Ogólne
Pełne hasło
Więcej

LATUS-1

Gramatyka
  • Formylatus, lattus
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -eris
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajnijaki
Znaczenia
  • I.
    • 1. propr. corporis animantium pars ab ala ad femur et a ventre ad dorsum porrecta. Vocis etymologiam explicat (ex Isid. Orig. 11, 1, 90)
      • α. + latus alicuius ambire (cingere) tenere dextrum alicui comitem adhaerere
      • β. + a (de) latere alicuius mittere (destinare) i. q. legatum plena potestate instructum
      • γ. + senatus dextri (sinistri) lateris
    • 2. familiaris, comes, amicus.
  • II.
    • A.
      • 1. pars lateralis, margo,
      • 2. terrae (vel urbis) pars, plaga, regio.
      • 3. milit. exercitus cornu.
      • 4. geom. geom. figurae geom. pars lateralis.
      • 5. de agnatione vel cognatione
    • B.
      • 1. + carnium (de carnibus), lardi succidia
      • 2. libri pagina
  • III.
    • 1.
      • a. iuxta.
      • b. ita, ut aliquem lateat
      • c.
    • 2. log.+ in latus non directe (in demonstratione log.)
    • 3.
      • a. ex parte (dextra, sinistra)
        • α. ex transverso (saec. XVI).
        • β. iur.
      • b. iuxta, prope
    • 4. iur.+ a latere a parte tertia

Pełne hasło

LATUS s. LATTUS, -eris n.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • A.
  • L.
  • H.
  • N.
  • K.
[gen. sg. latus, cf. infra 1283,54]
I.
1. propr. bok (jako część ciała); corporis animantium pars ab ala ad femur et a ventre ad dorsum porrecta. Vocis etymologiam explicat (ex Isid. Orig. 11, 1, 90)
GŁOG. Phys. fol. B IIa : l-us dicitur, quia nobis in eo iacentibus latet.
N. formulam
de latere in latus z boku na bok; de uno latere in aliud (v. gr. se vertere: MPH IV p. 449, a. 1454 et saepius).
N. locut.
α. latus alicuius ambire (cingere) stać przy boku, (stale) komuś towarzyszyć; alicui comitem adhaerere ; simili sensu tenere (v. gr. dextrum : Tom. I p. 14, a. 1506) vel habere (sinistrum: ib. ); item lateri (ad latus) alicuius assidere ( AKapSąd II p. 292, a. 1482 ; Tom. XV I p. 459, a. 1534) , assistere ( DokMp I p. 73, a. 1349 ; KodMp IV p. 420, a. 1443) , iungi ( CRIC. p. 208, v. 20 ), etiam ad latus alicuius vadere ( BRUNO Pass. p. 197 = p. 12, 11 K.).
β. a (de) latere alicuius mittere (destinare) wysłać w charakterze pełnomocnika; i. q. legatum plena potestate instructum
KodMp II p. 146 (a. 1280) : fratre Boguslao lectore fratrum Predicatorum ad concordiam inter dictum ducem et nos faciendam a domini legati l-e destinato.
Ib. I p. 146 (a. 1295) : nos castellanum ... sive quem miserimus a nostro l-e ... scultetus ... in expensis ... procurabit.
Cf. Th. VII 2,1026,27 sqq.
Inde
legatus a (de) latere (missus) pełnomocny wysłannik zwł. nuncjusz papieski wybrany spośród grona kardynałów; legatus plena potestate instructus (praec. cardinalis a papa missus)
Lites I p. 260 (a. 1339) : quidam legatus de l-e missus erat in Prussiam a domino ... papa.
CodEp III p. 32 (a. 1448) : cum potestate legati de l-e ad nos Casimirum regem et nostrum regnum destinatus.
Ita saepius.
Item
consiliarius de latere przyboczny doradca; i. q. proximus
FormJ p. 75 : ambasiatores nostros episcopos ... de l-e nostro regis Poloniae consiliarios nostros ad vestram fraternitatem legare volumus.
γ. senatus dextri (sinistri) lateris (ap. Turcas)
Tom. II p. 240 (a. 1513) : Turcarum caesar cum universo tam dextri quam sinistri l-is senatu ... pro nostra injuria ... dimicare tenebitur.
2. meton. towarzysz, przyjaciel, sojusznik; familiaris, comes, amicus.
II.
A.
1. bok, strona; pars lateralis, margo, v. gr. campanae ( CodSil V p. 254, saec. XIV med.med) , cultri ( FROVIN. p. 73, v. 11 ), ecclesiae ( AKap Sąd III p. 55, a. 1486) , lapidis ( ib. II p. 755 , a. 1511) , libri ( Lites II p. 349, a. 1412) cett.
N.
maris brzeg; i. q. litus
MIECH. Chr. p. 120 : gentes secundum l-us septemtrionale Euxini maris commanentes.
2. strona, okolica; terrae (vel urbis) pars, plaga, regio.
3. milit. flanka, skrzydło (wojska); exercitus cornu.
4. geom. bok (figury lub bryły geometrycznej); figurae geom. pars lateralis.
5. strona (pokrewieństwa); de agnatione vel cognatione , v. gr. maternum (ex Hegesippo 1, 38, 4 DŁUG. Hist. I p. 445 = II p. 212 ed.nov.).
Opp.
gladii pokrewieństwo po mieczu
ŁASKI ComPriv fol. 240b : mundiburdius de l-e gladij debet processisse.
B.
1. carnium (de carnibus), lardi et abs. : boczek, połeć mięsa z boku wieprza; succidia
DokKujMaz p. 361 (a. 1293) : in Pascha Domini l-us lardi et quatuor scapulas tenebuntur dare coloni.
PommUrk III p. 295 (a. 1296) : de pensione l-um carnium.
KodMp II p. 270 (a. 1329) : incolae in Natiuitate Christi vnum l-us vel tres scotos, similiter in Pascha ... nobis dare tenebuntur.
KodWp III p. 199 (a. 1362) : in Pascha dimidium l-us de carnibus aut quinque grossos coloni dabunt.
Ita passim saec. XIV— XVI.
Inde meton. de succidiae tributo
ArHist IV p. 368 (a. 1298) : hereditatem ... ab omnibus ... contributionibus ... penitus liberamus ... a boue, a vacca, a perna, a l-e, a curru feni.
2. strona (książki); libri pagina
RachDw I p. 4 (a. 1553) : summa l-is 2835 1/2 florenorum (ita passim ib., cf. ib. p. 157, a. 1563 : summa paginae).
Ib. p. 167 (a. 1544) : summa l-us (gen.? ).
III. locut. adv.
1. ad latus
a. z boku, obok na boku; iuxta.
Simili sensu
in latere :
BIEM p. 98, 23 : annotavimus ... hic in l-e tabellam cyclum solarem ... continentem.
DŁUG. Hist. IV p. 289 : rex ... illum in l-e suo ad tabulam locando teuuit.
b. na boku, na stronie; ita, ut aliquem lateat
SCARB. Glor. p. 49 : ad oculum ... exhibent caritatis signa, ad l-us ostendunt irrisionis indicia.
c.
loco prp. (c. gen.), cf. infra 28.
2. in latus w kierunkach ubocznych; non directe (in demonstratione log. )
BYSTRZ. AnalPost fol. g IVa : si demonstrationes augerentur in post assumendo et in l-us, sequeretur, quod esset processus ad infinitum.
3. ab (de, ex) latere
a. ze (od) strony (prawej, lewej); ex parte (dextra, sinistra).
Praec.
α. (in genealogia) w linii bocznej; ex transverso (saec. XVI).
β. iur. de partibus in iudicio
KADŁUB. p. 99 : facile ... ex utrimque allegatis diffinitiva elicitur sentencia, si ex utroque l-e nihil ex contingentibus fuerit omissum.
AGZ XIX p. 575 (a. 1522) : citationem ... super Georgium ... ex uno l-e et Iohannem ... ex alio l-e ex parte nobilium.
Cf. Th. VII 2,1030,8 sqq.
b. loco prp. (c. gen. ) obok, przy, w pobliżu; iuxta, prope
KodWp II p. 98 (a. 1294) : si aliquis ipsorum civium a l-e sui dominii ducis Pomeraniae ... naufragium pateretur etc.
StPPP VII p. 553 (a. 1498) : signum ... a l-e presentis note depinxi.
Simili sensu
ad latus
ib. III p. 4 : ad l-us cuiuslibet statuti ... fecimus annotationes.
Item
ad omne latus ze wszystkich stron; circumquaque
KodMp II p. 189 (a. 1292) : ne quis ... hominum in spacio vnius miliaris ad omne l-us eiusdem ciuitatis tabernam braxare audeat.
4. iur. a latere przez stronę trzecią, ubocznie; a parte tertia
ŹrWaw II p. 145 (a. 1513) : a l-e contentus Joannes ... receptis XXXla minus uno floreno ... ipsum debitorem quittat.
Ib. p. 146 (a. 1513) : dominus doctor recepta tota solucione a l-e eosdem creditores suos quittat.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)