- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L. [
- NR
- ST R
- ON Y:1083]
- A.
- H.
- Ha.
- N.
- K.
- O.
I.
propr.
A.
1.
zajęcie, robota, praca;
occupatio,negotium, labor.
Definitur addito adi.,v. gr.
muliebre (
JAC. PAR. Tract. fol. E lb)
, virile (
SZYDL.
p. 28
),
vel
gen.
explic.
,
v.
gr,
alchemiae (
DŁUG. Hist. V
p. 342
:
alchimiae o-a certis fratribus laborantibus).
Praec.
a.
prace budowlane, budowa; actio
construendi, fabrica.
Indicatur
obi.
α.
sq.
gen.
β.
sq.
circa :
KOMOR. p. 91 : consumare o-us circa ecclesiam sancti Francisci.
N.
locut.
magister operis
zakonnik kierujący pracami budowlanymi w
klasztorze;
monachus aedificiis
in coenobio construendis praepositus
ArHist IV p. 224 (a. 1288) : testes ... Nicolaus magister curiae ... Theodoricus magister o-is ... et hii omnes monachi.
PommUrk III p. 281 (a. 1296) : testes ... Iohannes supprior ... Gerhardus magister o-is.
b.
prace na roli, uprawa;
agricultura.
Additur
agrorum (
DŁUG. Hist. I p. 99 = I
p. 159
ed. nov.),
rusticum (
CodSil V
p. 265,
saec. XIV med.med).
c.
rzemiosło;
opificium.
Dicitur
mechanicum (
VITELO
Persp. (S)V
p. 252
et saepius).
Distinguitur
pistorium, carnificum, sutorium (
KodWp II
p. 422,
a. 1328).
Occ.
meton. de
artificum collegio
CodSil VIII p. 109 (saec. XIV ex.) : quodlibet o-us debeat perfrui et gaudere suis iuribus.
d.
metalli
przymusowa praca w kopalni;
fodinae labor puniendi gratia impositus.
e.
servile, servitutis
et
abs.
:
prace służebne (w prawie feudalnym); labor a subditis iure feodali peragendus
KodMp II p. 16 (a. 1198) : ab omni servili Polonico o-e sint liberi incolae.
Ib. p. 51 (a. 1232) : nullus de ducalibus ... officiariis homines ... in aliquo o-e servitutis vexare presumat.
PommUrk V p. 483 (a. 1320) : sine omni labore requisito ad o-us castrale ... dicto «borchwerk».
Dicitur
operis servitium (
StPPP II
p. 942,
a.
1501)
.
2.
wykonanie, sporządzenie; elaboratio, confectio
ŹrWaw I p. 50 (a. 1476) : notarius ... obligavit se ... laborem seu o-us missalis ... sub festum Pasce finire.
Ib. II p. 80 (a. 1508) : magister organorum ... se dicebat ... ad effectum ... deduxisse o-us organorum ... ecclesie.
B.
1.
czynność, działanie, uczynek; agendi actus vel
effectus, opera.
N. locut.
abundantes
operum gesta (
DŁUG. Op.
p. 7
),
item actionum opera (
AKapSąd II
p. 661, a.
1491).
Definitur
a.
adi.
,v.gr.
bonum et perfectum (
AKapSąd II
p. 762,
a. 1511)
, pium (
ArPrawn VI p. M, a. 1422
et saepius);
opp.
crudele (
DŁUG. Op.
p. 388
)
, hostile (
id. Hist.IV
p. 676
),
nefarium (
ib.
p. 400
).
N.
α.
coniugale
i.q. coitus (
MARTIN.
OP. Marg.
fol. 1
IIIb)
; simili sensu
venereum (
DŁUG. Hist. IV p. 236),
item
viri :
CantMAe nr 21, v. 3b (saec. XIV) : sine viri o-e (ed. onere) meruisti gignere Salutem fidelium [B. V. Maria (cf. ib. nr. 22, v. 3b, saec. XIV)]cf. Th. IX 2,851,8.
β.
gladiatorium et hastiludiorum
turniej;
ludus militaris
(
DŁUG. Hist.
V
p. 245
)
.
Distinctiones
theol.
et
phil.
α. exterius (opp. interius:
JAC. PAR.
Opln
p. 164
)
; simili sensu ad extra (opp. ad intra:
GŁOG. Anim. fol. c IIa)
.
β.
meritorium (
WROCŁ. EpitConcl fol. E Ia)
,
principale
(
JAC. PAR. Tract. fol. d Ib
:
animę
defunctorum ... o-a pricipalia exercere non
valent, scilicet
ieiunijs, orationibus et ęlemosinis et altaris sacramento
intendere)
, poenale (et laboriosum:
WROCŁ. EpitConcl fol. D IVa)
, sanctum (
NIC.
BŁ. Serm.
II
p. 275
)
, satisfactorium (
WROCŁ. EpitConcl fol. E IVa).
b.
gen.
explic.
,
v.
gr. misericordiae (
MATTH. Dial. fol. C IIIa
et saepius), pietatis (opp. malitiae:
HESSE Quaest.
p. 260
)
, peccati (
WŁODK. ScrSel I
p. 70
)
,
item
iur.
calumniae (
JusPol
p. 282,
a. 1484)
, exceptionis (
KodWp III
p. 579,
a. 1386).
N.
locut.
α.
Martis
wojna;
bellum
(e Verg. Aen. 8,512
DŁUG. Hist. I
p. 414= II
p. 180
ed. nov.).
β.
naturae
potrzeba naturalna; naturae egestio
PommUrk IV p. 181 (a. 1305) : pro turri ad o-us nature et comodum ipsorum fratrum construenda;simili sensu necessarium:
SSrSil I p. 235 (a. 1485) : domum o-is necessarii contegit abbas.
c.
abs.
sensu praegnanti
α.
(in bonam partem) dobry uczynek;
i. bonum
CantMAe I nr. 39, v. 2b: multo claret o-ue Stanislaus episcopus.
β.
(in malam partem) sprawka, występek; facinus
AGZ XI p. 100 (a. 1435) : dixerunt... quod non esset ipsorum o-us et essent iusti.
2.
funkcja, zadanie, obowiązek;
officium,
munus.
Definitur
a.
gen.
subi.
,
v.
gr.
mediatoris (
AKapSąd III
p. 126,
a. 1508)
vel explic.,
v.
gr. officii (
Tom. VIII
p. 134,
a. 1526)
. regiminis (
NIC. BŁ. Serm.
p. 275
).
N.
locut.
Dei
służba Boża, liturgia; sacra
BRUNO Qfr p. 74 : hora o-is Dei missas facere.Cf. Th. IX 2,852,9 sqq.
b.
adi.
,
v.
gr. civile (
KomPolit
p. 189,
a. 1410)
, iuridicum (
ib.
p. 207,
a. 1501),
astronomicum (
ALBERT.
p. 86
).
c.
constr.
sq.
in
c.
abl.
*SSrSil XVII p. 64 (saec. XIV in.in) : quorum scabinorum o-us est in iure dicundo.
Iuncturae verbales notabiliores ad
A
-B:
opus aggredi; arripere (
VAdAnt
p.
8,20),
assumere
(
DŁUG. Op.
p. 24
)
, complere (explere :
JAC. PAR. Tract. fol. D Va) , effundere (in aliquem:DŁUG. Op. p. 538 ) , exercere ( GALL p. 61,4 et saepius, cf. Th. IX 2,852,82 sqq.) item operis exercitium: StPPP IV p. 14, a. 1320) , exhibere ( StSyn III p. 22, cf. Th. IX 2,854,3), facere; impendere; laborare (cf. ), patrare ( DŁUG. Hist. IV p. 236 ) , (pro)sequi ( CodEp III p. 49, a. 1450 ; PP II p. 16, a. 1450) ; ad exsecutio nem deducere ( KodMp IV p. 473, a. 1447 ; item operis exsecutio: NIC. POL. p. 44,30) ; simili sensu operi insudare ( DŁUG. Hist. IV p. 191 ) , in opere esse ( id. Op. p. 313 ), in opera servire (necessaria et servilia id. LibBen I p. 89 ).
Opp.
ab opere abstinere (
AKapSąd III
p. 237,
a. 1480
; item operis abstinentia:
StPPP IV
p. 14,
a. 1320)
vel cessare (
AMedi III
p. 101,
saec. XV
med.
; item ab opere cessatio ib.
).
N.
locut.
pleno operi mandare
dokonać,wypełnić;
i.q. exsequi
DŁUG. Hist. II p. 170 (=III
p. 190
ed. nov.).
C.
locut.
adverbiales
1.
opere
w rzeczywistości,faktycznie; re
vera;
simili sensu in opere (
MARTIN.
OP. Serm.
p. 336
nlb.
), item operis effectu (
DŁUG. Hist. IV
p. 248
et saepius) vel per operis effectum (
ib.
p. 524
).
2.
opere alicuius (rei)
za
sprawą, przy pomocy, dzięki; opera, ope
CantMAe I nr. 2, v. 2a (post a. 1090) : cuius s. Adalberti o-e Sclavorum gens ... Deo est reddita.
AKapSąd II p. 587 (a. 1464) : infantes ... Christiane religioni baptismatis o-e sunt dediti.
3.
c.
adi. vel gen.
subst. loco adv. respectivi,v. gr.
pleno opere
(i. plene)
KodMp II
p. 206, a.
1300)
, salubri opere
(i. salubriter
DokMp II
p. 58, a.
1426)
, opere effectuali
(i. effectualiter
DŁUG. Hist. IV
p. 229
)
, opere pietatis
(i. pie
KodWp III p. 557, a. 1385 : qui lignum vitae adoraverunt ... devote et o-e pietatis;
KodMp I p. 33, a. 1244 : mee necessitati ... est subuentum ... maiorj hac racione et pietatis o-e).
II.
meton.
A.
1.
sposób wykonania, sztuka, kunszt;
artificium, ars.
Definitur adi. , v. gr.
fusorium (
WAPOW. Chr.
p. 109
)
, vermiculatum (
InwKKr
p. 7
)
, musaicum (cf.
).
Praec.
abl. (qualitatis)
(de) opere,
v.
gr.
artificioso
(
KodPol I
p. 354, a.
1499)
, pulchro et notabili
(
KodUJ II
p. 158, a.
1454
; opp.
grosso :
ŹrWaw I
p. 24, a.
1465)
, novo (
DŁUG. LibBen I
p. 182
;
;opp.
vetusto
id. Hist. V
p. 135
),
item
Graeco
(
ib. I p. 525 = II
p. 295
ed. nov.),
Italico (
id.LibBen II
p. 478
),
Romano (
PEREGR. fol. o I Vb)
,
Ruthenico (
DŁUG. Op.
p. 619
).
Glossa
Pol.
RFil XXIII p. 279 (saec. XV med.med) : «czworakim dzelem» quadripartito o-e.
N. in
imagine
caritatis :
CantMAe I nr. 15, v. 4b: contexere karitatis o-re vestem innocencie.
2.
rezultat pracy, dzieło, wyrób; laboris effectus, res confecta.
Glossa
Pol.
GLcerv p. 658 : o-s... est fructus operae, vt galea, quae cuditur, «dzieło, czyn».
Praec.
a.
dzieło literackie; in re litteraria.
b.
phil.
distinguitur
naturae (opp.
artificis:
GOST. Th. fol. d IIa
;
;item
gratiae;
MATTH. Dial. fol. C IXb)
, intellectus (
STOB. Intr. fol.A 11b)
, intellegentiae (
GOST. Th. fol.
a Vb
;
GŁOG. Anal.fol. DD IIIb),
; voluntatis (
WROCŁ. EpitConcl fol. b Ib).
N.
Dei
stwo
rzenie;
creatura
GŁOG. Phys. fol. A IIa : est ... anima humana o-s Dei;inde dicitur Deus operis ( NIC. BŁ. Serm. I p. 366 ; ;cf. Vlg. Jdt. 9,17 dominus totius creaturae).
Locut.
opus operatum (opp.
operans) cf.
OPEROR
II A 2.
c.
math.
wynik działań
(matematycznych); in re mathematica
ALBERT. p. 86 : mathematici ... considerant eos motus corporum caelestium tali modo, qualiter serviunt eorum arti et operationi, cum alio modo nullatenus eos ad o-s rectum et praecisum possent ponere.
B.
1.
budynek, budowla;
structura, aedificium.
N.
publicum
budowle miejskie;
explicat
GLcerv p. 659 : o-s publicum est quod ad vtilitatem aut vsum reipublicae principaliter pertinet, vt quod sit in muris vel portis ciuitatum.Cf. Th. IX2,846,37 sqq.
2.
miejsce pracy, warsztat; opificis officina
KsgKaz p. 130 (a. 1380) : Nicolaus ... resignauit ... o-s carnium(ita ib. saepius; simili sensu macelli, cf. ).
PomnLw I p. 5 (a. 1382) : relicta Merclowa pistoris cum Mathia suo filio ... o-s pistorium ... resignauerunt.
Ib. p. 29 (a. 1384) : o-s sutoreum sev scampnum cum omnibus o-bus sive instrumentis sutoris.
KodTyn p. 175 (a. 1394) : in quo ... fluvio ... o-a et operarios locare potest advocatus.
Praec.
a.
ferri
warsztat wytapiania i obróbki żelaza;
officina ferraria
KodWp I p. 573 (a. 1280) : ab o-e ferri... utilitates... perpetuo ... possideant incolae.
Ib. infra circa ... o-s ferri ... molendinum ... edificent.
b.
monetae
mennica;
officina monetaria
CodSil XX p. 10 (a. 1288) : de o-e monete nostre ... percipiat monasterium anno tres marcas auri.
CracArt I p. 2 (a. 1320) : monetarius o-s monete filie ... resignavit.
c.
montanum
określonej wielkości działka robocza w kopalni
soli;
salisfodinae certa
quaedam sors vel locus designatus, quo sal effoderetur
DokMp III p. 220 (a. 1447) : o-s suum montanum alias «dzalo» ... una cum sepo in montibus Wyeliciensibus ... fassus est se vendidisse.
StPPP II p. 736 (a. 1467) : pro o-e montano alias «dzalo» in Srothka.
Simili sensu
montium
(
ŻupKr
p. 573,
a. 1518
:
sunt ... in salinis Wielicziensibus o-a montium
120)
; item
abs.
ŹrWaw II p. 67 (a. 1481) : in causa vendicionis ... duorum o-um ... in ... salisfodinis Wielicziensibus consistentium.
ŻupKr p. 630 (a. 1518) : fornatores ... relinquunt sectoribus o-s «działo»ad laborandum.Cf. OPERA II B 3.
d.
salis
kopalnia soli;
i.q. fodina
KodMp II p. 79 (a. 1248) : pro ... impensis, quas in o-e salis in Bochnia exhibuit.
CorpJP III p. 339 (a. 1517) : in erigendis montanis o-bus in regno nostro.
3.
narzędzie;
instrumentum,
cf.