- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- H.
- Ha.
- A.
- N.
- K.
I.
1.
bliskość, obecność, teraźniejszość, (bezpośrednia)
groźba; adventus, praesentia, imminentia
,
v.
gr. mortis;
item bellorum (
StKapWł
p. 42, a.
1500).
N. locut.
in praesentis instantia temporis i. q. in praesenti
(
KodMp II
p. 138, a.
1276).
2.
zapobiegliwość, wytrwałość, gorliwość,
skrzętność; attentio, sedulitas, assiduitas, diligentia, studium
,
v.
gr. doctrinae;
item fidelitatis (
LiegnUB
p. 93, a.
1342)
, laboris, operis (
KodPol III
p. 14, a.
1228
;
WŁODK. ScrSel III
p. 156, a.
1421)
, orationum (
JAC. PAR. Tract. fol. D II*).
Additur
vigil (
CantMAe I nr. 10, v. 1. saec. XIV).
N. loco
appellationis
honorificae?
Ztschr. LX p. 170 (a. 1301) : pretendunt ... contra vos (i. cantorem ) ... quod ... numquam apud ecclesiam vestram residendo per rura ... vestra i-a continue divagetur.
I.
1.
propr. et in
imagine: natarcie, napaść, atak; impetus, incursio,
aggressus
PreussUB I 1, p. 95 (a. 1237) : conferimus ... fratribus ... castrum Drochicin ... ut ... ab i-a paganorum defendant populum Christianum.
DokPł p. 17 (a. 1247) : cessantibus terre malis, videlicet i-a Prutenorum.
KodMp II p. 138 (a. 1276) : inter multas et arduas sollicitudines et curarum i-as varias ... illud nos angit potissime.
MPH III p. 74 (a. 1450) : liberare ... cunctum populum Christianum ... de crudeli i-a paganorum.Occ. gwałt, przemoc, bezprawie; violentia, vis illata
KodLit p. 302 (a. 1423) : nec racione ... huiusmodi odiorum ... ullam i-am, lesionem, dampnum ... faciemus.
2.
transl.
naleganie, żądanie, usilne
domaganie się, natarczywość; urgens et
assidua petitio,
perseverantia, efflagitatio.
Glossa
Pol.
StPPP I p. 89 (saec. XIV med.med) : cum i-a «z nastojnością» requisivit et petiit ... vicinos.
Syn.
importunitas (
AKapSąd III
p. 126, a.
1508)
.
Adduntur
adi.
constans et devota (
MatArch
p. 17, a.
1406)
, frequens (
KodMp I
p. 63, a.
1258)
, humilis (
DokLub
p. 236, a.
1443)
, importuna (
ArHist XII
p. 325, saec.
XIV
;
AKapSąd II
p. 69, a.
1426
;
Tom. XIV
p. 356, a.
1532)
, instans (
DokMp I
p. 100, a.
1355
;
DokLub
p. 202,
a. 1414
;
KodUJ I
p. 114, a.
1416).
Item gen.
(quasi per
abundantiam)
importunitatis (
KrMU
p. 57,31,
saec. XV)
, petitionis (
KodWp III
p. 79, a.
1357)
, precum (
DokMp I
p. 100, a.
1355
;
KodUJ I
p. 114, a.
1416
;
MatArch
p. 17, a.
1408
et saepius), supplicationum (
DokLub
p. 94,
a. 1275),
praec.
in
locut.
adv. ad
alicuius instantiam (-as) (
KodPol I
p. 53, a.
1246
et vulgo).
luncturae verbales selectae
α. instantia urget (
KADŁUB.
p. 76
).
β. instantiam accelerare
(
MPH VI
p. 609,
saec. XV)
, declinare (
VHedv
p. 250
)
, recipere (
MATTH. Rat.
p. 144
)
, alicui facere,
inferre, porrigere (
PP II
p. 94, a.
1450
;
StKapWł
p. 30, a.
1500
;
Tom. IV
p. 383, a.
1518)
.
γ. (precum) instantia (-iis) aliquem
petere (
DokLub
p. 236, a.
1443)
, propulsare (importune:
ArHist XII
p. 350,
saec. XIV)
, requirere (
KodMp II
p. 13, a.
1198)
, sollicitare (
ib. I
p. 63, a.
1258)
;
item fatigari (
AKapSąd II
p. 518, a.
1440)
, vinci (
Lites I
p. 344, a.
1339
;
AKapSąd III
p. 126, a.
1508).
δ. (debita) cum instantia
(precum) petere (
KodMp II
p. 34, a.
1227
;
Lites I
p. 36, a.
1321
et vulgo), requirere (
Lites II
p. 215, a.
1312
et saepius), supplicare (
DokMp I
p. 236, a.
1387
;
ArPrawn VI
p. 6, a.
1398
et saepius). ε. (precum) instantiis annuere (
ArHist XII
p. 350,
saec. XIV)
.
III.
przeszkoda (w jakimś działaniu), trudność,
utrudnianie; impedimentum, res impediens
WiadPol p. 35 (a. 1297) : ne huiusmodi paccio ... aliquando per ... Marcum vel aliquem de suis posteris paciatur i-am, presentem litteram ... tradimus.
PommUrk IV p. 374 (a. 1309) : si super predictis ... a ... episcopo ... coloni ville ... inpedimentum seu i-am aliquam paterentur ... Iohannes et Otto ... disbrigare inpedimentum seu i-am huiusmodi tenebuntur.
PP III p. 81 (a. 1440) : aliquam i-am in ipsa resignacione faceret et ipsam non admitteret.
DŁUG. Hist. III p. 221 (= V p. 241 ed. nov.) : electus episcopus passus plures i-as et impedimenta confirmationem suae electionis ... nonnisi post biennium potuit sortiri.Ita saepius.
Syn.
impedimentum
(ut supra).
N.
iuncturas
instantias innovare (alias et alias:
DŁUG. Hist. IV
p. 544
)
, solvere et elidere
(rationibus
ib.
).
Constr.
a. abs. b.
sq
in vel super c.
abl.
(ut supra).
IV.
iur.
t. t.
1.
pretensja, roszczenie, pozew sądowy; vindiciae, citatio
KodWp II p. 578 (a. 1346) : nos ... iudex ... adiudicavimus ... custodi ... hereditates ... absolventes ipsum ... ab i-a seu peticione Andree.
DokSZKr p. 84 (a. 1398) : abbatem et conventum ... ab i-a et impeticione predictis centum marcis vadii ... absoluimus.
ArPrawn X p. 77 (a. 1399) : nos visa ... iuratorum iusticia evidenti ipsos absolvimus ab impeticione et i-a ... Jeskonis nostra iudiciali mediante sentencia.
AKapSąd III p. 370 (a. 1477) : Iohannem ... ab i-a iudicii sui absolvit adversarium in expensis litis condemnando.Ita vulgo usque ad saec. XVI.
Syn.
(im)petitio (
et
KodKKr II
p. 478, a.
1421).
Eodem sensu in iuncturis
ab alicuius instantia aliquem asserere (
Tom. XIII
p. 171, a.
1531)
, evincere (
AKap Sąd II
p. 45, a.
1419)
, expedire (
AGZ XIV
p. 98,
a. 1443)
, iustificare (pro causa:
ArPrawn X
p. 441, a.
1415).
N.
constr. sq. gen.
KsgPrzem I p. 113, a. 1421) : pellifex pronuntiatus est liber ad i-am (i. ab instantia?,) pellium vulpiorum erga poponem ... pro quibus infestabatur.
N.
locut.
adv.
ad alicuius instantiam
na żądanie, oświadczenie, wniosek (strony);
fere i. q. ad (partis) propositionem,
inquisitionem, praec. in iuncturis
α. aliquem accusare (
ArPrawn X
p. 6,
a. 1392)
, (con)citare (
ArPrawn X
p. 44, a.
1396
;
StPPP VIII
p. 516, a.
1398
;
ib.
p. 659, a.
1399
et vulgo), (ad) in iudicium evocare, mittere,
trahere (coram iudice:
KodMp II
p. 246, a.
1326
;
APozn I
p. 302, a.
1459
;
IurMas II
p. 44, a.
1482)
, producere (
StPPP VIII
p. 366, a.
1394)
, contumacem
pronuntiare (
ArPrawn X
p. 7, a.
1392
;
AKapSąd III
p. 27, a.
1466)
; item iustitiae complementum facere (cum aliquo:
StPPP VIII
p. 392, a.
1397)
, terminum assignare (
StPPP VII
p. 216, a.
1544).
β. in terminis comparere (
ArPrawn X
p. 43, a.
1396
; coram iudicibus:
WŁODK. ScrSel III
p. 115, a.
1421
; personaliter in
conventione generali:
RHist I
p. 286, a.
1537)
, in iudicio stare (
TPaw IV
p. 637, a.
1396)
, iuri parere (
AKapSąd III
p. 362, a.
1476)
, terminum habere (
StPPP VIII
p. 95, a.
1383)
,
item excommunicari sim.(
AKapSąd III
p. 67,
a. 1497
et saepius);
opp.
se iustificare (
IurMas II
p. 11, a.
1472)
cett.
2.
prima, secunda
etc.:
kolejny dopuszczony przez prawo termin rozprawy, rozprawa
sądowa; unus e diebus, quibus litis
diiudicandae causa iudicium habere legibus
conceditur, dies iudicii habendi
KodWp V p. 220 (a. 1414) : quam causam ... plebanus ... kmethonibus racione missalium annonarum ... coram ... iudice commissario ... in secunda i-arum mouebat.
AKap Sąd II p. 79 (a. 1430) : produxit instrumentum sentencie prime i-e ad probandum articulos suos.
KodUJ II p. 147 (a. 1454) : quae causa coram eo in prima vertebatur et nunc coram nobis in secunda vertitur i-iis.Ita vulgo saec. XV—XVI.
Syn.
terminus :
StPPP IX p. 231 (a. 1534) : in prima i-a seu primo termino stare ... tenebitur.
Distinguitur item
effectualis (
APozn II p. 425, a. 1501 : terminum ... institutum ... partes ipse cassaverunt ... et pro consequenda i-a effectuali ad iudicium civitatis se remitti petiverunt.), expedita (
AGZ XI p. 176, a. 1440 : quicunque accionem aliquam contra ... Nicolaum habere pretendunt ... eis cum ipso Nicolao i-am faciatis expeditam).
N.
locut.
notarius primae instantiae (
ŹrWaw I
p. 78, a.
1485).
3.
termini
stawiennictwo w sądzie;
actus comparendi coram iudicibus
ZabDziej II p. 242 (a. 1485) : cittati ... in termino comparantes (i. -rentes) ad i-am nobilis Ade actoris non comparantis (i. -entis) absolvuntur ab i-a termini et in expensis Adam condempnatur.
Ib. p. 250 (a. 1485) : nobilis procurator ... absolutus est ab i-a termini hodierni.Ita saepius. Simili sensu comparendi ( APozn II p. 425, a. 1501).
Syn.
comparitio terminorum (
DŁUG. Reg.
p. 278,
a. 1467).
Cf.
INSTO
I B 1
c.
4.
decyzja, orzeczenie, wyrok; decretum, sententia iudicum
APozn II p. 17 (a. 1472) : partibus coram nobis personaliter comparentibus et iusticiam petentibus, auditis ... eorum propositionibus ... decrevimus suadentes i-a et decreto nostro mediante atque decrevimus per presentes ... priuilegium ... productum nullius ... esse roboris.
KodUJ III p. 100 (a. 1482) : vestra venerabilitas ... decanum tenetur ... compellere ad satisfaciendum ... non obstantibus suis frivolis rationibus contra i-am datis.
V.
1.
phil.
t. t. (redditur
Gr.
ἒνστασις)
a.
propositionalis
zdanie przeciwstawne lub sprzeczne;
explicat et defini t
GŁOG. ExLog fol. 61a : i-a ... est propositio propositioni contraria, hoc est propositio contraria vel contradictoria propositioni respondentis et ista diffinicio datur de i-a propositionali, que non est consequentia.
b.
argumentationis
dowodzenie, rozumowanie wprowadzające zdanie przeciwstawne lub sprzeczne;
definiunt et explicant
GŁOG. ExLog fol. 61a : i-a est argumentacio, in qua ... concluditur propositio contraria vel contradictoria propositioni concesse a respondente; et est duplex ... vniuersalis et particularis; i-a vniuersalis est argumentacio, in qua concluditur vniuersalis contraria vel contradictoria propositioni date a respondente v. gr. si respondens proponeret illam: nullorum contrariorum est eadem disciplina — et argueretur per opponentem oppositum sic: omnium oppositorum eadem est disciplina sed omnia contraria sunt opposita, ergo omnium contrariorum eadem est disciplina, hic daretur i-a vniuersalis; sed i-a particularis est, in qua concluditur particularis contraria vel contradictoria propositioni date a respondente, vt sic: omnium oppositorum eadem est disciplina, sed contraria sunt opposita, ergo contrariorum eadem est disciplina.
BYSTRZ. AnalPr fol. o IIa : i-a potest esse vniuersalis aut particularis sed propositio, contra quam fit i-a, non est nisi vniuersalis ... i-a ... fit duobus modis, scilicet vniuersaliter et particulariter et per duas figuras, scilicet per primam et terciam (cf. ib. contextum).
Ib. fol. o IVa : deductio et i-a enumerantur ... inter species argumentationis ad syllogismum reducibiles, igitur sunt species argumentationis.
Id. AnalPost fol. f IVb : in scientijs demonstratiuis non fertur i-a nisi vniuersalis, sed in dialecticis fertur tam vniuersalis quam particularis.Ita vulgo in textibus phil.
Distinguitur
universalis
vel particularis (ut supra),
affirmativa et negativa (
BYSTRZ. AnalPr fol. o IIb),
sed etiam secundum extensionem (
ib.
).
N.
locut.
instantiam formare (in Darii:
BYSTRZ. AnalPr fol. e VIIb)
, invenire (
ib. fol. o IIb).
Cf.
INSTO
I B 2 b.
2.
gram.
et phil.
trudność, zarzut, zastrzeżenie;
impedimentum, argumentum
contrarium, exceptio
GŁOG. Alex. I fol. F Ia : et per hoc soluuntur multe i-e circa hanc regulam.
Id. Alex. II fol. r IVa : Alexander non ponit i-am contra istas regulas, tamen alij grammatici ... ponunt triplex impedimentum.
STOB. Intr. fol. b 3b : maior distinctio infert minorem ... contra hoc commune dictum sunt tres i-e.Ita saepius.
Item extra
textus gram.
et
phil.
VITELO Opt. p. 460 : si autem dicatur, quod partes corpusculorum in materia iridis non sunt omnes omnino sphaericae, non est uim faciens i-a, quia idem accidit omnino in non sphaericis, quod nunc dictum est de sphaericis.
MIECH. Chr. p. 7 : assertio eorum i-am habet, quia etc.
Inde etiam in locut.
instantiam
contra aliquem dare
sim. i. q. sprzeciwiać się; se
opponere
VITELO OpM p. 25 : scribo ... uobis de natura daemonum ... nolens per hoc principiis ... religionis Christianae i-am afferre.
GŁOG. Anal. fol. 61b : damus i-as contra illos, qui opinantur se demonstrare etc.
BYSTRZ. AnalPost fol. c VIIIb : nos non ferimus i-as contra demonstratorem etc.
Constr.
a.
abs.
et saepius.
b.
sq.
circa
c.
sq.
contra
et 55.
d.
sq.
de :
GŁOG. Alex. II fol. n IIb : que consequentia non valet ... quia est i-a de adiectiuo et substantiuo.Ita saepius.