- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- N.
- K.
KsgGrWp I p. 110 (a. 1391) : dominus capitaneus cum judicis et aliis dominis presidebat judicio.
DokListPł p. 102 (a. 1403) : dominis capitaneis, iudicis, castellanis, procuratoribus ... salutem.]
I.
iur.
t.t. osoba powołana do wymierzenia sprawiedliwości,
sędzia; qui ius dicit,
iudicat.
Glossa
Pol.
AGZ XI p. 383 (a. 1452) : presentibus ibidem i-bus alias «sandzcze» ... et aliis fidedignis.
Dicitur
competens,
cf.
sq. (opp.
incompetens supraII 348,28 sqq.), legitimus (
ArHist XII
p. 352,
saec. XIV med.
;
APozn II
p. 18, a.
1472),
porro
appellationis (
ZabDziej III
p. 109, a.
1491
;
KodUJ III
p. 222, a.
1504
;
CorpJP III
p. 429,
a. 1519)
, primae, secundae instantiae (
ZabDziej II
p. 480, a.
1488
;
ib.
p. 141, a.
1484
;
ib. III
p. 30,
a. 1490
et saepius), peremptorius (
TPaw VII
p. 210, a.
1421)
.
Distinctiones notabiliores
A.
(in universum) ecclesiasticus (ecclesiae) seu
spiritualis (
ArHist IV
p. 186, a.
1250
;
Lites I
p. 216, a.
1339
;
DokMp I
p. 311, a.
1403
;
StSyn IV
p. 36
et vulgo).
Distinguitur
apostolicus
i. a Sede Apostolica delegatus (
Lites I
p. 105,
a. 1339
;
CodEp III
p. 74, a.
1455
et vulgo; additur
perpetuus:
ArPrawn I
p. 396, a.
1542)
, ordinarius (
MPVat III
p. 76, a.
1308).
Opp.
laicus (
StSyn IV
p. 77
et saepius), saecularis (
ArHist
II
p. 186, a.
1250
;
StSyn III
p. 43
et vulgo; causarum saecularium:
AKapSąd III
p. 150, a.
1510)
.
B.
respectu institutionis iudicii
1.
Polonicalis
et
abs. : sędzia prawa polskiego; qui iure Polonico iudicium exercebat
KsgHenr p. 85 : qui tunc fuit i-x Polonicalis in isto confinio.Praec. α. curiae (regis sim.) sędzia nadworny ( DokMp IV p. 7, a. 1225 ; KsgHenr p. 54, a. 1244 ; StPPP VIII p. 180, a. 1386 et vulgo). Additur generalis ( KodWp III p. 124, a. 1359 ; KodMp IV p. 405, a. 1442 ; PP II p. 26, a. 1448) , magnus ( DokKujMaz p. 247 a. 1263). β. terrestris sędzia ziemski; qui causas inter nobiles regionis alicuius iudicare solebat ( DokMp VI p. 191, a. 1401 ; KodWp V p. 332, a. 1422 ; KsgSądWar p. 40, a. 1471).
Simili sensu
terrae, v.
gr. Cracoviensis (
DokMp VII
p. 72, a.
1421)
, Cuiaviae (
KodWp III
p. 86, a.
1357)
, Lanciciensis (
KodMp IV
p. 195,
a. 1422)
, Sandomiriensis
ib.
p. 12,
a. 1387)
sim. Additur generalis (
KodUJ I
p. 73,
a. 1406
;
KsgSądWar
p. 43, a.
1477
et saepius).
γ.
castrensis
sędzia grodzki sprawujący władzę w imieniu króla;
qui nomine regis agebat,
cf.
supra II 232,38 sqq.
; item castri, v.
gr. Cracoviensis (
StPPP
VIII
p. 297,
a. 1388
; simili sensu in castro Cracoviensi:
ArPrawn X
p. 244,
a.
1408)
, Leopoliensis (
AGZ XIV
p. 82,
a. 1443)
sim. Simili sensu capitanei (
StPPP
VIII
p. 133,
a. 1385
;
ib.
p. 375,
a. 1394
;
AGZ XIV
p. 32,
a. 1441),
praeterea castellani (
DokMp IV
p. 9,
a. 1235
;
ArPrawn X
p. 285,
a. 1409)
, palatini (Cracoviensis:
StPPP
VIII
p. 7,
a. 1376)
et
camerarii (
DokMp I
p. 314,
a. 1403)
.
2.
iudicii iuris Teutonici
a.
hereditarius
et
abs. : wójt miejski, urząd związany z dochodami,
przysługujący zwykle
zasadźcy miasta i jego spadkobiercom; hereditarium munus (cum
iuribus et proventibus
annexis) ei attribui solitum, qui oppidum locaverat, eiusque heredibus, cf.
ADVOCATUS
supra I 280,40 sqq.
et
KsgHenr p. 106 (a. 1309) : ego Iohannes subadvocatus domini Iohannis, i-is hereditarii.
LiegnUB p. 48 (a. 1324) : quicumque ex ... ciuibus ... negligenter censum suum non procuraret ... illum in bonis suis ... i-x hereditarius debet impignorare.
Ib. p. 135 (a. 1353) : si aliquis ... aliquem ... de nostris ciuibus ... inpetere vellet ... i-x hereditarius Legnicensis et non alter i-x esse debet.Ita saepius. Simili sensu feudatus, cf. sqq., infeudatus , item ordinarius :
RFil XXV p. 143 (a. 1488) : i-x ordinarius «pan dzedziczny, woyt, lantwoyt».
b.
civitatis
et
abs. : wójt jako urzędnik miejski sprawujący z ramienia księcia władzę
sądowniczą wedle prawa
niemieckiego; magistratus civilis
qui principis auctoritate
iudicia iuris Theutonici exercebat
DokSul p. 336 (a. 1296) : presentibus ... comite Mscysio i-e Syradiensi.
StPPP X p. 87 (saec. XV in.) : comes seu i-x ex libera nativitate progenitus et scabina sede dignus sub omagio ac prestito iuramento a rege iudicandi plenam susceperit facultatem.
KsgRWar I p. 263 (a. 1511) : i-x et scabini iurati civitatis nostre.Ita saepius. Eodem sensu inferior ( KomKadł p. 475 ) , minoris potestatis ( SSrSil XVII p. 64, a. 1506) , medius ( StPPP VI p. 302, a. 1527).
c.
α.
villanus (locatus in villa)
sołtys;
scultetus
KodMp II p. 227 (a. 1313) : Heydenricus plenam potestatem habeat tamquam i-x et scultetus legittimus causas maiores et minores in ipsa villa ... iudicandi.
NieznHer p. 15 (a. 1433) : coram iudicio exposuit, quod dum fuit i-x locatus in villa ... tunc quaedam ... kmethonissa ... sibi derogavit.
AKapSąd III p. 294 (a. 1508) : i-x vero villanus seu locatus ... recepta informacione a i-e terrestri generali ... decrevit.
N.
episcopi
sołtys wsi należącej do dóbr
biskupich; scultetus villae
ad episcopum
pertinentis
ArSang II p. 5 (a. 1295) : episcopus per suos i-es aut sculthetos sine nostro assessore, qui alio nomine «lanthvoyth» ([Germ.) ]appellatur, habeat iudicare.
β.
substitutus
podwójci; viceadvocatus
StPPP XI p. 226 (a. 1452) : in illo bannito iudicio ... scultetus requisivit substitutum i-em.
d. provincialis
α.
wójt książęcy lub królewski, przewodniczący wielkim
rokom; qui principis vel
regis vice iudiciis
magnis praeerat
KodMp II p. 100 (a. 1255) : incole ... per nos ... exempti a palatinorum et castellanorum et i-um prouincialium ... iudicijs ad nostram ... per litteras valeant presentiam prouocari.
LiegnUB p. 9 (a. 1280) : nullus i-x prouincialis in iudicio inpedire debet eosdem viros, sed tria iudicia quilibet i-x prouincialis noster annis singulis resideat, alia autem iudicia ad iurisdiccionem dictorum virorum pertineant.
DokMp I p. 173 (a. 1370) : iudicia ... magna, quae provinciales i-es ter in anno solent praesideri, scultetus sine nostro nun tio ad hoc deputato solus iudicare non audebit.Ita vulgo. Cf. ADVOCATUS
β.
supremus, supremi iuris (iudicii)
sim.: sędzia sądu apelacyjnego, szczególnie sędzia sądu
najwyższego prawa
niemieckiego na zamku krakowskim (ustanowionego przez Kazimierza
Wielkiego); praesidens iudicio superiori,
praec.
iudex iudici iuris supremi Magdeburgensis in castro Cracoviensi
(a Casimiro rege constituti), cf.
ADVOCATUS
supra 1282,23 sqq.
et
StPPP VIII p. 976 (a. 1400) : ego ... i-x iudicii supremi tibi mandamus ... ut etc.
Ib. IX p. 2 (a. 1407) : nos i-x et iurati supremi iuris.
ArPrawn X p. 242 (a. 1408) : Sandomirienses supremos i-es ... subiudices, advocatos castri supremi iuris et civitatis Cracovie ... iudicia secularia exercentes nomine regie maiestatis.
AKapSąd II p. 49 (a. 1419) : i-x Calisiensis supremus.
KodMp IV p. 209 (a. 1424) : cum ... i-e supremo iuris Lagoviensis.Simili sensu maior, superior ( SchlUrk p. 273, a. 1188 ; CodSil(M) II p. 94, a. 1211 ; ArPrawn V p. 472, saec. XV ex.) .
e.
scultetorum
sędzia sądu leńskiego, wykonującego jurysdykcję nad wójtami i
sołtysami; praesidens iudicio feodali scultetorum
ArPrawn X p. 246 (a. 1408) : nos Jachobus, i-x scultetorum in districtu Golesiensi unacum scabinis ibidem ... promittimus rata ... firmiter observare.Cf. ADVOCATUS
f.
iuratus
sędzia przysięgły, tj. osoba
zaprzysiężona,
zasiadająca w sądach prawa niemieckiego;
vir iuratus, qui iudiciis
iuris Theutonici interfuit
StPPP XI p. 194 (a. 1440) : veniens coram i-e iurato et duobus scabinis cognovit, quod etc.
Ib. p. 232 (a. 1455) : nos i-x iuratus una cum septem scabinis in nostro iudicio bannito suscepimus eandem litteram et consentimus in eandem.Ita vulgo. Glossa Pol.
GLcerv p. 611 : iuratus i-x dicitur, qui iurauit «przysięgły sędzia».
C.
respectu modi exercendi muneris
a.
ordinarius
sędzia zwyczajny, aktualnie urzędujący;
definit
MARTIN. OP. Marg. fol. h 4a : ordinarius i-x est, qui ab apostolico vel imperatore legitimam potestatem accipit.
Opp.
α.
commissarius
komisarz, pełnomocnik sędziego delegowany do
rozpatrzenia jakiejś sprawy; cui
causa cognoscenda a iudice commissa est, cf.
supra II 668,18 sqq.
Simili sensu
datus, dandus (
KodMp I
p. 308,
a. 1361
;
DokMp VI
p. 479, a.
1406
et vulgo),
delegatus cf.
,
item
deputatus (
AGZ XVII
p. 57, a.
1471
et saepius),
locatus
i. loco iudicis
(
AGZ XVI
p. 41, a.
1466
;
ib. XVII
p. 48, a.
1471
et saepius).
β.
remissarius vel subdelegatus
któremu powierzono czyjeś
pełnomocnictwo, zastępca
komisarza; ad quem causa
cognoscenda, alteri iam
demandata remissa est
KodMp I p. 308 (a. 1361) : quoram colibet i-e ordinario, delegato vel subdelegato, dato vel dando.
KodUJ II p. 228 (a. 1463) : nos et praefatus noster subdelegatus seu remissarius i-x ... citatos non comparentes ... reputavimus ... contumaces.
Simili sensu
remissorialis (
ZabDziej III
p. 486, a.
1497
:
decernendo remissoriales literas in personas i-um remissorialium)
,
substitutus (a priori
commissario:
AGZ XIII
p. 410, a.
1463).
b.
assessor
przedstawiciel sądu, delegat; iudicii
legatus, vicarius
Tom. XVI 1, p. 336 (a. 1534) : haec ... agant ... cum iudicio caesareae camerae, quando et e vestri medio sunt eius i-es assessores, ut istud bannum ... revocetur.
D.
singularia
a.
forensis
targowy; qui in foro
iudiciam exercebat, iudex
nundinarum
KodMp I p. 37 (a. 1250) : absoluimus ... homines eorum ... a iudicio castellanorum et omnium i-um forensium.b. fluvii sędzia wodny, który rozpatrywał wszelkie sprawy związane z żeglugą; qui omnes causas (etiam criminales) ad navigandum pertinentes iudicabat
StPPP II p. 350 (a. 1430) : remisit Quarthnik j-x fluuij Jacobum apotekarium ... pro struge ... lignorum.Ad rem cf. Bardach, Historia państwa i prawa I p. 478. c. Iudaeorum sędzia żydowski; qui causas inter Iudaeos iudicabat ( KodUJ I p. 186, a. 1436 ; ZabDziej II p. 410, a. 1487 et vulgo) simili sensu iuris Iudaeorum: AGZ XVII p. 459, a. 1501) .
Additur
legalis (
IurMas III
p. 21, a.
1527).
d. mendicorum seu pauperum (
KodKrak
p. 766,
a. 1547)
.
Constr.
a.
abs.
b.
sq.
gen.
c.
sq.
de :
DokSul p. 317 (a. 1217) : i-x de Rospiria.
KsgŁawKr p. 125 (a. 1375) : Johannes i-x de Kylian.
StPPP VII p. 36 (a. 1381) : i-is de Scarbimiria.Ita vulgo. d. sq. in c. abl.
CodSil(M) III p. 112 (a. 1225) : iudicium capitis ... i-i nostro in Bela exequendum committimus.Ita saepius.
II.
sensu latiore
1.
compromissarius
sędzia polubowny, pośrednik ugody; litem reconciliationis modo dirimens,
arbiter.
Simili sensu
amicabilis
(
DokLub
p. 195, a.
1413
:
velut amicabiles i-es et compositores)
, arbitrarius
(cf.
,
20 sqq.). Huc quoque
pertinet
officii implorationis:
DokLub p. 342 (a. 1472) : i-is officii implorationis privilegiis ac iuribus universis omnibusque ... accionibus iuris canonici et civilis ... expresse renunciaverunt.
2.
tzw. prawidlnik, człowiek godny zaufania, pełniący z
polecenia sądu określoną funkcję w danej sprawie (odbiór przysięgi, zeznań
świadków, do
konanie wizji); vir bonus, cui vulgo fides habebatur, cui iudices in causis diiudicandis certa
quaedam negotia peragenda (ut
ius iurandum accipiendum,
testimonia audienda sim.) delegabant
PP VI p. 3 (a. 1429) : Hector ... tamquam i-x wlgariter «prawydnik» circa testes infrascriptos, qui iurauerunt, affuit.
Ib. p. 15 (a. 1429) : Nicolaus ... diffamatus per infrascriptos testes se expurgauit ... et Petrassius ... tamquam i-x wlgariter «prawydnik» ... affuit circa testes predictos.
Ib. p. 60 (a. 1431) : i-x ... testium wlgariter «prawidnik».
3.
maleficiorum
justycjariusz, tzw. oprawca,
urzędnik, który ścigał
przestępstwa, zagrażające spokojowi publicznemu i przeprowadzał śledztwo;
magistratus, qui pacis turbatores
publice persequebatur causamque in
iudicio cognoscebat
StPPP I p. 51 (saec. XIV med.med) : si quis j-x, palatinus, castellanus aut ipsorum officiales vel malificiorum j-x, qui «oprawca» dicitur ... aliquem ... inpignoraverint (cf. ArPrawn IV p. 359).Cf. IUSTITIARIUS.
4.
mercipoti
świadek kupna-sprzedaży biorący udział w litkupie, niekiedy
też pośredniczący przy tymże kupnie-sprzedaży, litkupnik; testis emptionis-venditionis, qui emptioni combibendo factae interfuit, interdum cocio
StPPP II p. 252 (a. 1420) : Stanislaus ... emendauit se jure et per testes, per j-es mercipoti qui jurauerunt, quod equum ... emerat.Ad rem cf. Bardach, Historia państwa i prawa I p. 309.
III.
1.
eccl. (de Deo
vel Christo) districtus,
cf.
supra III 744,8
et saepius
;
;simili sensu
extremus, cf.
sq., item
fortis, iustus (
NIC. POL.
p. 70, v. 427
;
Lites II
p. 436,
a. 1409
;
PAUL. CR.
p. 111, v. 233
).
2.
ten, kto coś
ocenia, wydaje sąd o czymś, krytyk; qui
alicuius rei arbitrium fert,
arbiter, censor
CALLIM. Greg. p. 34,22 : exercitationum ... i-x accedebat episcopus.
GŁOG. Alex. II fol. q IIb : vt vtraque formose me i-e sunt venerande.
URSIN. p. 70, 35 : orationis breuitatem ... cum ipsi legum doctores tum maxime grammatici, auctorum publici i-es, demirantur.Ita saepius.