Ogólne
Pełne hasło
Więcej

INSTANTIA

Gramatyka
  • Formyinstantia, instancia
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ae
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajżeński
Znaczenia
  • I.
    • 1. bliskość, obecność, teraźniejszość, (bezpośrednia) groźba
    • 2. zapobiegliwość, wytrwałość, gorliwość, skrzętność
  • I.
    • 1. propr. propr. et in imagine: natarcie, napaść, atak gwałt, przemoc, bezprawie
    • 2. transl. transl. naleganie, żądanie, usilne domaganie się, natarczywość
      • α.
      • β.
      • γ.
      • δ.
  • III. przeszkoda (w jakimś działaniu), trudność, utrudnianie
  • IV. iur.
    • 1. pretensja, roszczenie, pozew sądowy
      • α.
      • β.
    • 2. + prima, secunda kolejny dopuszczony przez prawo termin rozprawy, rozprawa sądowa
    • 3. + termini stawiennictwo w sądzie
    • 4. decyzja, orzeczenie, wyrok
  • V.
    • 1. phil.
      • a. + propositionalis zdanie przeciwstawne lub sprzeczne
      • b. phil.+ argumentationis dowodzenie, rozumowanie wprowadzające zdanie przeciwstawne lub sprzeczne
    • 2. gram. phil. gram. et phil. trudność, zarzut, zastrzeżenie

Pełne hasło

INSTANTIA s. INSTANCIA, -ae f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • H.
  • Ha.
  • A.
  • N.
  • K.
I.
1. bliskość, obecność, teraźniejszość, (bezpośrednia) groźba; adventus, praesentia, imminentia , v. gr. mortis; item bellorum ( StKapWł p. 42, a. 1500).
N. locut.
in praesentis instantia temporis i. q. in praesenti ( KodMp II p. 138, a. 1276).
2. zapobiegliwość, wytrwałość, gorliwość, skrzętność; attentio, sedulitas, assiduitas, diligentia, studium , v. gr. doctrinae; item fidelitatis ( LiegnUB p. 93, a. 1342) , laboris, operis ( KodPol III p. 14, a. 1228 ; WŁODK. ScrSel III p. 156, a. 1421) , orationum ( JAC. PAR. Tract. fol. D II*).
Additur
vigil ( CantMAe I nr. 10, v. 1. saec. XIV).
N. loco appellationis honorificae?
Ztschr. LX p. 170 (a. 1301) : pretendunt ... contra vos (i. cantorem ) ... quod ... numquam apud ecclesiam vestram residendo per rura ... vestra i-a continue divagetur.
I.
1. propr. et in imagine: natarcie, napaść, atak; impetus, incursio, aggressus
PreussUB I 1, p. 95 (a. 1237) : conferimus ... fratribus ... castrum Drochicin ... ut ... ab i-a paganorum defendant populum Christianum.
DokPł p. 17 (a. 1247) : cessantibus terre malis, videlicet i-a Prutenorum.
KodMp II p. 138 (a. 1276) : inter multas et arduas sollicitudines et curarum i-as varias ... illud nos angit potissime.
MPH III p. 74 (a. 1450) : liberare ... cunctum populum Christianum ... de crudeli i-a paganorum.
Occ. gwałt, przemoc, bezprawie; violentia, vis illata
KodLit p. 302 (a. 1423) : nec racione ... huiusmodi odiorum ... ullam i-am, lesionem, dampnum ... faciemus.
2. transl. naleganie, żądanie, usilne domaganie się, natarczywość; urgens et assidua petitio, perseverantia, efflagitatio. Glossa Pol.
StPPP I p. 89 (saec. XIV med.med) : cum i-a «z nastojnością» requisivit et petiit ... vicinos.
Syn.
importunitas ( AKapSąd III p. 126, a. 1508) . Adduntur adi. constans et devota ( MatArch p. 17, a. 1406) , frequens ( KodMp I p. 63, a. 1258) , humilis ( DokLub p. 236, a. 1443) , importuna ( ArHist XII p. 325, saec. XIV ; AKapSąd II p. 69, a. 1426 ; Tom. XIV p. 356, a. 1532) , instans ( DokMp I p. 100, a. 1355 ; DokLub p. 202, a. 1414 ; KodUJ I p. 114, a. 1416).
Item gen. (quasi per abundantiam)
importunitatis ( KrMU p. 57,31, saec. XV) , petitionis ( KodWp III p. 79, a. 1357) , precum ( DokMp I p. 100, a. 1355 ; KodUJ I p. 114, a. 1416 ; MatArch p. 17, a. 1408 et saepius), supplicationum ( DokLub p. 94, a. 1275), praec. in locut. adv. ad alicuius instantiam (-as) ( KodPol I p. 53, a. 1246 et vulgo). luncturae verbales selectae
α. instantia urget ( KADŁUB. p. 76 ).
β. instantiam accelerare ( MPH VI p. 609, saec. XV) , declinare ( VHedv p. 250 ) , recipere ( MATTH. Rat. p. 144 ) , alicui facere, inferre, porrigere ( PP II p. 94, a. 1450 ; StKapWł p. 30, a. 1500 ; Tom. IV p. 383, a. 1518) .
γ. (precum) instantia (-iis) aliquem petere ( DokLub p. 236, a. 1443) , propulsare (importune: ArHist XII p. 350, saec. XIV) , requirere ( KodMp II p. 13, a. 1198) , sollicitare ( ib. I p. 63, a. 1258) ; item fatigari ( AKapSąd II p. 518, a. 1440) , vinci ( Lites I p. 344, a. 1339 ; AKapSąd III p. 126, a. 1508).
δ. (debita) cum instantia (precum) petere ( KodMp II p. 34, a. 1227 ; Lites I p. 36, a. 1321 et vulgo), requirere ( Lites II p. 215, a. 1312 et saepius), supplicare ( DokMp I p. 236, a. 1387 ; ArPrawn VI p. 6, a. 1398 et saepius). ε. (precum) instantiis annuere ( ArHist XII p. 350, saec. XIV) .
III. przeszkoda (w jakimś działaniu), trudność, utrudnianie; impedimentum, res impediens
WiadPol p. 35 (a. 1297) : ne huiusmodi paccio ... aliquando per ... Marcum vel aliquem de suis posteris paciatur i-am, presentem litteram ... tradimus.
PommUrk IV p. 374 (a. 1309) : si super predictis ... a ... episcopo ... coloni ville ... inpedimentum seu i-am aliquam paterentur ... Iohannes et Otto ... disbrigare inpedimentum seu i-am huiusmodi tenebuntur.
PP III p. 81 (a. 1440) : aliquam i-am in ipsa resignacione faceret et ipsam non admitteret.
DŁUG. Hist. III p. 221 (= V p. 241 ed. nov.) : electus episcopus passus plures i-as et impedimenta confirmationem suae electionis ... nonnisi post biennium potuit sortiri.
Ita saepius.
Syn.
impedimentum (ut supra).
N. iuncturas
instantias innovare (alias et alias: DŁUG. Hist. IV p. 544 ) , solvere et elidere (rationibus ib. ).
Constr.
a. abs. b. sq in vel super c. abl. (ut supra).
IV. iur. t. t.
1. pretensja, roszczenie, pozew sądowy; vindiciae, citatio
KodWp II p. 578 (a. 1346) : nos ... iudex ... adiudicavimus ... custodi ... hereditates ... absolventes ipsum ... ab i-a seu peticione Andree.
DokSZKr p. 84 (a. 1398) : abbatem et conventum ... ab i-a et impeticione predictis centum marcis vadii ... absoluimus.
ArPrawn X p. 77 (a. 1399) : nos visa ... iuratorum iusticia evidenti ipsos absolvimus ab impeticione et i-a ... Jeskonis nostra iudiciali mediante sentencia.
AKapSąd III p. 370 (a. 1477) : Iohannem ... ab i-a iudicii sui absolvit adversarium in expensis litis condemnando.
Ita vulgo usque ad saec. XVI.
Syn.
(im)petitio ( et KodKKr II p. 478, a. 1421).
Eodem sensu in iuncturis
ab alicuius instantia aliquem asserere ( Tom. XIII p. 171, a. 1531) , evincere ( AKap Sąd II p. 45, a. 1419) , expedire ( AGZ XIV p. 98, a. 1443) , iustificare (pro causa: ArPrawn X p. 441, a. 1415).
N. constr. sq. gen.
KsgPrzem I p. 113, a. 1421) : pellifex pronuntiatus est liber ad i-am (i. ab instantia?,) pellium vulpiorum erga poponem ... pro quibus infestabatur.
N. locut. adv.
ad alicuius instantiam na żądanie, oświadczenie, wniosek (strony); fere i. q. ad (partis) propositionem, inquisitionem, praec. in iuncturis
α. aliquem accusare ( ArPrawn X p. 6, a. 1392) , (con)citare ( ArPrawn X p. 44, a. 1396 ; StPPP VIII p. 516, a. 1398 ; ib. p. 659, a. 1399 et vulgo), (ad) in iudicium evocare, mittere, trahere (coram iudice: KodMp II p. 246, a. 1326 ; APozn I p. 302, a. 1459 ; IurMas II p. 44, a. 1482) , producere ( StPPP VIII p. 366, a. 1394) , contumacem pronuntiare ( ArPrawn X p. 7, a. 1392 ; AKapSąd III p. 27, a. 1466) ; item iustitiae complementum facere (cum aliquo: StPPP VIII p. 392, a. 1397) , terminum assignare ( StPPP VII p. 216, a. 1544).
β. in terminis comparere ( ArPrawn X p. 43, a. 1396 ; coram iudicibus: WŁODK. ScrSel III p. 115, a. 1421 ; personaliter in conventione generali: RHist I p. 286, a. 1537) , in iudicio stare ( TPaw IV p. 637, a. 1396) , iuri parere ( AKapSąd III p. 362, a. 1476) , terminum habere ( StPPP VIII p. 95, a. 1383) , item excommunicari sim.( AKapSąd III p. 67, a. 1497 et saepius); opp. se iustificare ( IurMas II p. 11, a. 1472) cett.
2. prima, secunda etc.: kolejny dopuszczony przez prawo termin rozprawy, rozprawa sądowa; unus e diebus, quibus litis diiudicandae causa iudicium habere legibus conceditur, dies iudicii habendi
KodWp V p. 220 (a. 1414) : quam causam ... plebanus ... kmethonibus racione missalium annonarum ... coram ... iudice commissario ... in secunda i-arum mouebat.
AKap Sąd II p. 79 (a. 1430) : produxit instrumentum sentencie prime i-e ad probandum articulos suos.
KodUJ II p. 147 (a. 1454) : quae causa coram eo in prima vertebatur et nunc coram nobis in secunda vertitur i-iis.
Ita vulgo saec. XV—XVI.
Syn.
terminus :
StPPP IX p. 231 (a. 1534) : in prima i-a seu primo termino stare ... tenebitur.
Distinguitur item
effectualis (
APozn II p. 425, a. 1501 : terminum ... institutum ... partes ipse cassaverunt ... et pro consequenda i-a effectuali ad iudicium civitatis se remitti petiverunt.
), expedita (
AGZ XI p. 176, a. 1440 : quicunque accionem aliquam contra ... Nicolaum habere pretendunt ... eis cum ipso Nicolao i-am faciatis expeditam
).
N. locut.
notarius primae instantiae ( ŹrWaw I p. 78, a. 1485).
3. termini stawiennictwo w sądzie; actus comparendi coram iudicibus
ZabDziej II p. 242 (a. 1485) : cittati ... in termino comparantes (i. -rentes) ad i-am nobilis Ade actoris non comparantis (i. -entis) absolvuntur ab i-a termini et in expensis Adam condempnatur.
Ib. p. 250 (a. 1485) : nobilis procurator ... absolutus est ab i-a termini hodierni.
Ita saepius. Simili sensu comparendi ( APozn II p. 425, a. 1501).
Syn.
comparitio terminorum ( DŁUG. Reg. p. 278, a. 1467). Cf. INSTO I B 1 c.
4. decyzja, orzeczenie, wyrok; decretum, sententia iudicum
APozn II p. 17 (a. 1472) : partibus coram nobis personaliter comparentibus et iusticiam petentibus, auditis ... eorum propositionibus ... decrevimus suadentes i-a et decreto nostro mediante atque decrevimus per presentes ... priuilegium ... productum nullius ... esse roboris.
KodUJ III p. 100 (a. 1482) : vestra venerabilitas ... decanum tenetur ... compellere ad satisfaciendum ... non obstantibus suis frivolis rationibus contra i-am datis.
V.
1. phil. t. t. (redditur Gr. ἒνστασις)
a. propositionalis zdanie przeciwstawne lub sprzeczne; explicat et defini t
GŁOG. ExLog fol. 61a : i-a ... est propositio propositioni contraria, hoc est propositio contraria vel contradictoria propositioni respondentis et ista diffinicio datur de i-a propositionali, que non est consequentia.
b. argumentationis dowodzenie, rozumowanie wprowadzające zdanie przeciwstawne lub sprzeczne; definiunt et explicant
GŁOG. ExLog fol. 61a : i-a est argumentacio, in qua ... concluditur propositio contraria vel contradictoria propositioni concesse a respondente; et est duplex ... vniuersalis et particularis; i-a vniuersalis est argumentacio, in qua concluditur vniuersalis contraria vel contradictoria propositioni date a respondente v. gr. si respondens proponeret illam: nullorum contrariorum est eadem disciplina — et argueretur per opponentem oppositum sic: omnium oppositorum eadem est disciplina sed omnia contraria sunt opposita, ergo omnium contrariorum eadem est disciplina, hic daretur i-a vniuersalis; sed i-a particularis est, in qua concluditur particularis contraria vel contradictoria propositioni date a respondente, vt sic: omnium oppositorum eadem est disciplina, sed contraria sunt opposita, ergo contrariorum eadem est disciplina.
BYSTRZ. AnalPr fol. o IIa : i-a potest esse vniuersalis aut particularis sed propositio, contra quam fit i-a, non est nisi vniuersalis ... i-a ... fit duobus modis, scilicet vniuersaliter et particulariter et per duas figuras, scilicet per primam et terciam (cf. ib. contextum).
Ib. fol. o IVa : deductio et i-a enumerantur ... inter species argumentationis ad syllogismum reducibiles, igitur sunt species argumentationis.
Id. AnalPost fol. f IVb : in scientijs demonstratiuis non fertur i-a nisi vniuersalis, sed in dialecticis fertur tam vniuersalis quam particularis.
Ita vulgo in textibus phil.
Distinguitur
universalis vel particularis (ut supra), affirmativa et negativa ( BYSTRZ. AnalPr fol. o IIb), sed etiam secundum extensionem ( ib. ).
N. locut.
instantiam formare (in Darii: BYSTRZ. AnalPr fol. e VIIb) , invenire ( ib. fol. o IIb). Cf. INSTO I B 2 b.
2. gram. et phil. trudność, zarzut, zastrzeżenie; impedimentum, argumentum contrarium, exceptio
GŁOG. Alex. I fol. F Ia : et per hoc soluuntur multe i-e circa hanc regulam.
Id. Alex. II fol. r IVa : Alexander non ponit i-am contra istas regulas, tamen alij grammatici ... ponunt triplex impedimentum.
STOB. Intr. fol. b 3b : maior distinctio infert minorem ... contra hoc commune dictum sunt tres i-e.
Ita saepius.
Item extra textus gram. et phil.
VITELO Opt. p. 460 : si autem dicatur, quod partes corpusculorum in materia iridis non sunt omnes omnino sphaericae, non est uim faciens i-a, quia idem accidit omnino in non sphaericis, quod nunc dictum est de sphaericis.
MIECH. Chr. p. 7 : assertio eorum i-am habet, quia etc.
Inde etiam in locut.
instantiam contra aliquem dare sim. i. q. sprzeciwiać się; se opponere
VITELO OpM p. 25 : scribo ... uobis de natura daemonum ... nolens per hoc principiis ... religionis Christianae i-am afferre.
GŁOG. Anal. fol. 61b : damus i-as contra illos, qui opinantur se demonstrare etc.
BYSTRZ. AnalPost fol. c VIIIb : nos non ferimus i-as contra demonstratorem etc.
Constr.
a. abs. et saepius. b. sq. circa c. sq. contra et 55. d. sq. de :
GŁOG. Alex. II fol. n IIb : que consequentia non valet ... quia est i-a de adiectiuo et substantiuo.
Ita saepius.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)