- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- H.
- N.
- K.
I.
act.
A.
1.
uprzejmość, życzliwość, przyjaźń, przysługa; favor,
benevolentia, benignitas,
mutua amicitia, munus.
2.
wdzięczność (za doznane dobrodziejstwa),
podziękowanie;
retributio beneficii accepti, animus gratus, gratiarum actio
,
praec.
in
locut.
(humiles, immensas, immortales, maximas) gratias seu
gratiarum actiones alicui agere,
debere, facere, gerere, habere,
referre, refundere, rependere, item
depromere (
DŁUG.
Hist. I p. 556= II
p. 329
ed. nov.
; in aliquem id.
Op.
p. 290
).
Constr.
sq.
de (pro) aliqua re, enunt.
obi.
c. quod.
3.
dar udzielony z łaski, zwł.
prebenda, beneficjum;
ipsa res oblata, quae per gratiam datur,
donum, munus, praec.
beneficium ecclesiasticum
KodWp II p. 148 (a. 1298) : omnes g-as, quibuscumque nostris factas canonicis ... nisi quibus ius canonicatus g-iis est annexum ... ad nostram mensam revocamus.
Ztschr. V p. 132 (a. 1395) : domini consenserunt in g-am in Grunyng, quod dominus ... preceptor ... ipsam habeat ad vite sue tempora ... deinceps et peramplius non sit g-a, sed revertatur ad naturam pristinam.
StPPP II p. 161 (a. 1405) : ad g-am Sandomiriensem de mensa episcopi Cracouiensis circa Opatow sibi factam.Ita saepius usque ad saec. XVI.
Dicitur
canonicalis (
Ztschr. XLIX
p. 220, a.
1447)
, pinguis (
AAlex
p. 446, a.
1504).
Syn.
praestimonium (
ArPrawn V
p. 516, a.
1517).
N.
a.
iur.
exspectativa
dokument przyrzekający komuś jakąś godność (beneficjum) za życia
posiadacza tej godności
(beneficjum); litterae, quibus
cuidam dignitas
(beneficium) vivente etiam eo, qui ea obtinet, conceditur, cf.
supra III 1542,38 sqq.
b.
eccl.
annus gratiae
rok po śmierci jakiegoś kanonika, kiedy dochody z jego prebend
zabierali inni kanonicy
albo kościół ze szkodą dla następcy zmar
łego; annus post obitum alicuius canonici, quo anno praebendae eius reditus ab aliis
canonicis retinebantur vel
ad ecclesiae usus impendebantur in damnum successoris, cf.
supra I 560,50 sqq.
4.
a.
odpuszczenie, darowanie, uchylenie;
venia, remissio, indulgentia
CracArt I p. 11 (a. 1375) : prohibitus est a civitate propter ... violenciam ... ad annum et diem, post hoc servabit g-am dominorum.
StPPP VIII p. 11 (a. 1376) : ad petitionem domini Cracouiensis g-a facta.
APozn I p. 147 (a. 1449) : inventus et ipso facto captus et incippatus et g-a sibi ostensa est per petitionem proborum hominum demumque dimissus.
Ib. II p. 156 (a. 1485) : quicumque ... civis ... contra huiusmodi statutum ... fecerit ... luere debet penam decem marcarum... sine omni remissione et g-a.Ita saepius usque ad saec. XVI, praec. in locut. gratiam cum aliquo facere, item alicui (de) in aliqua re okazać łaskawość, darować; remittere, concedere, condonare cf. supra 21,40 sqq.
N.
constr. sq.
pro :
AKapSąd III p. 209 (a. 1524) : eidem g-as faciebat pro intercessione.
b.
inde eccl. t.
t.
(anni) iubilaei
odpust, darowanie doczesnych kar za
grzechy; indulgentiae plenariae,
quae fidelibus omnibus
conceduntur sub conditionibus
expressis in bullis summi pontificis
CodEp II p. 56 (a. 1451) : qui secum attulit bullas super g-a anni iubilei huic regno concessi scriptas.
Ib. p. 485 (a. 1500) : g-a iubilei anni centesimi nobis allata est.
Tom. I p. 56 (a. 1510) : hoc anno summus pontifex propter construendam beati Petri basilicam misit ad Poloniam g-am iubilaei.Ita saepius saec. XV—XVI. Eodem sensu gratia generalis ( LibProm p. 129, a. 1500 : anno Christi 1500, qui annus fuit g-e generalis et iubilei centesimi).
5.
a.
łaska, względy;
favor, bona voluntas, studium. Occurrit praec. in formulis
α. Dei gratia dux (
KodWp I
p. 25, a.
1173
;
ib. II
p. 1, a.
1288
et saepius), rex (
PrzywKr
p. 3, a.
1344
; regina:
DokMp I
p. 188,
a. 1374
et vulgo), episcopus (
KodMp I
p. 8, a.
1192
et vulgo) sim.
β. divina (Dei) gratia favente (
Lites II
p. 343,
a. 1331)
, inspirante (
CodEp II
p. 8, a.
1386
; superna:
KodPol I
p. 5, a.
1153)
, procurante (
NIC. POL.
p. 44
)
, suppeditante (
PAUL. CR.
p. 76
).
N.
vestra
loco appellationis honorificae (wasza
łaskawość)
UrkBBr p. 139 (a. 1284) : innovationes ut paternitati vestre innotescerent, dominum Leonardum ... ad g-am vestram transmittimus.
KodLit p. 139 (a. 1284) : vestra g-a bene scit, quomodo ordinatum et terminatum sit inter nos.
KsgGrWp II p. 271 (a. 1398) : vestra g-a praemissam causam diffiniat sententiando.Ita saepius saec. XV .
Item
gratia praeclaritatum vestrarum (
KH V
p. 826,
a. 1476)
vel
praeclaritates gratiarum vestrarum
(
ib.
). Glossa
Pol.
ArPrawn IV p. 263 (saec. XIV med.med) : hec pena dicitur «nyemylosczywa» sine g-a.Hoc sensu occurrit praec. in locut. in alicuius gratia consistere być zdanym na czyjąś łaskę; alicuius voluntati et arbitrio dedi, cf. supra II 1074,18 sqq.
Eodem sensu
alicuius gratiae se committere (
ChrMP p. 487
=
p. 20
Kürb.
;
PommUrk VI
p. 45,
a. 1521)
;, devovere (
MIECH. Chr.
p. 252
)
, permittere (
DŁUG. Hist.
III
p. 372
)
, subicere (
KodMp II
p. 208,
a. 1303
;
Ztschr. VIII
p. 213,
a. 1315),
item (alicui) in (alicuius) gratiam se
offerre (
StPPP II
p. 417,
a. 1436)
, porrigere (
ib.
p. 620,
a. 1453),
item sub alicuius gratiam se ponere (
KsgGrWp I
p. 205,
a. 1394)
, (alicui) in
(ad) alicuius gratiam se dare cf.
supra III 806,17 sqq.
Iuncturae verbales
sollemniores
α. gratiam alicui adhibere (
KodWp III
p. 500,
a. 1380)
, gerere, habere,
impendere, infundere, reddere
cf.
s.
v.
, item erga aliquem exercere (
Theiner I
p. 112,
a. 1299)
, super aliquem praetendere (
ArHist XI
p. 164,
saec. XV)
cett.
β. gratia (speciali) aliquem amplecti (
KodMp IV
p. 176,
a. 1419)
, praevenire (
BreslUB
p. 41, a.
1272
;
item gratiarum beneficio:
ArPrawn I
p. 210,
saec. XV)
, prosequi (
PP II
p. 30, a.
1448
; item
dono gratiae:
Lites II
p. 342,
a. 1399
; specialibus gratiarum favoribus et praerogativis :
AKap Sąd II
p. 728,
a. 1507)
; simili sensu in (honore et) gratia aliquem tenere (
CodEp III
p. 334,
a. 1484).
γ. alicuius gratiae aliquem
reformare (
KADŁUB.
p. 185
;
RHist XXX
p. 172,
a. 1309)
;, restaurare (
ArPrawn IV
p. 37,
saec. XIV med.med)
.
δ. ad (in) gratiam aliquem
assumere (
DŁUG. Hist. I p.
511= II
p. 280
ed.nov.),
item ad exauditionis gratiam admittere (cf.
supra III 1300,23
sqq.), recipere, suscipere (
ZabDziej I
p. 32, a.
1419
;
DŁUG. Hist. I p. 459= II
p. 226
ed.nov.),
item ad magnam gratiam computare (
ib. p. 466 = II
p. 231
ed.nov.
).
b.
pozwolenie, przywilej, prawo, uprawnienie do czegoś;
privilegium, immunitas, concessio, licentia, ius atque facultas alicui data
Ztschr. XLVIII p. 317 (a. 1217) : cuicunque sacerdoti predicta capella confertur, quotiens g-am in septimana habuerit, totiens missam legere debeat secundum placitum plebani.
KodMp II p. 225 (a. 1312) : ipsos ... omnibus priuilegijs, libertatibus, g-ijs, donationibus ... priuamus.Ita saepius usque ad saec. XVI.
Dicitur
vidualis (
AGZ XIV
p. 29, a.
1437)
,
item per abundantiam gratiae praerogativa (
DokMp I
p. 386,
a. 1414)
.
6.
a.
theol.
t. t.
Dei, divina, caelestis, Spiritus
Sancti
sim. et.
abs. :
nadprzyrodzona łaska Boża;
supernaturale donum Dei.
Definitur
WROCŁ. EpitConcl fol. p. IVb : g-a est forma a Deo nobis data gratis sine meritis gratum faciens.
N.
mater
gratiarum
(de BMVirgine) pośredniczka łask;
per quam gratia a Deo
tribuitur (
VAdAnt
p. 37,
6)
.
Dicitur
creata (
WROCŁ. EpitConcl fol. t. VIb)
,
quae dividitur in habitualem (
MATTH. Dial. fol.
C Ia
;
;simili sensu sanctificationis:
NIC.
BŁ. Serm. I
p. 64
)
et gratiam in universum (quae nunc dicitur actualis), haec autem in
operantem
et cooperantem (
WROCŁ. EpitConcl fol. p IVb)
.
N.
gratiae
α.
annus
określenie ery chrześcijańskiej;
aetatis post Christum
natum appellatio, cf. supra I 558,48 sq. (sed sensu
diverso supra 3
tempus :
DŁUG. Op. p. 25 : episcopus omnia evidentibus veteris testamenti, nonnullis quoque tempore g-ae factis confirmabat exemplis.
Ib. p. 212 : tempus g-ae a tempore legis remota distantia discretum est.
β.
lex
i. q. Christi
(
Tom. VIII
p. 14,
a. 1526
:
lex enim g-e plus prestare jubet quam Mosaica, sed per
charitatem).
b.
pl. modlitwy
dziękczynne, dzięki; orationes, quibus Deo grates
aguntur
KodWp I p. 235 (a. 1248) : de benedictione ab episcopis in cena et prandio facienda et de g-iis post prandium exhibendis.
NIC. BŁ. Serm. I p. 80 : acediosi clerici ... volunt habere longum prandium, sed breues g-as.B. locut. adv.
1.
de (ex) gratia
z łaski; per
gratiam,
gratificando (praec.
dare aliquid)
KodMp II p. 32 (a. 1224) : dictam hereditatem ... comiti olim de nostra g-a contulissemus.
DokMp IV p. 5 (a. 1224) : de speciali g-a cum consensu totius capituli dedimus ... decimas.
KodWp III p. 163 (a. 1360) : villas ... Stephano ... ex g-a donaverimus ad tempus.Ita saepius usque ad saec. XVI.
2.
(ex) ea gratia
dlatego; propter ea
NIC. BŁ. Serm. I p. 54 : ne forte non digne opereris ex ea g-a, quodetc.
N.
dobrowolnie; sponte, ultro
KodKKr I p. 112 (a. 1279) : ad omnia alia iura et servicia ... nec aliter teneantur ... nisi velint vitro ipsi de g-a speciali.
3.
ad (in) alicuius gratiam
dla przypodobania się, dla kogoś, na rzecz (korzyść) czyjąś;
pro aliquo, in alicuius commodum
Ztschr. LXXI p. 192 (a. 1328) : quartale lapidum stat ad g-am consulum.
KsgŁawKr p. 220 (a. 1393) : idem ... servire debet ad g-am Johannis.Ita saepius. Occ. in gratia darmo, bez zapłaty; nulla mercede, gratis
PrPol p. 374 (a. 1400) : dominus ... subpincerna ... dimisit in pace et g-a, vulgariter «darmo y s pokoem» in iudicio ... dominum Joannem.
II.
pass.
de perceptione vel usu favoris ab aliis]oblati
1.
wziętość, wpływ, znaczenie; favor, in quo
quis apud aliquem est, inde:
potentia, auctoritas, dignitas,
honos sim.
(saec. XV—XVI).
2.
(de qualitate
rerum, quae in favore hominum sunt, amantur, placent) wdzięk, piękno, urok;
pulchritudo, forma, decor,
venustas sim.
Abundat
KADŁUB. p. 12 : que virgo tam elegancia forme, quam omnimoda g-arum venustate omnibus ... prestabat.
Additur
gen. ,
v. gr.
auri (
ib.
p. 62
),
item morum (suavis et amabilis:
Inst.
p. 118
)
, virtutum (
KodWp II
p. 391, a.
1326)
.
III.
abl. gratiā
vice
prp.
c.
(antecedente vel subsequente)
gen.
subst.
1.
(vi finali) dla, w celu, ze względu na; in
alicuius commodum, in eventum alicuius rei, ut aliquid fiat, propter aliquam rem.
2.
(de causa efficiente) dla, z powodu; ob, propter aliquam rem, alicuius rei causa (saec.
XV).
3.
(de ceteris relationibus) dzięki czemuś, z racji
(wskutek) czegoś, ze względu na
coś; alicuius rei respectu, ratione habita, quod attinet ad
ARect I p. 366 (a. 1494) : baccalarius recognoscens debitum, g-a mutui contractum, obligavit se soluturum.
ExPhys fol. h Ib : moderni ... vocant finem operationis finem quo et finem rei operate ... finem g-a cuius.
WROCŁ. Epit. fol. d Va : g-a vnius partis totum denominatur continens et g-a alterius partis ... contentum.Ita vulgo in textibus phil.
IV.
nat. Dei
1.
bodziszek czerwony;
Geranium sanguineum
Linn.
GLr I
p. 219
.
2.
konitrut błotny; Gratiola officinalis
Linn.
GLr I
p. 300
.