Ogólne
Pełne hasło
Więcej

HORTUS

Gramatyka
  • Formyhortus, orthus, ortus
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -i
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajmęski
Znaczenia
  • I.
    • 1. propr.
      • a. explicant et glossas Pol. afferunt
      • b. viridarium spatiosum, nemus deliciarum, fundus vel praedium (in urbe vel extra urbem) speciem horti prae se ferens.
    • 2.
      • a. + vini, vineae pars vineae, vinea, vinetum.
      • b. + apium apiarium, alvearium
      • c. + feratum locus, ubi ferae ad venatum destinatae aluntur
      • d. + humulorum (-i) locus aut ager lupis consitus
      • e. + sepulturae i. q. coemeterium
  • II.
    • 1. propr. agri modus exiguus, quo rustici domus ac aedificia ad rem domesticam spectantia continebantur
      • a. + zagroda
      • b. + mórg
      • c. + półwlóczek
      • a. + pascuarum, pascualis campus gramineus, plerumque saepe cinctus, ubi animalia domestica pascuntur, pratum (ad fundum rustici spectans)
      • b. locus circumsaeptus (interdum aedificium quoddam continens), quo pecora asservabantur, stabulum
    • 2. saeptum, quo ferae actae a venatoribus capiebantur
      • α.
      • β.
      • γ.

Pełne hasło

HORTUS s. ORTHUS s. ORTUS, -i m.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • A.
  • H.
  • N.
[generis incerti
AKapSąd II p. 44 (a. 1302) : IIII-or ortos liberos, que «zagrodi» vulgariter nuncupantur.
ArSang II p. 33 (a. 1361) : pro ... orto, quod dicitur in wlgari «zagroda».
KodPol II p. 321 (a. 1372) : pro orto ... quod wlgariter dicitur «pol morga».
AKapSąd III p. 124 (a. 1508) : ortum superius ... legavit.
Cf. Th. VI 3017,53. frequenter secundum decl. IV declinatur: gen. sg.
PommUrk III p. 68 (a. 1289) : proprietatem ortus vnius.
KsgKaz p. 51 (a. 1373) : IX scotos ex parte ortus.
KodMp II p. 294 (a. 1375) : a sepe ... hortus.
RachJag p. 141 (a. 1390) : pro ... seminibus ortus.
StPPP VII p. 960 (a. 1400) : decem marcas racione ... ortus.
Ita vulgo usque ad saec. XVI. abl. sg.
DokMp IV p. 124 (a. 1364) : donabit ... aream cum ortu.
KsgŁawKr p. 14 (a. 1367) : solvere de ... ortu.
KodMp IV p. 130 (a. 1411) : de ortu ... vtilitatem ... percepisset.
Ita vulgo usque ad saec. XVI. Cf. Th. VI 3017,62. gen. pl.
KsgKaz p. 219 (a. 1388) : sub conswetudine aliorum ortuum.
StPPP XII p. 529 (a. 1524) : in circuitu ... curiae et ortuum.
acc. pl.
PP III p. 28 (a. 1432) : super ... Nicolai ... tam ortus quam terram.
abl. pl.
KsgKaz p. 51 (a. 1373) : dedit ... solidum de duobus ortibus.]
I.
1. propr.
a. ogród, sad; explicant et glossas Pol. afferunt
StPPP IX p. 199 (a. 1514) : dedit sibi partem o-us alias «ogroda».
GLb p. 49 : h-i, pomarium „szad”.
GLcerv p. 584 : h-us, h-i locus, vbi olera et arbores crescunt, «ogrod, sad».
b. pl. posiadłość podmiejska lub miejska z ogrodem, park, ogrody; viridarium spatiosum, nemus deliciarum, fundus vel praedium (in urbe vel extra urbem) speciem horti prae se ferens.
2. sensu latiore
a. vini, vineae et abs. : działka w winnicy, winnica; pars vineae, vinea, vinetum.
b. apium pasieka; apiarium, alvearium
Lites II p. 197 (a. 1411) : receperunt octo pecora et magnum o-um apium.
c. feratum et abs. : zwierzyniec, miejsce, gdzie hoduje się dzikie zwierzęta; locus, ubi ferae ad venatum destinatae aluntur
RachJag p. 19 (a. 1389) : bos de Cracouia de o-o ferarum ductus.
StPPP II p. 305 (a. 1426) : jurare debuit contra Michaelem custodem o-i ferarum.
DŁUG. Hist. III p. 492 : in h-um ferarum ad experiendam palaestram ... itum est.
MIECH. Chr. p. 232 : h-um ferarum uulgo ferale alias ferithrophium appellatum.
Glossa Pol.
KodKrak p. 172 (a. 1422) : o-um nostrum i. regium dictum wlgari denominatione «Swijerzinecz» [Cracoviae (cf.] ib. p. 612, a. 1468).
Cf. FERA 2. FERALE II 2.
d. humulorum (-i) et abs. : ogród chmielowy, chmielnik; locus aut ager lupis consitus
KodMp II p. 273 (a. 1330) : damus sculteto ... quatuor mansos liberos ... duas mensas pistorum cum o-is humulorum in villa.
PP II p. 83 (a. 1450) : prius erant o-i humulorum.
ZabDziej III p. 59 (a. 1490) : labores in o-o humuli.
AGZ XIX p. 155 (a. 1505) : partem ... o-orum humulegiorum.
Ita saepius. Glossae Pol.
PrzywWar p. 8 (a. 1408) : cum o-o, qui vlgariter «chmelnik» dicitur.
AGZ XIII p. 89 (a. 1440) : pro ... duobus o-is et cum aliis duobus «chmelniki».
Ib. XI p. 479 (a. 1462) : sub o-o humili (sic ) alias «pod chmelnikem».
Cf. HUMULARIUM HUMULETUM.
e. sepulturae cmentarz; i. q. coemeterium
MatRef p. 100 (a. 1578) : in h-o sepulturae post Clopardiam sito.
II.
1. propr. obejście, zagroda, gospodarstwo zagrodnicze, obejmujące dom wiejski z podwórzem i zabudowaniami gospodarskimi oraz niewielką działkę roli; agri modus exiguus, quo rustici domus ac aedificia ad rem domesticam spectantia continebantur
CodSil(M) II p. 124 (a. 1214) : terram ... quantum ad curiam et o-um sufficere possit ... abbati et fratribus contulimus perpetuo possidendam.
KodKKr I p. 100 (a. 1273) : donamus ei carpentario ... locum ibidem ad manendum, aream videlicet et o-um ... iure perpetuo ... possidenda.
DokMp IV p. 23 (a. 1283) : tradimus ... aream et terram sufficientem pro domo, o-o, ecclesia et cimiterio locandis in nostra civitate ... fratribus iure hereditario ... in perpetuum possidenda.
KodWp II p. 28 (a. 1290) : ratione ... locationis ... decem mansos liberos, sextam curiam in civitatem liberam et sextum o-um circa civitatem ... liberum ... in perpetuum possidebit.
Ita vulgo usque ad saec. XVI. Glossae Pol.
a. zagroda i. cohors, saeptum
KodWp II p. 67 (a. 1292) : octo h-os liberos, qui «zagrodi» vulgariter nuncupantur.
PrPol p. 49 (a. 1397) : duos o-os vulgariter «zagrody».
StPPP VIII p. 899 (a. 1400) : pro o-o «zagroda» dicto.
Cf. et vulgo usque ad saec. XVI.
b. mórg i. area variae magnitudinis
KsgŁawWar I p. 23 (a. 1429) : pueri Petri breseatoris scribunt ... o-um alias «mork».
Ib. p. 57 (a. 1452) : unum o-um alias «pol morgv» ... cum olodio vendidit.
Ib. p. 61 (a. 1452) : resignaverunt o-um alias «morg» domino Nicolao perpetue.
Cf. ib. p. 159 (a. 1473), p. 204 (a. 1483).
c. półwlóczek i. agri mensura (circa 8 ha)
PP III p. 227 (a. 1453) : resignauit sibi agrum cum o-o alias «pulwloczek».
Syn. et iuxta posita
allodium ( KodWp II p. 325, a. 1316 ; RachJag p. 394, a. 1412) , hereditas ( KodKrak p. 132, a. 1401) , hortulanus ( StPPP XII p. 427, a. 1502) , iuger ( PP II p. 99, a. 1450) , laneus ( ZabDziej IV 2 , p. 11, a. 1419 et saepius), peties ( DŁUG. LibBen II p. 22 ) , quartale agri ( KodMp III p. 139, a. 1360).
Dicitur
desertus ( AGZ XVIII p. 444, a. 1502 ; CorpJP II I p. 153, a. 1511) , eradicatus ( StPPP XII p. 508, a. 1535) , in cruda radice exstirpatus ( ib. p. 509, a. 1535) , liber ( KodWp I p. 516, a. 1285 ; ib. II p. 28 , I a. 1290 et vulgo), mensuratus ( KodMp I p. 314, a. 1362), item cum campis et agris ( KodMp IV p. 131, a. 1411). Cf. HORTULANA I HORTULANARIA HORTULANIA I HORTULANIUM HORTULANEUS II HORTULANUS II 2 .Ad rem cf. K. Tymieniecki, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, Warszawa 1921, p. 217 sqq.
Praec.
a. pastwisko ogrodzone, łąka (należąca do zagrody), tzw. grodzia, gródź; campus gramineus, plerumque saepe cinctus, ubi animalia domestica pascuntur, pratum (ad fundum rustici spectans)
PP V p. 119 (a. 1428) : thaberne cum prato ... et o-o, elgariter nuncupato «grodz» in ... villa.
Ib. p. 123 (a. 1429) : Martinus ... o-um alias «grodz» siue «wypusta» ... vendidit.
Ib. VI p. 3 (a. 1429) : qui o-us alias „wypusta’' extenditur in longitudinem etc.
Ib. p. 12 (a. 1429) : usque ad o-um Mathie wlgariter «grodz», qui o-us cum area in partem Petri includetur.
Eodem fere sensu pascuarum, pascualis sim.
AGZ XI p. 398 (a. 1454) : vendidit ... o-um pascuarum alias «pastewnyk».
Ib. XIII p. 390 (a. 1462) : villam ... cum o-o pascuo alias «pastownykem».
Ib. XIX p. 155 (a. 1505) : partem ... o-orum pascualium.
b. zagrodzony teren (z budynkiem lub bez budynku), gdzie przetrzymywano zwierzęta domowe, obora; locus circumsaeptus (interdum aedificium quoddam continens), quo pecora asservabantur, stabulum
Visit. p. 312 (a. 1512) : damus eidem ... pro advocatia octo mansos desertos ... una cum duabus domibus seu areis ... ac o-o circumadiacente, dicto «obora» ... ac pratis omnibus.
KOMOR. p. 228 : venerunt in o-um castri, qui dicebatur tunc «obora» ibique ... elegerunt locum ad aedificandum.
Cf. HORTOFERALE.
2. meton. ogrodzenie (albo klatka) służące do łowienia zwierząt (np. saren, zajęcy); saeptum, quo ferae actae a venatoribus capiebantur
KodWp I p. 203 (a. 1243) : sibi (i. advocato ) damus in nostra borra structuras capreolorum, venacionem leporum, capturam avium, o-os, quantumcunque poterit, locare.
Cf.
ib. p. 525 (a. 1286) : damus structuram capriolorum et leporum, videlicet «grodze», quanto longius statuere potest.
Ib. III p. 273 (a. 1365) : deputamus ... sculteto ... structuram leporum, capreolorum, videlicet „grodze”, quantum longius struere potest.
Locut. sollemniores
α. hortos (-um) aedificare, erigere, exstruere, fundare ( DokMp IV p. 93, a. 1353 ; PP II p. 126, a. 1451) , alienare ( AGZ XIV p. 329, a. 1502) , colere ( PrzywKr p. 6, a. 1360 ; item seminare: RachJag p. 141, a. 1390 et ib. p. 264, a. 1394) , desertare ( AKapSąd II p. 34, a. 1417 ; AGZ XVIII p. 444, a. 1502) , locare ( StPPP VIII p. 397, a. 1397 ; ib. II p. 300 , a. 1425) , reformare, reparare ( DokMp I p. 152, a. 1366 ; PP VI p. 28, a. 1429) , saepire ( AKapSąd I p. 81, a. 1430).
β. in (super) horto residere ( StPPP XII p. 66, a. 1453 ; AKapSąd III p. 341, a. 1522).
γ. in hortis (se) locare ( DokMp I p. 157, a. 1368 ; ib. p. 438, a. 1420) .
Constr. ad I-II
:
a. sq. gen. qualitatis vel possessionis.
Item sq. adi. possessoris, v. gr.
pastoralis ( ZabDziej IV 1 , p. 44, a. 1550) , plebanalis ( PP II p. 126, a. 1451 ; AKapSąd III p. 69, a. 1499).
b. sq. ante:
KsgŁawKr p. 146 (a. 1376) : o-um ... ante portam s. Floriani.
KsgKaz p. 510 (a. 1401) : tenentur censum de o-o ante civitatem.
c. sq. circa:
KodMp II p. 211 (a. 1307) : habeat ... sextum o-um circa civitatem.
KodWp III p. 257 (a. 1364) : duos o-os circa transitum versus Vartam.
Ita saepius.
d. sq. extra (intra)
KodMp III p. 74 (a. 1349) : o-os intra et extra ciuitatem liberos.
KsgKaz p. 487 (a. 1399) : censum de o-o ... extra civitatem.
e. sq. in c. abl.
KsgŁawKr p. 89 (a. 1372) : resignavit ... o-um in Nigra villa.
KodMp IV p. 16 (a. 1387) : h-um ... in Błonie prope Casimiriam.
Ita vulgo.
f. sq. penes:
APozn II p. 254 (a. 1493) : cum o-o penes s. Martinum.
KodKrak p. 754 (a. 1542) : h-us penes stratam ... publicam.
g. sq. post (retro)
APozn I p. 276 (a. 1458) : pro o-o deserto ... post ecclesiam s. Adalberti.
Ib. p. 370 (a. 1464) : cum duobus o-is retro ecclesiam s. Adalberti.
DŁUG. LibBen I p. 17 : habet ... tertium hortum post h-um tabernatoris.
Ita saepius.
h. sq. pro:
StPPP XII p. 449 (a. 1513) : tenentur disponere o-um pro caulibus (cf. ib. p. 456, a. 1516 et p. 462, a. 1519).
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)