Ogólne
Pełne hasło
Więcej

QUARTUS

Gramatyka
  • Formyquartus, quarta, quartum
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -a, -um -ae -i
  • Część mowyprzymiotnikprzymiotnikrzeczownik
  • Rodzajżeńskinijaki
Znaczenia
  • I.
    • 1. czwarty
      • a. + quartus decimus (quartus decimus, decimus quartus) czternasty
      • b. + quarta pars jedna czwarta, ćwierć
      • c. gram.+ casus quartus et abs.: gram. czwarty przypadek, biernik
      • d. + feria quarta et abs. środa
      • e. + medius (dimidius) quartus półczwarta) trzy i pół
      • f.
      • g. + nudius quartus przed trzema dniami
      • h. + liber et abs. czwarta księga jakiegoś dzieła
      • i. + dies quarta et abs.: czwarty dzień jakiegoś miesiąca
      • k. mus. mus. t.t. jeden z tonów lub dźwięków równych
    • 2. co czwarty
  • II.
    • A. ćwierć, jedna czwarta (całości)
      • 1. ćwierć spadku
      • 2.
        • a. abs.+ agri (lanei, mansi)
        • b. wagi
        • c. objętości (płynów i ciał sypkich)
      • 3. tzw. kwartnik lub półgroszek, jednostka monetarna równa 1/4 skojca lub 1/2 grosza
      • 4. + anni et abs. kwartał roku
      • 5. mus. mus. t.t. kwarta, interwał muzyczny
      • 6. tzw. kwartał, część miasta leżąca między czterema przecinającymi się ulicami
      • 7.
        • a. motek nici lnianych
        • b. przęsło płotu, zawarte między dwoma palami
        • c. dzwono koła, część drewnianego obwodu w kole u wozu
        • d. tzw. pierzeja, jedna z czterech stron czworokątnego placu
    • B.

Pełne hasło

QUARTUS, -a, -um
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • L.
  • A.
  • N.
  • K.
  • O.
  • W.
  • B.
I. adi.
1. czwarty; qui tertium sequitur. Praec.
a. quartus decimus (quartus decimus, decimus quartus) czternasty; qui tertium decimum sequitur.
b. quarta pars jedna czwarta, ćwierć; quadrans (cf. etiam infra II A).
c. casus quartus et abs. : gram. czwarty przypadek, biernik; casus accusativus
MassaGr v. 49 sqq. : quatuor ast casum sunt verba regencia quartum, que sunt ista: ‘iuuat, decet’ atque ‘delectat, oportet’.
Ib. v. 52 : ‘penitet’ et ‘tedet, miseret, piget’ et ‘pudet’: istis adiunges q-um postponendo genitiuum.
Ita saepius.
d. feria quarta et abs. środa; dies Mercurii, cf. supra IV 114 ,19.
N.
cinerum środa popielcowa; dies quo ieiunium quadragesimale incipit
ŹrWaw VI p. 5 (a. 1534) : q-a Cinerum Alberto ... dati sunt floreni duo.
e. medius (dimidius) quartus (e Pol. półczwarta) trzy i pół; tres et semis
RotKość p. 98 (a. 1400) : obtinuit medium q-um centum oves aut ovium super nobilem Kobil.
RotPyzdr p. 263 (a. 1417) : debet iurare ... contra ... Dorotheam ... pro dimidia q-a marca.
Ita saepius.
f. met quartus cf. METQUARTUS.
g. nudius quartus przed trzema dniami; ante tres dies (saec. XVI). Cf. supra V 777, 34.
h. liber et abs. czwarta księga jakiegoś dzieła; scripti cuiusdam pars tertiam sequens.
i. dies quarta et abs. : czwarty dzień jakiegoś miesiąca; dies mensis cuiusdam tertiam sequens.
k. mus. t.t. jeden z tonów lub dźwięków równych; unius e tonis sive modis paribus nomen
SZYDL. p. 46 : omnes ... toni pares ... sunt quatuor in numero: secundus, q-us, sextus et octavus.
Ib. p. 47 : de numero parium tonorum ... secundum gentiles ... secundus vocatur ipodorius, q-us vocatur ipofrigius eqs.
Ita saepius.
2. co czwarty; quartus quisque
KodMp IV p. 242 (a. 1427) : Nicolaus cum coniuge sua ... possidebunt dicti nostri molendini q-am mensuram q-umque denarium seu grossum de calcatorio. Ib. infra molendinum nostrum liberum erit a solucione mensure q-e q-ique denarij.
Ita saepe.
N.
forum ćwierć z dochodów targowych; quadrans redituum e nundinis provenientium
AGZ XIX p. 37 (a. 1479) : Raphael ... q-um forum debet habere seu forale capere in eodem opido.
II. subst.
A. quarta,, -ae f. ćwierć, jedna czwarta (całości); quadrans. Glossa Pol.
AKapSąd II p. 137 (a. 1442) : tenentur unum lapidem cere solvere: ad proxima quatuor tempora unam q-am, alias «czwercz», et consequenter ad alia quatuor tempora aliam q-am ... usque ad exterminacionem tocius lapidis cere.
Zsig p. 38 (a. 1500) : pro quinque ulnis panni «sarlath» et una q-a, alias «czwyercz», mensure Ungaricalis.
Praec.
1. ćwierć spadku; quadrans hereditatis (saec. XVI) .
N.
puellaris ( Dogiel I p. 121, a. 1512) .
2. ćwierć jakiejś miary
a. powierzchni agri (lanei, mansi) et abs.
CracArt I p. 1 (a. 1314) : pectinatori Andree unam q-am resignavit, que iacet prope s. Stephanum.
KodMp II p. XLIX (a. 1317) : tres q-as vnius mansi vel lanei Franconici obtinebit scultetus.
KsgZKal p. 190 (a. 1407) : debet resignare quinque q-as agrorum.
Ita vulgo. Glossae Pol.
DokMp II p. 298 (a. 1439) : vendidimus ... hortum in duabus q-is, wlgariter «wyertelye».
KsgPrzem II p. 54 (a. 1443) : Paulus ... vendidit q-am agri, alias «czwircz» post Shan fluvium ... Nicolao.
AGZ XIII p. 354 (a. 1460) : dare intromissionem in duos laneos et in unam q-am, alias «czwercz».
DŁUG. LibBen II p. 480 : in quo arvo continentur septem q-ae, alias «szyedm przymyarkow» ad latitudinem.
AGZ XVI p. 259 (a. 1495) : quinque partes lanei seu q-as, alias «pyacz czwerczi lanowych».
Ita saepius.
b. wagi; ponderis
MPVat I p. 292 (a. 1328) : recepi ... X marcas et VIII scotos auri in pulvere ... computatis in eis septem q-is auri reiecti.
RachJag p. 112 (a. 1389) : I q-a sepi pro lampis.
Ita saepe.
c. objętości (płynów i ciał sypkich); capacitatis (rerum liquidarum et granis minutis constantium), saepe etiam de vase eandem mensuram capiente
PomnLw II p. 78 (a. 1408) : date sunt sex sexagenae ... pro centum q-is vini.
KodKKr II p. 373 (a. 1412) : de quibus laneis quilibet kmethonum ... vnam q-am mellis dabit.
Ita vulgo.
Dicitur
stannea ( ŹrWaw V p. 77, a. 1531). Glossae Pol.
PP II p. 131 (a. 1450) : singuli agricole pro censu ... q-am mellis solvere sunt astricti, wlgariter «pokow».
RH XIV p. 331 (a. 1460) : duas q-as ... tritici, alias «czwyerczy».
DŁUG. LibBen III p. 95 : quilibet pro annuo censu solvit ... tres q-as, alias «faszky» mellis crudi.
ProtWoz p. 65 (a. 1494) : duas q-as alias «wertela».
DokListPł II p. 18 (a. 1504) : debet ... pro introitalibus q-am cervisiae, alias «czwierc» ... dare.
ŁASKI LibBen II p. 97 : quinque q-as, alias «myari» siliginis.
3. tzw. kwartnik lub półgroszek, jednostka monetarna równa 1/4 skojca lub 1/2 grosza; nummus qui quadrantem solidi seu dimidium grossum valebat
ArPrawn IV p. 136 (saec. XIV med.med) : Iudei ... non plus de usura exigere qualibet septimana teneantur, nisi tantummodo unam q-am.
AGZ III p. 19 (a. 1358) : civitati Cracoviensi ... damus ... censum q-arum de singulis hospitum staminibus.
Ita vulgo.
Syn.
medius grossus ( KodMp III p. 219, a. 1368). Cf. QUADRANS I c, QUADRANTUS QUARTANUS II 1, QUARTARIUS I 2 etc.
Inde eccl. de eiusmodi nummis clericis pro victu cottidiano distribuendis
DokMp I p. 215 (a. 1382) : duas partes haereditatis ... dedit ... vicariis ... pro quotidianis refectionibus et praecipue q-is inter ipsos distribuendis.
KodUJ I p. 135 (a. 1422) : pro quotidianis distributionibus q-as sive per medium grossum dare debent; pro quibus quidem distributionibus sive q-is proventus ... assignamus.
Ita saepissime.
Syn.
distributio (supra et saepius), refectio ( ŹrWaw VI p. 23, a. 1534) .
4. anni et abs. kwartał roku; trium mensium spatium
StSyn IV p. 214 (a. 1482) : prima q-a ... contineat mensem Januarium, Februarium et Marcium.
Tom. VI p. 95 (a. 1522) : de militibus mercennaris, si suscipi debeant ad aliam q-am anni, nec ne etc.
Ita saepius. Cf. QUARTALE B 1.
5. mus. t.t. kwarta, interwał muzyczny; intervallum musicum, diatessaron
SZYDL. p. 30 : sic de quacumque voce in q-am saltum faciendo concorditer habetur, dyateseron decanitur.
Ib. p. 34 : si vero talis resonancia fit in q-a ... talis q-a est debilis, sic est dyatheseron.
Ita saepe.
6. tzw. kwartał, część miasta leżąca między czterema przecinającymi się ulicami; pars urbi, quae quattuor plateis decussatis continetur
Tom. VIII p. 80 (a. 1526) : quilibet ... magister q-arum faciat quemque ex eisdem civibus sue q-e ordine sedere.
Dogiel IV p. 254 (a. 1526) : ex singulis q-is civitatis sex ... cives ... adhiberi debent.
Cf. QUARTALE F 3.
7. singularia (quibus in omnibus de quarta parte alicuius rei agi videtur)
a. motek nici lnianych; glomus lini
DokMp I p. 342 (a. 1406) : ab hisce incolis habere volumus sedecem q-as, alias «stuk» de lino ... a qualibet area.
Cf. QUARTALE F 5.
b. przęsło płotu, zawarte między dwoma palami; pars saepis, quae duobus fulcris continetur
KodMp V p. 185 (a. 1411) : pro palis «koli» wlgariter dictis, et q-is sepi, «przansla» nuncupatis, circa eandem viam septis et factis.
c. dzwono koła, część drewnianego obwodu w kole u wozu; canthi lignei pars
ZapHer p. 8 (a. 1414) : de clenodio Osoria rotham sine q-a, wlgariter «prze zwona».
d. tzw. pierzeja, jedna z czterech stron czworokątnego placu; una e quattuor partibus circi vel fori
SSrSil XIV p. 40 (a. 1506) : ita vt circumjacentes edes hec edificia media e sua queque q-a contueantur (cf. contextum ).
Cf. QUARTALE F 2.
B. quartum,, -i n. ćwierć, quadrans
DŁUG. Hist. I p. 34 (= I p. 95 ed.nov.) : Pthvr lacus ... q-um miliaris in latum et unum miliare in longum conficiens, irrigatione fluminis Nothesz fecundus (nisi leg. -am).
Constr. ad I – II:
a. abs. b. sq. gen. c. sq. ab. d. sq. ad :
InwKKr p. 131 : cantaruli seu q-ae duae ad vinum et aquam deferendum.
e. sq. de :
AKapSąd III p. 87 (a. 1502) : locavit unum kmethonem in una q-a de agro suo prediali.
f. sq. in c. abl. g. sq. penes :
AGZ XVI p. 315 (a. 1501) : dedit ... Anne ... q-am, alias «czwyercz», penes «obsar Sthebel».
h. sq. post :
DokMp I p. 127 (a. 1361) : actum ... feria q-a post diem b. Martini confessoris.
AKapSąd III p. 7 (a. 1450) : anno q-o post predictos tres annos.
Ita saepius.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)