorum secundum philosophiam ... vt ... ‘omnia sunt in continuo motu’ fuit opinio Eracliti.Cf. Th. X 2, 89,68 sq. Huc spectare videtur
GLcerv p. 682 : p-o est breuis verborum formula mentem ponentis continens ad veritatem eliciendam concepta.
2.
założenie; explicatur
GŁOG. Anal. fol. FF IIIa : sylogistici principij p-em ... dico quam non est monstrare sed ponere neque necesse est habere docendum quemlibet.
Ib. fol. FF IVb : principium demonstrationis dividitur ... in p-em et dignitatem.
BYSTRZ. AnalPost fol. b IVb : est ... p-o propositio immediata, quam non contingit demonstrare neque necesse est quemlibet docendum habere.
[Distinctiones notabiliores ad 1-2: affirmativa (opp. negativa: BYSTRZ. AnalPost fol. f Ib) , manifesta ( id. Top. fol. q IIIa), possibilis (opp. impossibilis id. ParvLog fol. x IIIb), probabilis (opp. improbabilis, neutra id. Top. fol. 152a ), vera (opp. falsa ib. fol. o IIIb).
3.
przyjęcie, uznanie;
affirmatio,
approbatio
GŁOG. ExLog fol. T Ib : arguitur a p-e consequentis ad p-em antecedentis, vt ‘si homo currit, animal currit’.
BYSTRZ. ParvLog fol. T Ib : a tota conditionali cum p-e antecedentis ad p-em consequentis est bona consequentia, sed non econtra.
4.
locut.
propositionis in esse:
BYSTRZ. ParvLog fol. L IIb : de p-e propositionum in esse quomodo ponantur in esse (cf. ib. infra propositio in esse est ... cuius copula principalis expresse vel implicite est praesentis temporis).Cf. PONO I A 2 a α.
Item
propositio de positione de praesenti :
HESSE Quaest. p. 516 : propositio categorica ... una est de p-e de praesenti et alia de remotione de futuro.
VI.
1.
gram.
(Gr. θέσις) położenie samogłoski
krótkiej przed grupą
spółgłoskową, powodujące wzdłużenie
sylaby; situs vocalis brevis ante duas
vel plures consonantes, qui
productionem syllabae
efficit.
Cf.
POSITUM
et
POSITURA
I.
2.
mus.
obniżenie tonu; toni depressio (saec. XVI).
VII.
singulare: sterta (siana);
acervus (faeni)
KodKWil p. 382 (a. 1482) : prata super tres p-es feni, vulgariter «na … trzy sthirti syana».
VIII.
fungitur vice vocis
1.
compositionis
umowa,
układ; conventio, pactum
AGZ XII p. 12 (a. 1435) : receperunt procuratores partium ab eisdem dominabus amicabili p-e pro tribus sexagenis ... usque ad adventum earundem dominarum.
2.
dispositionis
usposobienie, stan psychiczny; animi status,
indoles
Lites II p. 438 (a. 1409) : p-is suum cursum semper habent retrogradum Cruciferi.