- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- H.
- Ha.
- A.
- N.
- K.
I.
A.
propr. godzina
(jako 24-ta część doby);
explicat et glossam Pol. affert
GLcerv p. 660 : h-a ... vigesima quarta pars diei naturalis, «godzina»
1.
o długości zmiennej w zależności od pory roku;
inaequalis, i. quae secundum
anni tempora variae fit longitudinis (cf. FRANCO p. 374).
Distinguuntur singulae horae diei
a.
secundum divisionem in
7 horas canonicas
(cf.
infra xxx
).
α.
matutina
vel
matutinalis
w trzeciej ćwierci nocy;
in tertio quartali
noctis(
AKapSąd III
p. 126,
a. 1508
; cf. Th. VI 2960,46).
β.
prima, primarum
o wschodzie słońca; circa ortum solis (
MPH II
p. 841,
a. 1270
;
DyplMog
p. 88, a.
1391
et saepius).
γ.
tertia, tertiarum
w połowie przedpołudnia; ante meridiem (
GALL
p.
66,5
;
DokMp I
p. 225,
a. 1385
;;
AKapSąd II
p. 63, a.
1425
et vulgo).
δ.
sexta
w południe;
meridie (
CodSil X
p. 121,
a. 1334
;
DyplMog
p. 87, a.
1391).
ε.
nona
w połowie popołudnia (od XIII w. przesunięta na
południe zamiast
seksty); post meridiem (inde
a saec.
XIII pro sexta i. q. meridie)
StPPP I p. 56(saec. XIV med.med) : judices diebus terminorum a mane vsque ad h-am nonam siue ad meridiem in quibuslibet causis debeant presidere et causas pertractare.
ζ.
vesperorum (-arum), vesperum
przed zachodem słońca; ante solis occasum (
DokMp I
p. 228,
a. 1385
;
ib.
p. 378,
a. 1412
;
APozn I
p. 361,
a. 1464
; eodem sensu vespertina;
cf.
Th. VI 2960,59
sq.
).
η.
completorii
w chwilę po zachodzie słońca; mox post occasum solis (
AGZ XIV
p. 478,
a. 1456).
b.
secundum naturalem diei divisionem ac negotia cottidiana,
v.
gr.
prandii (-orum :
AGZ XVIII
p. 242, a.
1482
;
ib.
p. 253
,
a. 1483
et saepius), meridiei
(
StPPP I
p. 56,
saec. XIV
;
Lites II
p. 231, a.
1413
et saepius; simili
sensu
meridiensis
ib. II
p. 337, a.
1413)
,
divisae
(i. mediae)
noctis (
VAdAnt
p. 29,
19)
.
Adduntur saepe
locut.
adv.
vel
prp.
ad designandam proximitatem,
v.
gr.
ad (
AKapSąd III
p. 134,
a. 1509
:
respondere ... ad h-am vesperorum),
circa (
MPH II p. 841, a. 1270 : circa primam h-am noctis; i
ta saepius ),(vel) quasi (
GALL p. 66, 5 : h-a quasi diei tercia;
DyplMog p. 88, a. 1391 : h-a primarum vel quasi;
ita vulgo ).
2.
astr. . aequalis, parilis
o równej zawsze długości, wynikająca z podziału doby na 24 równe
części;
quae efficitur dividendo tempus
diei noctisque in 24 partes
aequales,
cf.
supra I 297, 16 sqq.
Ad rem cf.
B.
Włodarski, Chronologia polska, Warszawa 1957,
p.
95—97.
B.
sensu latiore:
pl.
eccl.
a.
canonicae, canoni
cales
et
abs.
:
godziny kapłańskie albo kanoniczne, części składowe oficjum kościelnego odprawiane
pierwotnie w określonych
godzinach; orationes,
i. preces, quae horae
canonicae vocabantur atque certis
quibusdam diei et noctis horis a clericie recitari vel cantari solebant.
Dicuntur nocturnae et diurnae (
KodKKr I
p. 202, a.
1336
;
VKyng
p. 719
;
NPrzeszł X
p. 398, a.
1438).
Iuncturae verbales
α. horas canonicas complere (
STAN. OP .
p. 863
;
AKapSąd III
p. 23, a.
1466)
;, decantare (ac
perficere:
DokMp IV
p. 155, a.
1369
;
KodPol II
p. 573, a.
1488)
, dicere (
MPVat III
p. 90,
a. 1308
;
NIC. BŁ. Tract. fol. i VIIIa
et saepius),
explere (
DŁUG. LibBen I
p. 3
)
, orare (
AKapSąd II
p. 540, a.
1443
;
ib.
p. 656, a.
1488
et saepius), peragere, perficere, persolvere (
StSyn VI
p. 22, a.
1415
;
NIC. BŁ. Tract fol. i VIIIa
et saepius), psallere (
KodMp IV
p. 304, a.
1435
;
ŹrWaw I
p. 72, a.
1482).
β.
in horis consistere
(
VKyng
p. 719
).
b.
BVMariae (de BMVirgine)
godzinki do NP Marii; preces honorariae, quae sub Deiparae nomine Deo offeruntur, officium
BMVirginis
GALL p. 158, 18: h-as perpetue Virginis dieique canonicas ... adimplebat.
KodWp V p. 101 (a. 1406) : in dicta ecclesia ... missa et omnes h-e de BMVirgine per terciam partem ... presbyterorum et clericorum ... quotidie dicerentur.Ita saepius.
Syn.
cursus horarum (Virginis Gloriosae), cf.
supra II 1535, 43
sqq.
II.
transl.
1.
czas, chwila (zwł. sposobna), moment, pora; quaecumque
diei pars, tempus, occasio.
Additur adi. vel gen. Praec.
a.
iur.
causarum
et
abs.
:
określona pora odbywania sądów; tempus actioni
iudiciali praestitutum.
Additur adi. , v. gr.
consueta (ante prandium:
KodWp V
p. 121,
a. 1407
;
AGZ XIV
p. 177,
a. 1445
et saepius),
debita (
ArPrawn X
p. 136,
a. 1404
;
ib.
p. 170
,
a. 1406
et saepius
ib.
;
opp. indebita:
AGZ XIII
p. 472,
a. 1465)
, solita (
ib.
p. 516,
a. 1466
; ante meridiem
ib.
p. 586,
a. 1468
et saepius).
Locut.
α. tempore horae (vulnus
alicui obducere:
AGZ
XVIII
p. 83,
a. 1469).
β. in tempore et hora
citare aliquem (
StPPP VII
p. 434,
a. 1483)
, praecustodire
(alicui:
ZabDziej IV
1 ,
p. 9,
a. 1544)
.
γ. (ad) ultra horam solitam
termino astare (
ArPrawn X
p. 278,
a. 1409)
, parere (
AGZ XIII
p. 516,
a. 1466)
, aliquem exspectare (
AKapSąd III
p. 10,
a. 1453
;
ZabDziej III
p. 53,
a. 1490
et saepius).
b.
exitus, mortis
chwila śmierci, śmierć;
i. q. mors;
eodem sensu suprema; item finis horae
supremae (
CantMAe I nr. 19, v. 6b, saec. XIV)
.
N.
locut.
horam solvere i. q.
mori (
CRIC.
in
Tom. VI
p. 290,
a. 1523).
c.
los, przeznaczenie;
fatum
DŁUG. Hist. IV p. 589 : experiamur, an me velit, an vos regnare h-a.
2.
wiek (życia
ludzkiego); temporis vitae humanae pars
PEREGR. fol. 1 VIa : erat tunc iuuenis et illa h-a quum eum diabolum aspexit, fuit sibi XXX annorum, cum tamen fuisset modica h-a.Cf. Th. VI 2964,33 sqq.
Locut.
potiores
a.
una hora, unius horae puncto
w jednej chwili;
uno temporis momento (
ZABOR.
Tract.
p. 32
et
p. 65
).
b.
omni hora
w każdej chwili; quovis temporis
momento.
c. ad horam
α.
na krótko, na chwilę;
i. q. ad breve temporis
spatium.
β.
natychmiast, zaraz; illico, statim.
d.
in horam
z godziny na godzinę, co godzina;
in singula diei
tempora;
in horas
lada godzina, w najbliższym terminie, wkrótce; brevi tempore,
mox.
e. prope horam
α.
lada godzina, wkrótce;
brevi tempore,
mox
DŁUG. Hist. I p. 463(= II p. 341 ed. nov.) : a cognatis ... prope h-am moriturus plangebatur.
Ib. II p. 335(= IV p. 84 ed. nov.) : cardinalem ... prope h-am moriturum speraverat.
β.
co chwila; in
singulas horas
DŁUG. Hist. IV p. 621 : prope h-am mortis periculum metuebant.
f.
homo (vir) omnium horarum
człowiek i do tańca i do różańca; qui seriis
pariter ac iocis est accommodatus (saec. XVI).