Ogólne
Pełne hasło
Więcej

INIURIA

Gramatyka
  • Formyiniuria, iniurgia
  • Etymologia KsgGrWp II p. 62, a. 1396,
  • Odmiana -ae
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajżeński
Znaczenia
  • I.
    • 1. actio, quae legi repugnat, factum iniustum.
    • 2. violentia, vis illata.
    • 3. damnum, detrimentum, iactura.
      • a. explic.+ limitum iuris
      • b.
      • c.
  • II. ignominia, dedecus, offensa.
    • α.
    • β.
    • γ.
    • δ.

Pełne hasło

INIURIA s. INIURGIA ( KsgGrWp II p. 62, a. 1396), -ae f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • N.
  • L.
  • A.
I.
1. krzywda, niesprawiedliwość, bezprawie; actio, quae legi repugnat, factum iniustum. Additur per abundantiam iniusta ( StPPP XI p. 248, a. 1467).
N. locut. adv.
iniuria niesłusznie, bezpodstawnie; immerito, iniuste, praec. c. negatione non (neque) iniuria słusznie, sprawiedliwie; iure optimo.
Simili sensu
cum (ex) iniuria :
StPPP XI p. 156 (a. 1422) : desuper Peschke posuit solidum scabinalem, quod ipsum cum i-a arestavit Petrus.
AKapSąd III p. 106 (a. 1506) : teste ... dicente ... quod hoc diceret ex i-a.
Item
cum iniuriis ib.
p. 119 (a. 1508) : certos processus privatos pretextu cuiusdam appellationis a contribucione cum i-iis manifestis in dicto processu contentos acceptarunt.
N. (sensu praegnanti)
roszczenia sądowe, oskarżenie (o bezprawie); vindiciae, iniu riae accusatio
AKapSąd II p. 902 (a. 1459) : arbitri ... concordaverunt ... Johannem ... et ... Bogussium ... et omnes displicencias, i-as inter eos necaverunt.
DŁUG. Op. p. 496 : Johannes Posnaniensis decanus ... apud Clementem papam i-am deposuit et Falantham ... citari ordinavit.
Dogiel I p. 11 (a. 1460) : si ... aliquis ... ex regno Poloniae haberet aliquam culpam et i-am ad aliquas personas in regno Bohemiae ... talis tenebitur causam suam jure prosequi.
Ita saepius.
2. gwałt, grabież; violentia, vis illata. Glossa Pol.
KsgGrWp II p. 50 (a. 1394) : Petrus ... astitit terminum super Johannem ... pro i-a videlicet «gwald».
Dicitur in imagine de iniuriarum flammis (
Lites II p. 438, a. 1409) vel aculeis (ib. ).
3. uszczerbek, szkoda, zniszczenie; damnum, detrimentum, iactura.
Dicitur
damnificabilis :
StPPP XI p. 94 (a. 1520) : in nullo haberent detrimentum et dampnificationem sive i-am dampnificabilem.
Ad 1-3 definitur
a. sq. gen. obi. (v. gr. agri: KsgGrWp II p. 62, a. 1396 ; limitum : StPPP III p. 126 ; ;sed etiam iuris :
KADŁUB. p. 206 : litem lite contestari iuris est i-ia),
vel explic. , v. gr. bellorum ( CapSl p. 10, a. 1526) , oblivionis ( AGZ III p. 156, a. 1539 ; ArPrawn VII p. LXV, a. 1566) , vetustatis ( KodUJ IV p. 117, a. 1533).
b. sq. super :
StPPP III p. 27 : i-ae ... sunt super limitibus, colonis fugitivis, capite occisi coloni etc.
c. sq. adi. , v. gr. terrestris ( StPPP VIII p. 212, a. 1387 : habent ipsum ... ab omnibus i-iis terrestribus tueri).
II. zniewaga, obraza; ignominia, dedecus, offensa.
Dicitur
probrosa ( GALL p. 29, 7).
Distinguitur
actualis ( AKapSąd II p. 806, a. 1519 et saepius), simili sensu realis ( ib. II p. 488, a. 1431 et passim), item verberalis ( KodUJ I p. 2, a. 1364) ; opp. verbalis ( AKapSąd II p. 806, a. 1519 et saepius), item personalis (( ib. p. 508, a. 1438 ; ib. III p. 136, a. 1509). ;Occ. sq. gen. explic. maxillae ( DŁUG. Hist. II p. 97= III p. 111 ed. nov.).
N. locut.
aliquid ad iniuriam referre (revocare sim.) poczytywać za ujmę; dedecori ducere (saec. XVI).
Iuncturae verbales notabiliores ad
I-II
α. iniuria (alicui) est.
Simili sensu
accidit ( Tom. I p. 58, a. 1510) , agitur ( DyplMog p. 10, a. 1231 et saepius), suboritur ( StPPP VII p. 521, a. 1488) , item videtur (ab aliquo: AGZ XII p. 268, a. 1461) .
β. iniuriam (alicui in aliqua re) facere, afferre, inferre.
Simili sensu
agere ( AGZ XVII p. 407, a. 1503) , committere ( MARTIN. OP. Marg. fol. k IIa et saepius), dare (mutuo: Tom. XIII p. 265, a. 1531) , exhibere ( ib. V p. 179, a. 1520 et saepius), gerere ( VAdAnt p. 64, 10) , incutere ( AGZ XVII p. 221, a. 1485) , infligere ( ZabDziej II p. 573, a. 1489) , ingerere ( DŁUG. Hist. IV p. 250 ) , irrogare ( StSyn III p. 54 et passim; cf. Th. VII 1,1678,29 sq. ; item arrogare: ArHist V p. 303, saec. XV in.in ; derogare: ARect I p. 91, a. 1475 ; erogare: AGZ XVIII p. 347, a. 1494) , movere (et intemptare: AKapSąd II p. 488, a. 1431) , permittere ( AGZ XVIII p. 394, a. 1498) , perpetrare ( TPaw HI p. 481, a. 1400) , suscitare (et movere: StPPP VII p. 521, a. 1488), item ad iniuriam moveri ( DŁUG. Op. p. 22 ) , in iniuriam grassari ( id. Hist. IV p. 330 ). Praeterea aliquem iniuria afficere, laedere, premere; simili sensu in iniuriam trudere ( ZabDziej II p. 214, a. 1485).
Opp.
iniuriam componere ( ArPrawn VI p. 222, a. 1554) , dirimere ( Dogiel I p. 118, a. 1510) , instaurare ( DŁUG. Hist. III p. 340 ) , moderare ( CodVit p. 200, a. 1409 ; additur rigore iustitiae: DŁUG. Hist. III p. 588 ) , rectificare ( Tom. VI p. 54, a. 1522) , reficere (et corrigere: PommUrk VII p. 313, a. 1329) , reformare (atque levare: DŁUG. Hist. III p. 388 ) , (re)sarcire ( Dogiel IV p. 118, a. 1510 ; ArPrawn VI p. 140, a. 1554 et saepius), retractare ( PommUrk VII p. 241, a. 1328) , sedare (et complanare in amicitia et in iure ib. II p. 438, a. 1280) , sistere ( Dogiel I p. 118, a. 1510), etiam mortificare ( StPPP VII p. 521, a. 1488) , necare (inter aliquos, cf. supra 635,3).
γ. iniuriam pati; (per)ferre; simili sensu amplexari ( DŁUG. Hist. II p. 476 = IV p. 235 ed. nov.) , excipere (ab aliquo ib. I p. 320= II p. 81 ed. nov. ; ; suscipere: KADŁUB. p. 122 ) , habere (ab aliquo: StPPP XI p. 248, a. 1469 et saepius), sufferre ( AKapSąd II p. 409, a. 1432 et saepius), sustinere ( KodMaz(K) p. 377, a. 1233 et saepius)y tolerare ( CodEp III p. 361, a. 1489) .
δ. iniuriam vindicare, rescindere.
Simili sensu
compescere ( WŁODK. Tract. p. 291 ) , corrigere (et ulcisci: DŁUG. Hist. V p. 248 ) , defendere ( DokSul p. 353, a. 1363 ; defensare: StPPP VIII p. 296, a. 1388) , propellere ( StSyn III p. 54 et saepius), propulsare ( CodVit p. 82, a. 1402 et saepius), prosequi ( PommUrk II p. 438, a. 1280 et saepius, cf. Th. VII 1,1678,46), repetere ( AAlex p. 30, a. 1501).
Opp.
absolvere (dissimulationis tolerantia
: DŁUG Hist. I p. 461=II p. 228 ed. nov.) , annullare (
AKapSąd II p. 488, a. 1431) , cassare ( ZabDziej II p. 22, a. 1482) , dimittere ( Lites II p. 253, a. 1330 et saepius), exstinguere ( StPPP VII p. 521, a. 1488) , indulgere ( ib. p. 522, a. 1488) , parcere ( ŹrWaw I p. 93, a. 1489) , relaxare ( Lites II p. 253, a. 1330) , sopire ( ZabDziej II p. 22, a. 1482 et saepius).
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)