Ogólne
Pełne hasło
Więcej

PIUS

Gramatyka
  • Formypius, pyus
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -a, -um
  • Część mowyprzymiotnik
Znaczenia
  • I.
    • 1. czuły, kochający, pełen miłości (w stosunku do rodziny i bliskich)
    • 2. + oculus auditus exauditio compassio consideratio correctio affabilis, discreta donatio interventus (precum respectus pietas: łaskawy, życzliwy, przychylny
    • 3. godziwy, szlachetny, należyty
    • 4. miły, przyjemny
  • II.
    • 1. miłosierny, litościwy
    • 2. bogobojny, pobożny, święty
      • a.
      • b.
      • c.
      • a. iur.+ causa sprawa sądowa dotycząca Kościoła
      • b. + litterae teologia
      • c. + locus miejsce kultu
  • III. + verba przekleństwa

Pełne hasło

PIUS s. PYUS, -a, -um
  • F.
  • G.
  • Bl.
  • S.
[superl. piissimus:
KodMp III p. 153 (a. 1362) : interventu piissimo.
Cf. infra 44 et 626,28 et saepius, pientissimus:
RHist XXXIX p. 53 (a. 1444) : assiduis supplicacionibus illisque pientissimis.
*Tom. I p. 46 (a. 1509) : pientissimi atque sapientissimi imperatores.
*Ib. II p. 40 (a. 1512) : more clarissimorum ac pientissimorum progenitorum tuorum.
DyplMog p. 149 (a. 1527) : sui pientissimi benefactoris.
Item
*Tom. XV p. 203 (a. 1533) ; ib.XV p. 543 (a. 1534) ; *Dogiel I p. 200 (a. 1544) . pietissimus :
Tom. XVII p. 401 (a. 1535) : pietissimum et vere sanctum principem (nisi leg. pientissimum]).
I.
1. czuły, kochający, pełen miłości (w stosunku do rodziny i bliskich); amoris (parentum proximorumve) plenus, affectuosus.
Dicitur
mater, pater, frater sim., item affectus ( KodWp II p. 17, a. 1289 et saepius), error ( VAdAnt p. 5,3 ), lacrimae ( Tom. III p. 310, a. 1515) , salus (i. salutatio PommUrk V p. 493, a. 1320).
N.
domus dom rodzinny; i.q. paterna
IANIC. p. 78, v. 80 : afflicto natorum turba parente consternata p-am circuit ante domum.
2. łaskawy, życzliwy, przychylny; benevolus, benignus. Dicitur etiam de rebus, v. gr. oculus ( CodEp III p. 17, a. 1447) ; item auditus ( KodMaz(K) p. 444, a. 1239 ; exauditio : CodEp III p. 21, a. 1447) , compassio ( DŁUG. LibBen I p. 6 ) , consideratio ( DokMp I p. 153, a. 1358) , correctio (syn. affabilis, discreta : KomKadł p. 250 ) , donatio ( KodKKr I p. 12, a. 1212) , interventus (precum B. VMariae KodMp III p. 153, a. 1362) , respectus ( CorpJP III p. 271, a. 1513), etiam per abundantiam pietas:
KodMaz(K) p. 419 (a. 1237) : quod p-a modernorum disponit pietas, irritare successorum non presumat austeritas.
N. loco nominis proprii
GŁOG. Don. fol. F IIk : nomina propria ... transsumptiue sumpta comparantur ut cum ... capitur ... p-us pro benigno.
Cf. Słownik Staropolskich Nazw Osobowych s. v.
Constr. ad 1-2:
a. sq. circa :
MATTH. Serm. I p. 40 : gallina circa pullos suos est p-issima.
b. sq. erga. c. sq. in c. acc.
Locut. ad 1-2: in imagine
piis visceribus commoveri ( CodVit p. 487, a. 1420 , alluditur ad Vlg. Gen. 43,30), simili sensu pia viscera gerere (erga aliquem: KrMU p. 134, a. 1428), item pia pectora tribuere (supplicibus verbis: PAUL. CR. p. 90, v. 279 ); etiam piis uberibus confovere ( *Dogiel V p. 41, a. 1330) vel ablactare ( KADŁUB. p. 126 ) .
3. godziwy, szlachetny, należyty; conveniens, rectus, iustus.
Syn.
condignus ( KodWp II p. 21, a. 1289).
Opp.
iniquus ( KADŁUB. p. 156 ).
N.
constr. sq. abl.
MIECH. Chr. p. 41 : Kazimirus ... habitudine vegetus, studio p-us.
4. miły, przyjemny; iucundus, amoenus.
II.
1. miłosierny, litościwy; misericors.
Iuxta posita
benignus ( CantMAe nr 10, v. 2b, saec. XIV) , misericors ( VAdAnt p. 5, 10 et saepius), mitis ( CantMAe nr 23, v. 2b, saec. XIV ; KodKWil p. 150, a. 1434).
Dicitur praec. de
Deo ( GALL p. 87,12 ; VAdAnt p. 10,7 ;et saepius; alluditur ad Vlg 2. Par. 30,9 et saepius), simili sensu Conditor ( KodMaz(K) p. 210, a. 1222) , Dominus ( VAdAnt p. 10,7) , Iudex ( KodWp I p. 113, a. 1230) , Rex ( CantMAe nr 10, v. IIb, saec. XIV et saepius).
Item de
B.Virgine Maria :
KodPol I p. 16 (a. 1190) : Mater p-a Virgo Maria.
CantMAe nr 16, v. 7a (saec. XIV) : gaude clemens, gaude p-a, gaude dulcis, o Maria.
Ib. nr 22, v. 2b (saec. XIV) : cum tam p-a sis et mitis B.V. Maria.
2. bogobojny, pobożny, święty; Deo deditus, devotus, sanctus. Occurrit loco tituli honorifici
a. sanctorum
*CantMAe nr 5, v. 9b (saec. XIII) : presul p-us et patronus s. Stanislaus.
Ib. nr 32, v. 6a (saec. XIV) : Adalberte p-e, per te languor cedit.
Ib. nr 48, v. 13a (saec. XV) : p-i patris s. Adalberti caput ... translatum est in Gneznam.
*Ib. nr 78, v. 6a (saec. XV) : p-us pastor ovium s. Stanislaus.
b. religiosorum
KodWp I p. 25 (saec. XIII ex.ex) : ad peticionem p-i patris ... Bertoldi abbatis.
c. (superl. ) papae
CodEp I 1, p. 33 (a. 1409) : patrem p-issimum.
*Lites II p. 39 (a. 1412) : p-issimo in Christo patri ac domino ... Iohanni pape ΧΧIIΙ.
Dicitur etiam de rebus, v. gr.
constitutio (imperialis : KodPol I p. 33, a. 1231 ; syn. sancta : ArPrawn I p. 495, a. 1577) , desiderium ( *Lites II p. 117, a. 1245 ; syn. devotum : AKapSąd II p. 296, a. 1482) , effectus (i. affectus devotionis : KodWp I p. 28, a. 1177) , fructus (elemosinae : AKapSąd II p. 664, a. 1491) , informatio ( KrMU p. 64, 55, a. 1432) , opus ( MATTH. Dial. fol. C IIb et saepius; opera : KodMp IV p. 363, a. 1440) , usus ( ZabDziej II p. 26, a. 1482 et saepius; opp. privatus: AKapSąd III p. 193, a. 1518 ; simili sensu causa : AKapSąd IIΙ p. 368, a. 1472 et saepius; cf. tamen sensu diverso infra). Praec.
a. iur. causa sprawa sądowa dotycząca Kościoła; quae ad Ecclesiam pertinet
*Dogiel V p. 180 (a. 1519) : neve ... clerici in sacris constituti ad agendum seu testificandum in civilibus et maxime in p-is causis aliquatenus admittantur.
b. litterae teologia; theologia
ŹrWaw VIII p. 72 (a. 1539) : officialis Cracoviensis ... dum adhuc p-as in Bursa Jerusalem colebat litteras, habebat duos libros: Vergilii Aeneiden et Suetonii.
c. locus miejsce kultu; de ecclesiis et monasteriis
KodMp II p. 185 (a. 1292) : in rebus Deo dicatis, quas p-js locis quis tribuit pro suorum remedio peccatorum.
KodKKr II p. 177 (a. 1393) : nos ... cupientes ... sacra et p-a loca ... et presertim ecclesiam cathedralem Cracouiensem ... magnificare.
*Dogiel V p. 151 (a. 1479) : ecclesias, capellas, monasteria ... et alia p-a et ecclesiastica loca.
Ita saepius.
N. locut.
piae memoriae (recordationis) de mortuis
KodMp I p. 9 (a. 1206) : dux p-e memorie Casimirus.
DokMp IV p. 8 (a. 1235) : pro anima patris mei p-e memorie.
KodMp II p. 111 (a. 1260) : Raczlaua relicta p-e recordacionis comitis Clementis.
Ita saepius. Additur quondam ( KsgŁawKr p. 154, a. 1391 : p-e memorie condam Alexius; vel olim:
ArPrawn V p. 435, a. 1397 : uxor olym Kytlicz p-e memorie legitima).
III. (singulare) in malam partem verba przekleństwa; maledicta
TPaw III p. 211 (a. 1391) : Boguthe non protuli p-a ... verba nec eum ... investigaui ad suam domum.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)