Ogólne
Pełne hasło
Więcej

PROCESSUS

Gramatyka
  • Formyprocessus
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -us
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajmęski
Znaczenia
  • I.
    • A. milit.propr. propr. posuwanie się, postępowanie naprzód
      • α. wyprawa wojenna
      • β. ślad (zostawiony przez przestępcę)
    • B. + temporis(-um) bieg, upływ czasu
    • C. (de limitibus sim.) przebieg, kierunek
    • D. phil. phil. przechodzenie, proces
  • II. postępowanie, działanie, sposób postępowania, działania, przebieg
    • α. + pari processu jednakowo, tak samo
    • β. + divo processu za sprawą Bożą
    • γ. + liberiori processu łatwiej
    • δ. + processum suum continuare trwać, nie ustawać
    • A. phil. log. phil. et log. postępowanie w rozumowaniu
    • B. iur.+ iuris (iudicialis, iudiciarius, iuridicus) zasady postępowania sądowego (także czasem: proces sądowy, akta procesowe, wyrok sądowy)
      • α.
      • β.
      • α. mieć ważność, moc prawną, być ważnym, prawomocnym
      • β. otrzymywać bieg prawny, nabierać mocy prawnej, odbywać się z mocą prawną, zostać wdrożonym do działania
        • 1. + declaratorius declarationiswyrok deklaratoryjny, tj. stwierdzający stosowność określonej normy prawnej w danej sprawie, pismo zawierające wydanie wyroku, orzeczenie sądowe
        • 2. + excommunicatorius, (excommunicationis) klątwa, ekskomunika
        • 3. + exsecutorialis processus in vim exsecutoriam pisemny nakaz egzekucji, natychmiastowego wykonania polecenia
        • 4. + inhibitoriuswyrok zawierający polecenie wstrzymania czegoś
        • 5. + monitorius, monitorialis MONITORIUS monitionisupomnienie pisemne, postępowanie ostrzegawcze
        • 6. + poenalisproces karny
    • C. concr.
      • 1. dokument prawny, pismo urzędowe (dotyczące któregoś z wyżej wymienionych procesów
      • 2. kurenda, okólnik, pismo okrężne
  • III.
    • A. postęp, rozwój, pomyślność
    • B. + (dalszy) przebieg, ciąg, tok
  • IV.
    • 1. bieg życia, działalność
    • 2. praca wykonana, robocizna
    • 3. + lucrosusprzychód, zysk
    • 4. + precum:
    • 5. uprawnienie, prawo do czegoś
    • 6. pl. koszta (procesu)

Pełne hasło

PROCESSUS, -us m.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • N.
  • K.
  • O.
I.
A. propr. posuwanie się, postępowanie naprzód; actus procedendi, processio, progressus; milit. przemarsz (wojska); transitus (exercitus).
Constr. abs. vel sq. gen. vel sq.
in c. abl.
N. sensu praegn.
α. wyprawa wojenna; expeditio bellica
KomKadł p. 516 : Cazimirus ... contra Pollexianos processit; in quo p-u quendam ... Pollexianorum conseruatorem ditioni suae subegit.
β. ślad (zostawiony przez przestępcę); vestigium (a fure relictum)
AGZ XI p. 346 (a. 1449) : Stepan super domum Closz ... non ambulavit ... neque quidquid de rebus ipsius ... recepit ... neque eius p-u, alias «sladem» ipsum tetigerunt.
Cf. VESTIGIUM.
B. temporis(-um) et abs. : bieg, upływ czasu; temporis lapsus, decursus.
C. (de limitibus sim.) przebieg, kierunek; cursus, ductus
PommUB p. 227 (a. 1275) : duae quercus in testimonium p-us terminorum sunt signatae.
KodWp III p. 352 (a. 1370) : verus p-us granicierum per medium fluvii ... directe protenditur.
Ita saepius. Cf. PROCEDO I, PROCESSIO I 2.
N.
processum facere sięgać, zmierzać; procedere, decurrere
DŁUG. LibBen I p. 2 : abinde vero p-um facit dioecesis Cracoviensis ad fluvios etc.
D. phil. przechodzenie, proces; transitio
GOST. Th. fol. e Va : iste est p-us de actu in actum, non de potentia in actum.
Ib. fol. e VIb: oportet quod in simplici p-u bonitatum a prima causa sit p-us actus ab actu.
GŁOG. Hisp. fol. 113b : generatio est p-us a non esse ad esse.
WROCŁ. Epit. fol. a Vb : p-us a non esse ad esse.
Ita saepius.
N. constr.
a. sq. ab (et ad), cf. supra 47. b. sq. de (et in), cf. supra 44. c. sq. ad:
WROCŁ Epit. fol. d IIIa: in diuisione numeri iit p-us ad vnitatem.
II. postępowanie, działanie, sposób postępowania, działania, przebieg; actio, ratio agendi, modus procedendi.
Locut.
α. pari processu jednakowo, tak samo; pari modo, aeque
JAC. PAR. OpIn p. 151: apud Ipsum Deum … pari p-u ambulant cogitationes et intentiones, sicut apud homines publicae actiones (nisi leg. pari passu).
β. divo processu za sprawą Bożą; divinitus
DŁUG. Op. p. 553 : quae uxor illi divo p-u duos mares ... duas quoque femellas ... enixa est.
γ. liberiori processu łatwiej; facilius, proclivius
Tom. V p. 397 (a. 1521) : tum demum liberiori p-u negotium hoc communis defensionis nostre ... aggrediemur.
δ. processum suum continuare trwać, nie ustawać; durare, non cessare
DŁUG. Hist. IV p. 64(= VII p. 118 ed.nov.) : pluvia ... nocte integra p-um suum continuans.
Constr.
a. abs. b. sq. gen. c. sq. in c. abl.
Praec.
A. phil. et log. postępowanie w rozumowaniu; actus procedendi ratiocinando
HESSE Quaest. p. 35 : in omni scientia totali ... in suo p-u scientifico ex cognitione principiorum etc. contingit devenire in cognitionem causatorum.
WŁODK. ScrSel II p. 182 : continet ... tractatus p-um doctrinalem et argumentacionem, quo demonstrare nititur ... quod etc.
MatFil II p. 34 (saec. XV in.in) : secunda pars conclusionis videtur patere ex p-u Philosophi secundo Metaphysicae.
Ib. IV p. 39 (saec. XV) : p-us in disciplinis debet inchoari a prioribus et notioribus.
Ita saepe.
Distinguitur
apparens et non exsistens ( BYSTRZ. Elench. fol. p VIb) , enthymematicus ( BYSTRZ. AnalPr fol. m IV 2a) , probativus ( WROCŁ. Dial. fol. H IIa) , ratiocinativus ( GŁOG. ExLog fol. N IIIa et saepius), scientificus ( supra 18 et GŁOG. Hisp. fol. IIIa ). Cf. PROCEDO I B 1 b.
N. constr.
a. sq. gen.
BYSTRZ. Top. fol. 155a : ita sunt similes in p-u inventionis loci.
b. sq. ab (
et
ad):
WROCŁ. CongLog fol. a VIIb : diuisiuus est p-us a genere generalissimo alicuius predicamenti ad speciem specialissimam eiusdem generis.
Ita saepius. c. sq. in c. acc.
GŁOG. Anal. fol. AA Ia : ut ... Aristotilis ... p-us ... ad intelligendum sit facilis.
d. sq. in c. acc.
GŁOG. Anal. fol. AA IVa : esset p-us in infinitum qui prohibitus est ab Aristotile.
e. sq. in c. abl.
BYSTRZ. AnalPr fol. e IIa : in probatione alicuius syllogismi per syllogismum expositorium sunt tres p-us.
Cf. etiam supra 25.
B. iur. iuris (iudicialis, iudiciarius, iuridicus) et abs. zasady postępowania sądowego (także czasem: proces sądowy, akta procesowe, wyrok sądowy); ordo iudicialis (nonnumquem etiam iuris actio, lis, acta iudicialia, sententia iudicis)
HERBORD p. 11 : actionum synodalium et legum provincialium vel etiam feodalium p-us et excessus summe cognitos habebat Otto.
KodMp II p. 73 (a. 1244) : scultetiam ... Henrico ... contulimus ... habendam eo titulo ... eo iuris p-u in omnibus causis discuciendis ... quo cives Cracovienses ... utuntur.
Ita vulgo. Glossa Pol.
AGZ XVII p. 258 (a. 1490) : peto penam de iure super dominum ... ideo quia ipse non secundum p-um alias «stopyenya» iuris intromitti voluit.
Iuncturae potiores
α. verbales
processum (contra, in aliquem) dare (
AKapSąd III p. 249, a. 1496 et saepius), decernere ( ib. II p. 16, a. 1415 et saepius), facere ( Ztschr. XXVII p. 349, a. 1354 et saepius), fulminare ( KodKKr I p. 185, a. 1328 et saepe), sim.; item annullare ( ArHist XII p. 342, a. 1344) , nullificare ( StPPP VI p. 159, a. 1519) , rescindere ( ib. ), revocare ( ArHist XII p. 342, a. 1344) , tollere ( AKapSąd II p. 460, a. 1404 et saepius).
β. nominales, v. gr. litteralis ( OrtWp p. 54, saec. XV) ; absolutionis ( ArHist VI p. 55, a. 1479 et ib. p. 114, a. 1487) , aggravationis ( AKapSąd II p. 522, a. 1441 et saepius), causae ( ib. p. 69, a. 1426 et vulgo), citationis ( ib. III p. 263, a. 1499 (sive cridae: KodUJ II p. 136, a. 1452) , contumaciae ( AKapSąd II p. 16, a. 1415 et saepius), incorporationis (ecclesiarum: ChrClar p. 455 ) , inquisitionis ( AKapSąd III p. 56, a. 1486) , iudicis ( StPPP V p. XXX, a. 1420) , purgationis ( AKapSąd III p. 67, a. 1497) , statuti ( ArPrawn I p. 332, a. 1511) ; de rapinis ( CRIC. in Tom. VI p. 337, a. 1523) .
Locut.
processum habere
α. mieć ważność, moc prawną, być ważnym, prawomocnym; valere, ratum, firmum esse
DecrICC I p. 25 (a. 1457) : comutacio potest stare et p-um habere pleno cum vigore.
Ib. p. 80 (a. 1459) : sentencia vestra scabinalis debet habere p-um, sed sentencia appellantis manebit sine vigore.
Ita vulgo. Cf. PROGRESSUS.
β. otrzymywać bieg prawny, nabierać mocy prawnej, odbywać się z mocą prawną, zostać wdrożonym do działania; iure peragendum fieri
*CodVit p. 6 (a. 1385) : ut terminus p-um habeat.
StPPP X p. 6 : volumus, ut habeat vestra postulacio p-um.
RHist XXIX p. 490 (a. 1436) : que convencio ... non habeat p-um ista vice ex causis in eadem littera ... descriptis.
IurMas I p. 199 (a. 1462) : conuenciones, colloquia generalia, termini particulares et iudicia iuxta ritum et consvetudinem ... debent habere progressum et p-um.
Distinctiones potiores
1. declaratorius wyrok deklaratoryjny, tj. stwierdzający stosowność określonej normy prawnej w danej sprawie, pismo zawierające wydanie wyroku, orzeczenie sądowe; sententia qua certa quaedam iuris norma causae, quae agitur, diiudicandae apta esse declaratur, sententia conscripta, litterae quibus sententia continetur
KodPol II p. 433 (a. 1427): literas nostras seu p-um declaratorium volumus ... penes ... episcopum ... remanere.
AKapSąd II p. 572 (a. 1454) : ecclesie p-us declaratorios moni cionis, aggravacionis ... in eum ... per sedem Apostolicam ... latos.
Ita saepius. Eodem sensu declarationis :
ZabDziej II p. 14 (a. 1482) : ob non paricionem ... p-um declaracionis.
2. excommunicatorius, (excommunicationis) et abs.: klątwa, ekskomunika; anathema, excommunicatio
StPPP VIII p. 908 (a. 1400) : Swanthoslaus et Staschek ... p-us excommunicacionis sentencias contra Bodzantham ... ponere debent.
AKapSąd II p. 15 (a. 1415) : non est prophanus nec excommunicatus, licet in eum papa p-us tulit.
KodPol II p. 438 (a. 1427) : p-us ... excommunicatorios ... contra ... rebellem ... coram nobis specifice propositis (ita saepius ).
DŁUG. Reg. I p. 223 (a. 1438) : monitione canonica praemissa per p-us capituli excomunicentur.
AGZ XIV p. 273 (a. 1448) : hoc totum obligatus est ... archiepiscopo complere sub maioribus p-bus excomunicacionis.
ArHist VI p. 18 (a. 1461) : execucionem p-uum.
AkapSąd III p. 25 (a. 1466) : iuste excommunicavit eum ... p-bus domini episcopi.
Ita saepius. Simili sensu anathematis ( DŁUG. Hist. IV p. 150 ) , interdicti ( AKapSąd III p. 72, a. 1499) ; item apostolici ( ib. II p. 15, a. 1415 ; StPPP III p. 25 ).
Syn.
censura ( KodMp IV p. 449, a. 1446 ; KodTyn p. 490, a. 1470 et saepius).
3. exsecutorialis pisemny nakaz egzekucji, natychmiastowego wykonania polecenia; litterae quibus exsecutio mandati instans committitur
StCrac p. 37 (a. 1384) : nonnulli ex canonicis ... quando contra eos executoriae ... extrahuntur, novas et excogitatas lites et impedimenta ingerunt capitulo, ne huiusmodi p-uum executorialium fiat executio.
ArHist VI p. 4 (a. 1442) : rector ... tenens ... suis in manibus quosdam p-us executoriales ... nos ... requisivit, ut ad execucionem huiusmodi litterarum ... procedere dignaremur.
Ita saepe. Eodem sensu processus in vim exsecutoriam ( StPPP VII p. 489 a. 1411) et abs.
AKapSąd I p. 468 (a. 1471) : pro qua synodo celebranda iam fuerunt premissi p-us sive citaciones ad exequendum directe.
4. inhibitorius wyrok zawierający polecenie wstrzymania czegoś; sententia, qua aliquod negotium prohibetur
AKapSąd II p. 37 (a. 1418) : reproducto p-u inhibitorio domini Strzeszconis.
CodSil XV p. 236 (a. 1443) : p-us penales, monitoriales et inhibitorios contra ... episcopum ... decrevit auditor.
5. monitorius, monitorialis upomnienie pisemne, postępowanie ostrzegawcze; litterae quibus quis praemonetur (saepe de excommunicatione agitur)
AKapSąd II p. 457 (a. 1404) : in causa Iohannis clerici ... contra Stanislaum clericum ... p-us monitorios decernendo.
KodWp VIII p. 140 (a. 1420) : civis ... nostros p-us monitorios in se excommuni cacionis sentencias continentes ... detinuit.
AKapSąd III p. 218 (a. 1422) : p-us monitorios cum excommunieacionis sentencia sub uno contextu contra ipsos extrahere,lta saepe.
Cf. MONITORIUS Eodem sensu monitionis :
AKapSąd II p. 17 (a. 1415) : officialis absolvit eundem ... a p-bus monicionis emissis contra eundem pro earundem decimarum raptu.
ArHist V p. 278 (a. 1392-1412) : p-um monicionis cum sentencia contra dominum ... obtinuit ... a quibusquidem p-u, monicione, sentenciis ... appellavit.
Simili sensu abs.
CodSil V p. 239 (a. 1340) : nostris conpulsus p-bus et preceptis ... fratres ... ad ... monasterium recepit.
AKapSąd III p. 131 (a. 1509) : p-um alias monitorium ex cancellaria ... episcopi ... ad compellendum vicarios ... ad personalem residenciam ... emanatum.
MIECH. Chr. p. 227 : Clementis sexti ... severo p-u Casimirus rex ... monitus est.
6. poenalis proces karny; lis
CodSil XV p. 236 (a. 1443) : p-us penales, monitoriales et inhibitorios contra ... episcopum ... decrevit auditor.
C. meton. concr. de scriptis
1. dokument prawny, pismo urzędowe (dotyczące któregoś z wyżej wymienionych procesów; litterae,instrumentum, diploma, quo de aliquo ex supra scriptis (1-6) processibus agitur
DokKKr II p. 16 (a. 1417) : arripiens eosdem ... p-us de manibus vicarii ... ipsos p-us laceravit.
CracArt suppl. III p. 173 (a. 1445) : cursor eosdem p-us coactus laniare.
Ita saepe.
Syn.
litterae ( CorpJP III p. 246, a. 1512) , schedula ( KodUJ IV p. 146, a. 1535) .
2. kurenda, okólnik, pismo okrężne; litterae quae circum plures homines dimittuntur
JAC. PAR. Var. II p. 374 (a. 1432) : p-us in forma optima contra singulos beneficiatos pro contribucione concilii Basiliensis facienda.
Ib. p. 376 : precipimus, quod unus ad alterum sibi vicinum hunc nostrum p-um deferat.
AKapSąd I p. 428 (a. 1457) : archiepiscopus ... mittat p-us per archidiaconatus ... contra omnes beneficiatos ... ut comportent quittancias.
Ita saepius.
III.
A. postęp, rozwój, pomyślność; progressus, profectus, prosperitas.
Constr. abs. vel sq. gen.
B. (dalszy) przebieg, ciąg, tok; cursus, decursus, tenor, ordo
VITELO Persp. (U) III p. 296 : ex anteriori parte cerebri ... crescunt duo nervi optici ... et procedunt hij nervi ... ubi efficiuntur nervus unus obticus, qui in p-u iterum dividitur in duos nervos.
Ib. p. 234 : tractatum ... agredi conveniens non fuit, prout in p-u postmodum patebit.
Id. Opt. p. 268 : hoc ... in speculis columnaribus evidentius apparet, prout manifestabimus in p-u.
Ita vulgo.
IV. varia et singularia ad I – III:
1. bieg życia, działalność; cursus vitae, res gestae
HESSE Matth. I p. 42 : de ingressu Christi in mundum ... de p-u Christi in mundo ... de egressu Christi de mundo.
Ib. II p. 93 : sicut ingressus Christi in mundum ordinatur ad utilitatem humanam, sic et p-us Eius.
DŁUG. Hist. II p. 124(= III p. 140 ed.nov.): epitaphium, quo ortus, p-us et exitus papae designantur.
2. praca wykonana, robocizna; labor perfectus
AKapSąd II p. 75 (a. 1428) : quomodo ... nollet in dictam absolucionem ... consentire, nisi prius vie, fatige et p-us per ipsos nobiles solverentur.
CracArt I p. 90 (a. 1434) : dominus ... marcam ... pro p-bus dicto Bartholomeo muratori ... fore dandam ... decrevit.
3. lucrosus przychód, zysk; reditus, lucrum
CodSil XX p. 18 (a. 1336) : de ... auri montanis si p-um lucrosum habuerint.
4. confunditur c. voce precum:
CracArt suppl. II p. 75 (a. 1436) : ipsum ... p-bus domini Neprowski ... requisitus ... denunciavit (nisi leg. precibus).
5. uprawnienie, prawo do czegoś; ius potestasque
ZabDziej II p. 21 (a. 1482) : uxorem ipsius bis percussit clavibus, nullum ius ad ipsam habens ... ipsum de ecclesia pulit, nullum p-um super ipsum habens.
6. pl. koszta (procesu); litis sumptus
AKapSąd II p. 74 (a. 1428) : obligavit se solvere mediam marcam ... sub reduccione p-uum.
ZabDziej II p. 238 (a. 1485) : dominus decrevit solucionem fieri ... pro expensis ... et p-us dandos decrevit.
AKapSąd III p. 141 (a. 1509) : canonicus I grossos racione vialium et II racione p-uum ... persolvat.
Ib. infra: canonicus ... reposuit V grossos pro vialibus et II pro p-bus peciitque se absolvi; et dominus ... eundem a sentenciis excommunicacionis ... absolvendum duxit.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)