General
Full Entry
More

OPUS-1

Grammar
  • Formsopus
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -eris
  • Part of Speechnoun
  • Genderneutre
Meaning Outline
  • I. propr.
    • A.
      • 1. occupatio,negotium, labor.
        • a. actio construendi, fabrica.
          • α.
          • β.
        • b. agricultura.
        • c. opificium.
        • d. + metalli fodinae labor puniendi gratia impositus.
        • e. + servile, servitutis labor a subditis iure feodali peragendus
      • 2. elaboratio, confectio
    • B.
      • 1. agendi actus vel effectus, opera.
        • a.
          • α. + coniugale venereum viri
          • β. theol. phil.+ gladiatorium et hastiludiorum ludus militaris
          • α.
          • β. + meritorium principale
        • b. gen. explic. iur.
          • α. + Martis bellum
          • β. + naturae necessarium: naturae egestio
        • c. abs.
          • α. i. bonum
          • β. facinus
      • 2. officium, munus.
        • a. gen. subi.
        • b.
        • c. + in
    • C.
      • 1. + opere re vera;
      • 2. + opere alicuius (rei) opera, ope
      • 3.
  • II.
    • A.
      • 1. artificium, ars.
      • 2. laboris effectus, res confecta.
        • a. in re litteraria.
        • b. phil.
        • c. math.in re mathematica
    • B.
      • 1. structura, aedificium.
      • 2. + macelli, opificis officina
        • a. + ferri officina ferraria
        • b. + monetae officina monetaria
        • c. + montanum salisfodinae certa quaedam sors vel locus designatus, quo sal effoderetur
        • d. + salis i.q. fodina
      • 3. instrumentum

Pełne hasło

1. OPUS, -eris n.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • L. [
  • NR
  • ST R
  • ON Y:1083]
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • N.
  • K.
  • O.
I. propr.
A.
1. zajęcie, robota, praca; occupatio,negotium, labor.
Definitur addito adi.,v. gr.
muliebre ( JAC. PAR. Tract. fol. E lb) , virile ( SZYDL. p. 28 ), vel gen. explic. , v. gr, alchemiae ( DŁUG. Hist. V p. 342 : alchimiae o-a certis fratribus laborantibus).
Praec.
a. prace budowlane, budowa; actio construendi, fabrica. Indicatur obi.
α. sq. gen.
β. sq. circa :
KOMOR. p. 91 : consumare o-us circa ecclesiam sancti Francisci.
N. locut.
magister operis zakonnik kierujący pracami budowlanymi w klasztorze; monachus aedificiis in coenobio construendis praepositus
ArHist IV p. 224 (a. 1288) : testes ... Nicolaus magister curiae ... Theodoricus magister o-is ... et hii omnes monachi.
PommUrk III p. 281 (a. 1296) : testes ... Iohannes supprior ... Gerhardus magister o-is.
b. prace na roli, uprawa; agricultura.
Additur
agrorum ( DŁUG. Hist. I p. 99 = I p. 159 ed. nov.), rusticum ( CodSil V p. 265, saec. XIV med.med).
c. rzemiosło; opificium.
Dicitur
mechanicum ( VITELO Persp. (S)V p. 252 et saepius).
Distinguitur
pistorium, carnificum, sutorium ( KodWp II p. 422, a. 1328). Occ. meton. de artificum collegio
CodSil VIII p. 109 (saec. XIV ex.) : quodlibet o-us debeat perfrui et gaudere suis iuribus.
d. metalli przymusowa praca w kopalni; fodinae labor puniendi gratia impositus.
e. servile, servitutis et abs. : prace służebne (w prawie feudalnym); labor a subditis iure feodali peragendus
KodMp II p. 16 (a. 1198) : ab omni servili Polonico o-e sint liberi incolae.
Ib. p. 51 (a. 1232) : nullus de ducalibus ... officiariis homines ... in aliquo o-e servitutis vexare presumat.
PommUrk V p. 483 (a. 1320) : sine omni labore requisito ad o-us castrale ... dicto «borchwerk».
Dicitur
operis servitium ( StPPP II p. 942, a. 1501) .
2. wykonanie, sporządzenie; elaboratio, confectio
ŹrWaw I p. 50 (a. 1476) : notarius ... obligavit se ... laborem seu o-us missalis ... sub festum Pasce finire.
Ib. II p. 80 (a. 1508) : magister organorum ... se dicebat ... ad effectum ... deduxisse o-us organorum ... ecclesie.
B.
1. czynność, działanie, uczynek; agendi actus vel effectus, opera.
N. locut. abundantes
operum gesta ( DŁUG. Op. p. 7 ), item actionum opera ( AKapSąd II p. 661, a. 1491).
Definitur
a. adi. ,v.gr. bonum et perfectum ( AKapSąd II p. 762, a. 1511) , pium ( ArPrawn VI p. M, a. 1422 et saepius); opp. crudele ( DŁUG. Op. p. 388 ) , hostile ( id. Hist.IV p. 676 ), nefarium ( ib. p. 400 ).
N.
α. coniugale i.q. coitus ( MARTIN. OP. Marg. fol. 1 IIIb) ; simili sensu venereum ( DŁUG. Hist. IV p. 236), item viri :
CantMAe nr 21, v. 3b (saec. XIV) : sine viri o-e (ed. onere) meruisti gignere Salutem fidelium [B. V. Maria (cf. ib. nr. 22, v. 3b, saec. XIV)]
cf. Th. IX 2,851,8.
β. gladiatorium et hastiludiorum turniej; ludus militaris ( DŁUG. Hist. V p. 245 ) . Distinctiones theol. et phil.
α. exterius (opp. interius: JAC. PAR. Opln p. 164 ) ; simili sensu ad extra (opp. ad intra: GŁOG. Anim. fol. c IIa) .
β. meritorium ( WROCŁ. EpitConcl fol. E Ia) , principale ( JAC. PAR. Tract. fol. d Ib : animę defunctorum ... o-a pricipalia exercere non valent, scilicet ieiunijs, orationibus et ęlemosinis et altaris sacramento intendere) , poenale (et laboriosum: WROCŁ. EpitConcl fol. D IVa) , sanctum ( NIC. BŁ. Serm. II p. 275 ) , satisfactorium ( WROCŁ. EpitConcl fol. E IVa).
b. gen. explic. , v. gr. misericordiae ( MATTH. Dial. fol. C IIIa et saepius), pietatis (opp. malitiae: HESSE Quaest. p. 260 ) , peccati ( WŁODK. ScrSel I p. 70 ) , item iur. calumniae ( JusPol p. 282, a. 1484) , exceptionis ( KodWp III p. 579, a. 1386).
N. locut.
α. Martis wojna; bellum (e Verg. Aen. 8,512 DŁUG. Hist. I p. 414= II p. 180 ed. nov.).
β. naturae potrzeba naturalna; naturae egestio
PommUrk IV p. 181 (a. 1305) : pro turri ad o-us nature et comodum ipsorum fratrum construenda;
simili sensu necessarium:
SSrSil I p. 235 (a. 1485) : domum o-is necessarii contegit abbas.
c. abs. sensu praegnanti
α. (in bonam partem) dobry uczynek; i. bonum
CantMAe I nr. 39, v. 2b: multo claret o-ue Stanislaus episcopus.
β. (in malam partem) sprawka, występek; facinus
AGZ XI p. 100 (a. 1435) : dixerunt... quod non esset ipsorum o-us et essent iusti.
2. funkcja, zadanie, obowiązek; officium, munus.
Definitur
a. gen. subi. , v. gr. mediatoris ( AKapSąd III p. 126, a. 1508) vel explic., v. gr. officii ( Tom. VIII p. 134, a. 1526) . regiminis ( NIC. BŁ. Serm. p. 275 ).
N. locut.
Dei służba Boża, liturgia; sacra
BRUNO Qfr p. 74 : hora o-is Dei missas facere.
Cf. Th. IX 2,852,9 sqq.
b. adi. , v. gr. civile ( KomPolit p. 189, a. 1410) , iuridicum ( ib. p. 207, a. 1501), astronomicum ( ALBERT. p. 86 ).
c. constr. sq. in c. abl.
*SSrSil XVII p. 64 (saec. XIV in.in) : quorum scabinorum o-us est in iure dicundo.
Iuncturae verbales notabiliores ad A
-B: opus aggredi; arripere ( VAdAnt p. 8,20), assumere ( DŁUG. Op. p. 24 ) , complere (explere :
JAC. PAR. Tract. fol. D Va) , effundere (in aliquem:
DŁUG. Op. p. 538 ) , exercere ( GALL p. 61,4 et saepius, cf. Th. IX 2,852,82 sqq.) item operis exercitium: StPPP IV p. 14, a. 1320) , exhibere ( StSyn III p. 22, cf. Th. IX 2,854,3), facere; impendere; laborare (cf. ), patrare ( DŁUG. Hist. IV p. 236 ) , (pro)sequi ( CodEp III p. 49, a. 1450 ; PP II p. 16, a. 1450) ; ad exsecutio nem deducere ( KodMp IV p. 473, a. 1447 ; item operis exsecutio: NIC. POL. p. 44,30) ; simili sensu operi insudare ( DŁUG. Hist. IV p. 191 ) , in opere esse ( id. Op. p. 313 ), in opera servire (necessaria et servilia id. LibBen I p. 89 ).
Opp.
ab opere abstinere ( AKapSąd III p. 237, a. 1480 ; item operis abstinentia: StPPP IV p. 14, a. 1320) vel cessare ( AMedi III p. 101, saec. XV med. ; item ab opere cessatio ib. ).
N. locut.
pleno operi mandare dokonać,wypełnić; i.q. exsequi DŁUG. Hist. II p. 170 (=III p. 190 ed. nov.).
C. locut. adverbiales
1. opere w rzeczywistości,faktycznie; re vera; simili sensu in opere ( MARTIN. OP. Serm. p. 336 nlb. ), item operis effectu ( DŁUG. Hist. IV p. 248 et saepius) vel per operis effectum ( ib. p. 524 ).
2. opere alicuius (rei) za sprawą, przy pomocy, dzięki; opera, ope
CantMAe I nr. 2, v. 2a (post a. 1090) : cuius s. Adalberti o-e Sclavorum gens ... Deo est reddita.
AKapSąd II p. 587 (a. 1464) : infantes ... Christiane religioni baptismatis o-e sunt dediti.
3.
c. adi. vel gen. subst. loco adv. respectivi,v. gr.
pleno opere (i. plene) KodMp II p. 206, a. 1300) , salubri opere (i. salubriter DokMp II p. 58, a. 1426) , opere effectuali (i. effectualiter DŁUG. Hist. IV p. 229 ) , opere pietatis (i. pie
KodWp III p. 557, a. 1385 : qui lignum vitae adoraverunt ... devote et o-e pietatis;
KodMp I p. 33, a. 1244 : mee necessitati ... est subuentum ... maiorj hac racione et pietatis o-e).
II. meton.
A.
1. sposób wykonania, sztuka, kunszt; artificium, ars.
Definitur adi. , v. gr.
fusorium ( WAPOW. Chr. p. 109 ) , vermiculatum ( InwKKr p. 7 ) , musaicum (cf. ).
Praec. abl. (qualitatis)
(de) opere, v. gr. artificioso ( KodPol I p. 354, a. 1499) , pulchro et notabili ( KodUJ II p. 158, a. 1454 ; opp. grosso : ŹrWaw I p. 24, a. 1465) , novo ( DŁUG. LibBen I p. 182 ; ;opp. vetusto id. Hist. V p. 135 ), item Graeco ( ib. I p. 525 = II p. 295 ed. nov.), Italico ( id.LibBen II p. 478 ), Romano ( PEREGR. fol. o I Vb) , Ruthenico ( DŁUG. Op. p. 619 ). Glossa Pol.
RFil XXIII p. 279 (saec. XV med.med) : «czworakim dzelem» quadripartito o-e.
N. in imagine
caritatis :
CantMAe I nr. 15, v. 4b: contexere karitatis o-re vestem innocencie.
2. rezultat pracy, dzieło, wyrób; laboris effectus, res confecta. Glossa Pol.
GLcerv p. 658 : o-s... est fructus operae, vt galea, quae cuditur, «dzieło, czyn».
Praec.
a. dzieło literackie; in re litteraria.
b. phil. distinguitur naturae (opp. artificis: GOST. Th. fol. d IIa ; ;item gratiae; MATTH. Dial. fol. C IXb) , intellectus ( STOB. Intr. fol.A 11b) , intellegentiae ( GOST. Th. fol. a Vb ; GŁOG. Anal.fol. DD IIIb), ; voluntatis ( WROCŁ. EpitConcl fol. b Ib).
N.
Dei stwo rzenie; creatura
GŁOG. Phys. fol. A IIa : est ... anima humana o-s Dei;
inde dicitur Deus operis ( NIC. BŁ. Serm. I p. 366 ; ;cf. Vlg. Jdt. 9,17 dominus totius creaturae).
Locut.
opus operatum (opp. operans) cf. OPEROR II A 2.
c. math. wynik działań (matematycznych); in re mathematica
ALBERT. p. 86 : mathematici ... considerant eos motus corporum caelestium tali modo, qualiter serviunt eorum arti et operationi, cum alio modo nullatenus eos ad o-s rectum et praecisum possent ponere.
B.
1. budynek, budowla; structura, aedificium.
N.
publicum budowle miejskie; explicat
GLcerv p. 659 : o-s publicum est quod ad vtilitatem aut vsum reipublicae principaliter pertinet, vt quod sit in muris vel portis ciuitatum.
Cf. Th. IX2,846,37 sqq.
2. miejsce pracy, warsztat; opificis officina
KsgKaz p. 130 (a. 1380) : Nicolaus ... resignauit ... o-s carnium
(ita ib. saepius; simili sensu macelli, cf. ).
PomnLw I p. 5 (a. 1382) : relicta Merclowa pistoris cum Mathia suo filio ... o-s pistorium ... resignauerunt.
Ib. p. 29 (a. 1384) : o-s sutoreum sev scampnum cum omnibus o-bus sive instrumentis sutoris.
KodTyn p. 175 (a. 1394) : in quo ... fluvio ... o-a et operarios locare potest advocatus.
Praec.
a. ferri warsztat wytapiania i obróbki żelaza; officina ferraria
KodWp I p. 573 (a. 1280) : ab o-e ferri... utilitates... perpetuo ... possideant incolae.
Ib. infra circa ... o-s ferri ... molendinum ... edificent.
b. monetae mennica; officina monetaria
CodSil XX p. 10 (a. 1288) : de o-e monete nostre ... percipiat monasterium anno tres marcas auri.
CracArt I p. 2 (a. 1320) : monetarius o-s monete filie ... resignavit.
c. montanum określonej wielkości działka robocza w kopalni soli; salisfodinae certa quaedam sors vel locus designatus, quo sal effoderetur
DokMp III p. 220 (a. 1447) : o-s suum montanum alias «dzalo» ... una cum sepo in montibus Wyeliciensibus ... fassus est se vendidisse.
StPPP II p. 736 (a. 1467) : pro o-e montano alias «dzalo» in Srothka.
Simili sensu
montium ( ŻupKr p. 573, a. 1518 : sunt ... in salinis Wielicziensibus o-a montium 120) ; item abs.
ŹrWaw II p. 67 (a. 1481) : in causa vendicionis ... duorum o-um ... in ... salisfodinis Wielicziensibus consistentium.
ŻupKr p. 630 (a. 1518) : fornatores ... relinquunt sectoribus o-s «działo»ad laborandum.
Cf. OPERA II B 3.
d. salis kopalnia soli; i.q. fodina
KodMp II p. 79 (a. 1248) : pro ... impensis, quas in o-e salis in Bochnia exhibuit.
CorpJP III p. 339 (a. 1517) : in erigendis montanis o-bus in regno nostro.
3. narzędzie; instrumentum, cf.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)