General
Full Entry
More

PRORUMPO

Grammar
  • Formsprorumpo
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -ere, -upi, -uptum
Meaning Outline
  • I. trans.
    • 1. + verba dicere, pronuntiare
    • 2.
      • a. + corrumpendi (dirumpendi) delere
      • b. + dirumpendi (rumpendi) violare
      • c. + interrumpendi (rumpendi) discindere
  • II. intrans.
    • A. propr.
      • 1. erumpere, effluere, emanare, oriri (etiam meton.)
      • 2. irrumpere, irruere (saec. XV ex.-XVI)
    • B. transl.+ in (ad) aliquid erumpere, incidere, effundi, delabi in aliquid.
      • α.
      • β. + in audaciam (temeritatis clamorem indelectabile deteriora peiora exceptionem declinatoriam
      • α. + ad delationem (et accusationem alicuius laudem et gloriam
      • β.
    • C. + irrumpendi incurrere, increpare, verbis laedere

Pełne hasło

PRORUMPO, -ere, -upi, -uptum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • L.
  • A.
[ part. perf. prorumpatus : HESSE Matth. III p. 150 : ex vehementi ira interiori prorumpata in vocem indignatione plenam. pass. pro act.]
ib. p. 148 : cum animus movetur ira interius, licet non prorumpatur exterius ... prorumpitur in vocem indignationis.
I. trans.
1. verba sim. :mówić, wypowiadać; dicere, pronuntiare
CracArt suppl. II p. 87 (a. 1437) : coram quibus talia laxata et impudica lingwa p-re non expavit.
Ib. p. 88 : confessa est talia verba dedecencia ... coram magistro ... p-isse et dixisse.
Ita saepius.
2. fungitur vice vocis
a. corrumpendi (dirumpendi) niszczyć; delere
StPPP VIII p. 265 (a. 1388) : pro pomorio p-to marca dampni.
b. dirumpendi (rumpendi) naruszać; violare
PrPol p. 133 (a. 1395) : quicunque p-erit divisionem ... vadium ... solvere tenebitur.
c. interrumpendi (rumpendi) rozrywać; discindere
RFil XXIV p. 68 (saec. XV in.in) : ventus vehemens nubis p-it nebulas «rzosdrze pamroki».
DŁUG. Hist. I p. 350 (= II p. 113 ed.nov.) : Boleslao rege fortiorem hostium cuneum p-nte fuga extemplo Ruthenorum secuta est.
II. intrans.
A. propr.
1. (de rebus) wytryskać, wypływać, wybuchać, brać początek; erumpere, effluere, emanare, oriri (etiam meton.).
Constr.
a. sq. ab. b. sq. ex :
PommUrk II p. 586 (a. 1254) : ad initium ... fluvii ex Drawa p-ntis.
MARTIN. OP. Chr. p. 87 : prope Beneventum ex hiatu terrae flamma p-pit.
c. sq. in c. acc. d. sq. in c. abl.
2. (de hominibus) rzucać się w coś, rwać, zrywać się do czegoś; irrumpere, irruere (saec. XV ex. -XVI).
Constr.
a. sq. contra :
DŁUG. Hist. I p. 500 (= II p. 268 ed.nov) : an ex vallo fossisque contra Boleslaum p-rent.
b. sq. ex, cf. et
AKapSąd III p. 81 (a. 1501) : ex tali ebrietate p-it in verbera.
c. sq. in c. acc.
B. transl. (de hominibus) in (ad) aliquid wybuchnąć czymś, zerwać, porwać się do czegoś, popadać w coś; erumpere, incidere, effundi, delabi in aliquid.
Iuncturae selectae
α. ad arma ( CodEp II 1, p. 170, a. 1423) , calcitrandum ( DŁUG. Hist. II p. 285 = IV p. 33 ed.nov.), culturam idololatriae ( JAC. PAR. RefEccl p. 63 ), errorem ( ib. p. 35 ), cett.
β. in audaciam (temeritatis : KodKKr I p. 115, a. 1283 et saepius), clamorem ( PEREGR. Serm. p. 192 ), indelectabile ( JAC. PAR. OpIn p. 232 ) , deteriora ( ArHist V p. 277, saec. XIV/XV ; ; peiora : StPPP VII p. 512, a. 1480) , exceptionem declinatoriam ( ArPrawn X p. 414, a. 1414) , feritatem (lymphaticam: KADŁUB.(Pl) p. 106 ), hostilitatem (apertam: Tom. I p. 17, a. 1507 et saepius), insaniam ( HESSE Matth. II p. 186 ) , lacrimas ( VKyng p. 728 et saepius), laesionem alicuius ( DŁUG. Op. p. 116 ) , mala peiora ( ZabDziej III p. 198, a. 1492) , permutationes dioecesum ( DŁUG. Op. p. 599, epistula a. 1447) , risum ( Tom. VIII p. 296, a. 1526) , singultus ( DŁUG. Hist. IV p. 102 ) , sonos ( FormJ p. 68, a. 1408) , votum solvendum ( DŁUG. Op. p. 108 ), cett.
Praec.
in vocem sim. :odezwać się, przemówić, wypowiedzieć słowa; vocem sim. emittere, edere, exclamare
ChrMp p. 86 : que b. Kunegundis ... statim ut nata fuerat, contra morem infancium in vocem p-pit dicens ‘ave regina celorum’.
PEREGR. fol. f IIa : oratio ... est affectus mentis ... plerumque ... in vocem p-ns.
Ita vulgo.
Iuncturae selectae
α. ad delationem (et accusationem alicuius : CodVit p. 194, a. 1409) , laudem ( PEREGR. Serm. p. 314 ; ; et gloriam :
NIC. Lyr. p. 160 ) , querelam (contra aliquem:
Lites II p. 439, a. 1409 et saepius), sermones (alicui faciendos: CodVit p. 1011, a. 1416), cett.
β. in comminationes ( Lites II p. 332, a. 1413) , laudem (Dei: NIC. BŁ. Serm. I p. 12 et saepius; in laudationem Dei: DŁUG. LibBen III p. 228 ) , psalmum (cum lacrimis: MPH IV p. 863, a. 1352) , sententiam (interlocutoriam: PETR. WYSZ Spec. p. 240, saec. XV in.) , (haec) verba ( DokMp VI p. 113, a. 1393 ; MATTH. Lect. I p. 19 et saepissime), vocem (supra 24 et saepe, cum lacrimis: MPH IV p. 875, a. 1352) , cett.
N. locut.
prorumpere dicendo (dicentem) :
AGZ III p. 113 (a. 1395) : archiepiscopus post monicionem ... consulum ... p-pit dicens in haec verba eqs.
AKapSąd II p. 740 (a. 1509) : plebanus ... p-bat contra inducentem talia verba dicendo.
C. fungitur vice verbi irrumpendi (cf. s. v. II 2 c) napastować kogoś słowami, ubliżać komuś; incurrere, increpare, verbis laedere
CodSil V p. 62 (a. 1339) : insanis convicijs in ... summi pontificis iniuriam p-ndo.
AKapSąd III p. 270 (a. 1499) : voce clara et vehementi p-ns in eundem vicarium, quod esset rudis.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)