- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- L.
- N.
- K.
I.
adi.
1.
ogrodowy (o
ziołach, roślinach); qui in horto nascitur,
hortensis (de herbis, plantis).
2.
ogrodniczy, zagrodniczy; qui ad
hortulanum (cf. infra II 1) pertinet, hortulani est
AGZ XVI p. 302 (a. 1500) : de domo h-o XIIII grossos solvit.
ŁASKI LibBen II p. 58 : in eodem plebanali horto est domuncula h-a.
II.
subst.
hortulanus,,
-i
m.
1.
propr. ogrodnik,
człowiek zajmujący się uprawą
ogrodu; explicat et glossam
Pol. affert
GLb p. 70 : olitor, orto-us «ogrodnyk», custos olerum.
Praec.
zagrodnik, chłop bezrolny użytkujący jedynie zagrodę (w przeciwstawieniu do
kmiecia, chłopa osiadłego na
pełnym gospodarstwie); colonus,
qui nonnisi domum hortumque
habebat (opp.
cmethoni
, cui fundus ac res familiaris erant)
CodSil(M) II p. 23 (a. 1208) : addidi ... beato Johanni (i. ecclesiae ) ... villam meorum agazonum ... et agros meorum orto-orum ... et ... sortem mei molendinarii cum molendino.
KodWp II p. 95 (a. 1294) : pro omni solucione censuali ... quilibet h-us ... solvet nobis singulis annis ... quatuor scotos.
PommUrk IV p. 236 (a. 1306) : quos duos coros siliginis tollere debent fratres eremitae ... in villa ... a nostris o-is, qui proprie dicuntur «Cosseten» (Germ. ), de duobus mansis.
KodMp II p. 289 (a. 1308) : h-i nostri soluent per vnum fertonem ... quia tantum hortos habent.
KodWp III p. 258 (a. 258 (a. 1364) : o-i ... spectantes ad dominium solvent de quolibet orto per quatuor grossos et per duos pullos annuatim et ad honores persolvendos ipsi o-i dominii villanos de tercio denario sublevabunt.Ita vulgo usque ad saec. XVI ex. Glossae Pol.
KsgGrWp I p. 204 (a. 1394) : domina ... mansit circa allodium et o-is (sic ) «sagrodniky» in Wiszkocz.
ArHist VI p. 163 (a. 1424) : omnes ... agricultores ... terre Masovie ... decimam manipularem ... solvere ... tenentur ... exceptis et exclusis h-is alias «ogrodniki» et «wardaszny», qui de ortis, in quibus residerint ... decimare non tenentur.
APozn I p. 249 (a. 1456) : villam ... cum ... censibus kmethonum et o-orum alias „zagrodnyky”.
GLcerv p. 657 : olitor siue h-us, qui olera curat, «zagrodnik, ogrodnik».Dicuntur empticii ( Visit. p. 554 a. 1539) , maiores ( DŁUG. LibBen II p. 123 : quilibet habet tria stadia agri),
pedites (ib. p. 122 ) , possessionati ( StPPP XII p. 437 et p. 442, a. 1508 ; LibBenP p. 154 ) . Occ. rataj, robotnik wiejski nie posiadający własnego pola ani inwentarza, najmowany do prac polowych; agri cultor, cui nec proprius ager nec iumenta erant quique ad agros colendos conducebatur
StPPP II p. 491 (a. 1441) : Nicolaus ... cum Alberto o-o alias «ratay» terminum habent.
ArPrawn V p. 96 (saec. XV) : civis seu oppidanus ... agrum ... per suum o-um sive agricolam colit.Cf. COLONUS
Locut.
hortulanum (-os) locare (in villagio:
KodMp III
p. 379, a.
1359
; in villa
ib. I
p. 349
,
a. 1367).
Constr.
a.
sq.
gen.
possessoris,
v.
gr.
cantoriae (
DŁUG. LibBen I
p. 580
:
habent ... h-i
cantoriae ius privilegiatum),
ecclesiae (
DokMp I p. 340, a. 1406 : o-os ecclesiae et tabernatores ab omnibus septimanalibus ... laboribus ... eximentes).
Item sq. adi. possessoris
plebanalis
(
ŁASKI LibBen II
p. 58
)
. b.
sq.
de :
RotPozn p. 352 (a. 1420) : Nicolaus o-us de Wargowo.
Ib. p. 525 (a. 1428) : kmetho alias o-us de Gorka.Ita saepius. c. sq. in c. abl.
AKapSąd II p. 85 (a. 1433) : kmethones, tabernatores et o-os in villis.
APozn I p. 199 (a. 1453) : laboriosus Iohannes ... o-us in Wynari.Ita saepius. Cf. HORTULANEUS I HORTULARIUS.
2.
meton. obejście, zagroda, gospodarstwo zagrodnicze, obejmujące dom wiejski z podwórzem
i zabudowaniami gospodarskimi
oraz niewielką działkę
roli; fundus, quo rustici domus nec non
aedificia ad rem domesticam
spectantia continebantur
KodWp III p. 58 (a. 1356) : scultetus tercium h-um habebit sibi et nos unum pratum ibidem nobis eligemus.
KodMp III p. 179 (a. 1364) : damus eidem Nicolao sculteciam ... tres mansos liberos ... tabernam ... molendinum ... octo o-os in competa.
DokMp IV p. 209 (a. 1380) : item ... habet plebanus h-os duos non procul ab ecclesia; sub his hortulaniis habet piscinas duas.
Śwink. p. 127 (a. 1384) : ad scultetiam pertinent quatuor mansi, una taberna, duo o-i et molendinum.
StPPP VIII p. 188 (a. 1386) : terminum ... pro intromissione in o-o et alienacione hereditatis.
KsgGrWp I p. 346 (a. 1399) : debet habere quatuor o-os propinquiores castro.
AGZ XVI p. 301 (a. 1500) : Kvszkowycz de o-o quinque grossos solvit.
Inde dicitur de
medio hortulano:
RachJag p. 65 (a. 1390) : in Sandzislauicze villa II kmethones per IX scotos ... VI ½ o-i per V grossos.Ita vulgo usque ad saec. XVI. Glossa Pol.
ZabDziej I p. 164 (a. 1514) : recepisse ... de o-o alias «zagroda» marcam cum sex grossis.
Syn.
et iuxta posita
ager (
APozn II
p. 116, a.
1482)
, allodium
(
ib. I
p. 143, a.
1448)
, hortulania (
supra 820,45
),
hortus (
TPaw VII
p. 391, a.
1424
;
AGZ XVIII
p. 444, a.
1502
; hortulanorum:
StPPP XII
p. 443,
a. 1508)
, magnum iuger (
StPPP VIII
p. 285,
a. 1388)
, laneus (
ArSang II
p. 215, a.
1468)
.
Locut.
sollemniores
α. hortulanos aedificare,
erigere (
PP II
p. 34, a.
1448)
, locare (
KodKKr I
p. 208, a.
1337
;
DokSul
p. 356, a.
1363)
, obtinere, ad
alicuius usus retinere (
ib.
;
KodPol I
p. 237,
a. 1372).
β. de hortulanis censuare, solvere
(
APozn I
p. 143, a.
1448
;
AGZ XVI
p. 301,
a. 1500).
Cf.
HORTULANA
HORTULANARIA
HORTULANIA
HORTULANIUM
HORTULANEUS II
HORTULUS II
HORTUS II 1.
Ad rem
cf.
K. Tymieniecki, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa
polskiego w wiekach średnich, Warszawa 1921,
p.
293 et
p.
315; Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce I, Warszawa
1964,
p.
393;
A.
Wyczański, Wieś polskiego odrodzenia, Warszawa 1969,
p.
157—160.