- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- B.
- L.
I.
1.
proporcja, stosowność, odpowiedni układ; ratio
idonea unius rei alteri comparatae
VHedv p. 601 : tybie pueri claudi ... incrementum sumpsere secundum debitam p-em.
MATTH. Lect. I p. 158 : dividit Christus cuilibet membro Ecclesiae secundum debitam p-em et mensuram ad alia membra.
AEG. Th. fol. A IVa : sic tunc non esset ordo nec p-o in entibus nature.
BYSTRZ. Top. fol. y IIb : consonantia ... est recta p-o grauis et acuti in sono, temperantia ... est recta p-o humidorum miscibilium.Ita saepius.
Syn.
convenientia (
FELSZT. OpSimpl fol. A IIa)
, harmonia
(
ib.
).
Glossa
Pol.
GLb p. 83 : p-o «rownoscz».
Dicitur
aequata (
LIBAN Acc. fol. A IVb)
, conveniens (
WROCŁ. Epit. fol. n Va)
, debita (cf.
supra 33 et
35), recta (cf.
).
Occ.
dissimilis:
NIC. BŁ. Serm. I p. 34 : praelati spirituales ... debent esse excellentioris vitae et sanctitatis in maxima et dissimili p-e supra laicos.
Praec.
a.
in locut.
secundum (iuxta, ad) proportionem
proporcjonalnie, w odpowiednim stosunku, na miarę; idonee,
apte,
cf.
supra 33
DokMp VIII p. 10 (a. 1436) : cum duabus turribus ... iuxta p-em et altitudinem muri eiusdem castri.
CracArt II p. 309 (a. 1535) : arma ... ad p-em corporis sui.
DokListPł I p. 336 (a. 1550) : de ... ampliandis finibus cimiterii ad p-em sacellorum denuo extruendorum.Simili sensu in proportione :
AKapSąd II p. 18 (a. 1415) : debet fieri tectum in p-e competenti parietum.
b.
gram.
modorum significandi:
MassaGr p. 215 : quod tibi structura talis sit congrua cuncta, qua respectorum p-o est modulorum.
Gramm. p. 168 (saec. XV) : illa constructio dicitur esse congrua, in qua sit debita p-o omnium modorum significandi respectivorum ad talem speciem requisitorum.Cf. item BYSTRZ. ParvLog fol. x IIIb.
2.
wielkość, rozmiar;
magnitudo, amplitudo
DŁUG. Hist. I p. 32 (= I p. 93 ed.nov.) : lacus ... aequalem p-em de uno quartali milliaris habens et in longum et latum.
HESSE Matth. V p. 63 : appetitum honoris contingit esse inordinatum ... quod est appetere honorem supra suam p-em.
3.
proporcjonalność, ksztaltność, piękność; habitus
proportionalis, formositas, venustas
DŁUG. Hist. I p. 565 (= II p. 338 ed.nov.) : anthrax ... p-em vultus eius sua vexatione disterminans.
Ib. III p. 458 (= VI p. 151 ed. nov.) : pro dinoscenda forma et p-e sui corporis ... legatum a regina ad se missum.
Id. Op. p. 427 : nasum p-is debitae et linearis.
InwKKr p. 126 : alterum par ampullarum «gladkie» pulchrae p-is.Glossa Pol.
GLb p. 83 : p-o ... «czudnoscz».
II.
phil. stosunek,
odniesienie, porównanie; relatio, comparatio
SCARB. Sap. I p. 407 : quae p-o terrae ad caelum et amplius ad Creatorem suum, cum finiti ad infinitum nulla potest esse collatio.
MatFil X p. 96 (saec. XV in.in) : inter animam et corpus nulla est p-o ... quia in infinitum distant.
NIC. BŁ. Serm. I p. 58 : omnis ... potentia mensuratur per p-em facti ad id, ex quo fit, tanta est enim potentia facientis quantum factum excedit illud, ex quo fit.Ita saepius. Glossa Pol.
Glos. III p. 38 (saec. XV) : non potest esse p-o «przirownanye» boni finiti ad bonum infinitum.
Definitur et distinguitur
HESSE Quaest. p. 681 : p-o capitur dupliciter: uno modo communiter, et est habitudo aliquorum adinvicem secundum excessum, non curando an talis excessus sit finiti vel infiniti, isto modo p-o est inter materiam primam et quodlibet ens citra primum, alio modo capitur proprie, et sic est p-o aliquorum inter se secundum aequalitatem vel excessum determinatum, et sic non est p-o inter materiam primam et quodlibet ens naturale.
Ib. p. 693 : p-o est duplex: quaedam determinata et rationalis, et est ubi excedens excedit excessum secundum determinatam p-em, ut secundum duplum vel triplum; alia est p-o irrationalis et indeterminata, et est per oppositum; modo Philosophus dicens ‘nulla est p-o finiti ad infinitum’ loquitur de p-e rationali et determinata, non autem indeterminata.
N.
rhet.
CALLIM. Rhet. p. 58 : p-o est, cum par pari confertur, hoc est, cum fit quedam diligens per omnes partes similitudinis comparatio, quam Cicero collationem dixit.
Additur gen.
explic.
quidditatis (opp. accidentis:
MatFil X
p. 97, saec.
XV in.)
, naturae (
GŁOG. Anim. fol. N IVb).
N.
similitudinis
(et
abs. );
i. similitudo
GŁOG. Anim. fol. N IVb : inter cognitum et cognoscens non est p-o nature, sed sufficit quod sit p-o similitudinis.
Simili sensu
id. Hisp. fol. b IIIb : inveniuntur principia secundum quandam p-em et similitudinem.
Praec.
in locut.
proportionem (similitudinis) habere
być porównywalnym, wykazywać podobieństwo;
comparandum esse
Gramm. p. 189 (saec. XV) : nomina relatiua logicalia, que dicuntur habere p-em similitudinis respectu suorum correlatiuorum, eciam construuntur cum datiuo.
MatFil VII(XVIII) p. 102 (a. 1444) : sicut motor aptitudinem movere, sic cor habet ... p-em quantum ad virtutem movendi.
GŁOG. Anal. fol. KK Ia : genus ... habet p-em materie et differentia ... habet p-em forme.
DOBCZ. Ars fol. a VIb : formationis ... alphabeti realis per aliquas res p-em habentes ad litteras grammaticales.Etiam extra textus phil.
DŁUG. Hist. IV p. 579 : habet ... nostra moneta similitudinem et p-em cum virgine venusta.
III.
math.
t.t. proporcja
1.
określony stosunek dwóch wielkości;
explicatur
VITELO Persp.(U) I p. 235 : p-o quadratorum est p-o duplicata laterum.
GŁOG. Anal. fol. LL IVb : p-o est habitudo unius quantitatis ad aliam, vt sex ad tria, que habent se in p-e dupla.
MONET. fol. F IIa : p-o ... est ... quantecumque sint eiusdem quantitatum certa alterius ad alteram habitudo.Ita saepius.
Distinguitur
arithmetica et geometrica (
VITELO Opt.
p. 424
et saepius; explicatur
GŁOG. Anal. fol. HH
Ia).
N.
mus.
musicalis (
FELSZT. OpSimpl fol.
A IIa).
Distinguitur
sonorum et consonantiarum (
SZYDL.
p. 10
)
, concordandarum (
ib.
p. 27
)
, vocum (in ordine ad
sonum:
GŁOG. Don. fol. B IIIb).
Dicitur
duplicata (cf.
supra 28
et saepius
;
item
;duplex:
THOM. Med.
p. 387
)
, tripla (
LIBAN Mus. fol. d IIb
et saepius), quadrupla (
KROMER MusFig fol. G
IIIa)
; item hemiola (
ib.
), sesquialtera (
MONET, fol. F IIIb
et saepius), sesquitertia (
LIBAN Mus. fol. C IVa
et saepius), sesquiquarta (
KROMER MusFig fol. G IIIb
et saepius), sesquioctava (
LIBAN Mus. fol. C IVa
et saepius).
2.
równość dwóch stosunków liczbowych; explicatur
WROCŁ. Dial. fol. J IVa : p-o est rerum differentium eadem habitudo, vt sicut se habent quatuor ad duo, ita se habent octo ad quatuor.
Constr.
ad I-III:
a.
sq.
gen.
b.
sq.
ad,
cf.
supra 1280,36 et
saepius.
c.
sq.
cum,
cf.
d.
sq.
in
c.
abl.
,
cf.
e.
sq.
inter,
cf.
et
BYSTRZ. AnalPost fol. a IIb : tanta est p-o inter intellectum et suum obiectum, quanta est inter sensum et suum obiectum.f. sq. quantum ad, cf.
IV.
fungitur vice vocis
portionis :
DŁUG. LibBen I p. 90 : laneos ... in pecies distinctos, quarum aliquae sunt minores, aliquae maiores ... secundum p-es et divisiones.Cf.
ARect I p. 740 (a. 1530) : magister ... contra ... Petrum ... proposuit quod sibi ... tenetur ... a p-e eidem magistro promissa duos aureos.Cf.
V.
(singulare) wykusz, występ w murze obronnym;
propugnaculum, specula e muris prominens
AKapSąd II p. 50 (a. 1419) : in sala supra capellam omnes fenestras ... debet aptare et ... item specialiter ... debet emittere p-es, vulgariter «podsemboye» ad omnes partes.