Elektroniczny Słownik Łaciny Średniowiecznej w Polsce - eLexicon Mediae et Infimae Latinitatis Polonorum

Ogólne

Pełne hasło

Więcej

HORA-2

Gramatyka

Formyhora, ora
Etymologiałacina starożytna
Odmiana -ae
Część mowyrzeczownik
Rodzajżeński

Znaczenia

I.
- A. propr. propr. godzina (jako 24-ta część doby)
  - 1. o długości zmiennej w zależności od pory roku
    - a.
      - α. + matutina matutinalis w trzeciej ćwierci nocy
      - β. + prima, primarum o wschodzie słońca
      - γ. + tertia, tertiarum w połowie przedpołudnia
      - δ. + sexta w południe
      - ε. + nona w połowie popołudnia (od XIII w. przesunięta na południe zamiast seksty)
      - ζ. + vesperorum (-arum), vesperum przed zachodem słońca
      - η. + completorii w chwilę po zachodzie słońca
    - b. + prandii (-orum meridiei meridiensis divisae noctis ad circa ( (vel) quasi (
  - 2. astr.+ aequalis, parilis o równej zawsze długości, wynikająca z podziału doby na 24 równe części
- B. eccl.+ canonicae, canoni cales godziny kapłańskie albo kanoniczne, części składowe oficjum kościelnego odprawiane pierwotnie w określonych godzinach
  - α.
  - β. + in horis consistere BVMariae (de BMVirgine) godzinki do NP Marii

II. transl.
- 1. czas, chwila (zwł. sposobna), moment, pora
  - a. iur.+ causarum określona pora odbywania sądów
    - α.
    - β.
    - γ.
  - b. + exitus, mortis chwila śmierci, śmierć
  - c. los, przeznaczenie
- 2. wiek (życia ludzkiego)
  - a. + una hora, unius horae puncto w jednej chwili
  - b. + omni hora w każdej chwili
  - c.
    - α. na krótko, na chwilę
    - β. natychmiast, zaraz
  - d. + in horam in horas z godziny na godzinę, co godzinalada godzina, w najbliższym terminie, wkrótce
  - e.
    - α. lada godzina, wkrótce
    - β. co chwila
  - f. + homo (vir) omnium horarum człowiek i do tańca i do różańca

Pełne hasło

HORA s. ORA, -ae f.

A. propr. godzina (jako 24-ta część doby); explicat et glossam Pol. affert

GLcerv p. 660 : h-a ... vigesima quarta pars diei naturalis, «godzina»

1. o długości zmiennej w zależności od pory roku; inaequalis, i. quae secundum anni tempora variae fit longitudinis (cf. FRANCO p. 374). Distinguuntur singulae horae diei

a. secundum divisionem in 7 horas canonicas (cf. infra xxx ).

α. matutina vel matutinalis w trzeciej ćwierci nocy; in tertio quartali noctis( AKapSąd III p. 126, a. 1508 ; cf. Th. VI 2960,46).

β. prima, primarum o wschodzie słońca; circa ortum solis ( MPH II p. 841, a. 1270 ; DyplMog p. 88, a. 1391 et saepius).

γ. tertia, tertiarum w połowie przedpołudnia; ante meridiem ( GALL p. 66,5 ; DokMp I p. 225, a. 1385 ;; AKapSąd II p. 63, a. 1425 et vulgo).

δ. sexta w południe; meridie ( CodSil X p. 121, a. 1334 ; DyplMog p. 87, a. 1391).

ε. nona w połowie popołudnia (od XIII w. przesunięta na południe zamiast seksty); post meridiem (inde a saec. XIII pro sexta i. q. meridie)

StPPP I p. 56(saec. XIV med.med) : judices diebus terminorum a mane vsque ad h-am nonam siue ad meridiem in quibuslibet causis debeant presidere et causas pertractare.

ζ. vesperorum (-arum), vesperum przed zachodem słońca; ante solis occasum ( DokMp I p. 228, a. 1385 ; ib. p. 378, a. 1412 ; APozn I p. 361, a. 1464 ; eodem sensu vespertina; cf. Th. VI 2960,59 sq. ).

η. completorii w chwilę po zachodzie słońca; mox post occasum solis ( AGZ XIV p. 478, a. 1456).

b. secundum naturalem diei divisionem ac negotia cottidiana, v. gr. prandii (-orum : AGZ XVIII p. 242, a. 1482 ; ib. p. 253 , a. 1483 et saepius), meridiei ( StPPP I p. 56, saec. XIV ; Lites II p. 231, a. 1413 et saepius; simili sensu meridiensis ib. II p. 337, a. 1413) , divisae (i. mediae) noctis ( VAdAnt p. 29, 19) . Adduntur saepe locut. adv. vel prp. ad designandam proximitatem, v. gr. ad ( AKapSąd III p. 134, a. 1509 : respondere ... ad h-am vesperorum), circa (

MPH II p. 841, a. 1270 : circa primam h-am noctis; i

ta saepius ),

(vel) quasi (

GALL p. 66, 5 : h-a quasi diei tercia;

DyplMog p. 88, a. 1391 : h-a primarum vel quasi;

ita vulgo ).

2. astr. . aequalis, parilis o równej zawsze długości, wynikająca z podziału doby na 24 równe części; quae efficitur dividendo tempus diei noctisque in 24 partes aequales, cf. supra I 297, 16 sqq. Ad rem cf. B. Włodarski, Chronologia polska, Warszawa 1957, p. 95—97.

B. sensu latiore: pl. eccl. a. canonicae, canoni cales et abs. : godziny kapłańskie albo kanoniczne, części składowe oficjum kościelnego odprawiane pierwotnie w określonych godzinach; orationes, i. preces, quae horae canonicae vocabantur atque certis quibusdam diei et noctis horis a clericie recitari vel cantari solebant. Dicuntur nocturnae et diurnae ( KodKKr I p. 202, a. 1336 ; VKyng p. 719 ; NPrzeszł X p. 398, a. 1438).

Iuncturae verbales

α. horas canonicas complere ( STAN. OP . p. 863 ; AKapSąd III p. 23, a. 1466) ;, decantare (ac perficere: DokMp IV p. 155, a. 1369 ; KodPol II p. 573, a. 1488) , dicere ( MPVat III p. 90, a. 1308 ; NIC. BŁ. Tract. fol. i VIIIa et saepius), explere ( DŁUG. LibBen I p. 3 ) , orare ( AKapSąd II p. 540, a. 1443 ; ib. p. 656, a. 1488 et saepius), peragere, perficere, persolvere ( StSyn VI p. 22, a. 1415 ; NIC. BŁ. Tract fol. i VIIIa et saepius), psallere ( KodMp IV p. 304, a. 1435 ; ŹrWaw I p. 72, a. 1482).

β. in horis consistere ( VKyng p. 719 ). b. BVMariae (de BMVirgine) godzinki do NP Marii; preces honorariae, quae sub Deiparae nomine Deo offeruntur, officium BMVirginis

GALL p. 158, 18: h-as perpetue Virginis dieique canonicas ... adimplebat.

KodWp V p. 101 (a. 1406) : in dicta ecclesia ... missa et omnes h-e de BMVirgine per terciam partem ... presbyterorum et clericorum ... quotidie dicerentur.

Ita saepius.

Syn.

cursus horarum (Virginis Gloriosae), cf. supra II 1535, 43 sqq.

II. transl.

1. czas, chwila (zwł. sposobna), moment, pora; quaecumque diei pars, tempus, occasio.

Additur adi. vel gen. Praec.

a. iur. causarum et abs. : określona pora odbywania sądów; tempus actioni iudiciali praestitutum.

Additur adi. , v. gr.

consueta (ante prandium: KodWp V p. 121, a. 1407 ; AGZ XIV p. 177, a. 1445 et saepius), debita ( ArPrawn X p. 136, a. 1404 ; ib. p. 170 , a. 1406 et saepius ib. ; opp. indebita: AGZ XIII p. 472, a. 1465) , solita ( ib. p. 516, a. 1466 ; ante meridiem ib. p. 586, a. 1468 et saepius).

Locut.

α. tempore horae (vulnus alicui obducere: AGZ XVIII p. 83, a. 1469).

β. in tempore et hora citare aliquem ( StPPP VII p. 434, a. 1483) , praecustodire (alicui: ZabDziej IV 1 , p. 9, a. 1544) .

γ. (ad) ultra horam solitam termino astare ( ArPrawn X p. 278, a. 1409) , parere ( AGZ XIII p. 516, a. 1466) , aliquem exspectare ( AKapSąd III p. 10, a. 1453 ; ZabDziej III p. 53, a. 1490 et saepius).

b. exitus, mortis chwila śmierci, śmierć; i. q. mors; eodem sensu suprema; item finis horae supremae ( CantMAe I nr. 19, v. 6b, saec. XIV) .

N. locut.

horam solvere i. q. mori ( CRIC. in Tom. VI p. 290, a. 1523).

c. los, przeznaczenie; fatum

DŁUG. Hist. IV p. 589 : experiamur, an me velit, an vos regnare h-a.

2. wiek (życia ludzkiego); temporis vitae humanae pars

PEREGR. fol. 1 VIa : erat tunc iuuenis et illa h-a quum eum diabolum aspexit, fuit sibi XXX annorum, cum tamen fuisset modica h-a.

Cf. Th. VI 2964,33 sqq.

Locut. potiores

a. una hora, unius horae puncto w jednej chwili; uno temporis momento ( ZABOR. Tract. p. 32 et p. 65 ).

b. omni hora w każdej chwili; quovis temporis momento.

c. ad horam

α. na krótko, na chwilę; i. q. ad breve temporis spatium.

β. natychmiast, zaraz; illico, statim.

d. in horam z godziny na godzinę, co godzina; in singula diei tempora; in horas lada godzina, w najbliższym terminie, wkrótce; brevi tempore, mox.

e. prope horam

α. lada godzina, wkrótce; brevi tempore, mox

DŁUG. Hist. I p. 463(= II p. 341 ed. nov.) : a cognatis ... prope h-am moriturus plangebatur.

Ib. II p. 335(= IV p. 84 ed. nov.) : cardinalem ... prope h-am moriturum speraverat.

β. co chwila; in singulas horas

DŁUG. Hist. IV p. 621 : prope h-am mortis periculum metuebant.

f. homo (vir) omnium horarum człowiek i do tańca i do różańca; qui seriis pariter ac iocis est accommodatus (saec. XVI).

HORA-2

Pełne hasło

Więcej

Słowniki

Korpusy

Lista haseł