- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- A.
- H.
- N.
AKapSąd II p. 44 (a. 1302) : IIII-or ortos liberos, que «zagrodi» vulgariter nuncupantur.
ArSang II p. 33 (a. 1361) : pro ... orto, quod dicitur in wlgari «zagroda».
KodPol II p. 321 (a. 1372) : pro orto ... quod wlgariter dicitur «pol morga».
AKapSąd III p. 124 (a. 1508) : ortum superius ... legavit.Cf. Th. VI 3017,53. frequenter secundum decl. IV declinatur: gen. sg.
PommUrk III p. 68 (a. 1289) : proprietatem ortus vnius.
KsgKaz p. 51 (a. 1373) : IX scotos ex parte ortus.
KodMp II p. 294 (a. 1375) : a sepe ... hortus.
RachJag p. 141 (a. 1390) : pro ... seminibus ortus.
StPPP VII p. 960 (a. 1400) : decem marcas racione ... ortus.Ita vulgo usque ad saec. XVI. abl. sg.
DokMp IV p. 124 (a. 1364) : donabit ... aream cum ortu.
KsgŁawKr p. 14 (a. 1367) : solvere de ... ortu.
KodMp IV p. 130 (a. 1411) : de ortu ... vtilitatem ... percepisset.Ita vulgo usque ad saec. XVI. Cf. Th. VI 3017,62. gen. pl.
KsgKaz p. 219 (a. 1388) : sub conswetudine aliorum ortuum.
StPPP XII p. 529 (a. 1524) : in circuitu ... curiae et ortuum.acc. pl.
PP III p. 28 (a. 1432) : super ... Nicolai ... tam ortus quam terram.abl. pl.
KsgKaz p. 51 (a. 1373) : dedit ... solidum de duobus ortibus.]
I.
1.
propr.
a.
ogród, sad; explicant
et glossas
Pol.
afferunt
StPPP IX p. 199 (a. 1514) : dedit sibi partem o-us alias «ogroda».
GLb p. 49 : h-i, pomarium „szad”.
GLcerv p. 584 : h-us, h-i locus, vbi olera et arbores crescunt, «ogrod, sad».
b.
pl. posiadłość
podmiejska lub miejska z ogrodem, park, ogrody; viridarium spatiosum,
nemus deliciarum, fundus vel
praedium (in urbe vel extra urbem) speciem horti prae se ferens.
2.
sensu latiore
a.
vini, vineae
et
abs.
:
działka w winnicy, winnica; pars
vineae, vinea, vinetum.
b.
apium
pasieka; apiarium,
alvearium
Lites II p. 197 (a. 1411) : receperunt octo pecora et magnum o-um apium.
c.
feratum
et
abs.
:
zwierzyniec, miejsce, gdzie hoduje się dzikie zwierzęta; locus, ubi ferae
ad venatum destinatae aluntur
RachJag p. 19 (a. 1389) : bos de Cracouia de o-o ferarum ductus.
StPPP II p. 305 (a. 1426) : jurare debuit contra Michaelem custodem o-i ferarum.
DŁUG. Hist. III p. 492 : in h-um ferarum ad experiendam palaestram ... itum est.
MIECH. Chr. p. 232 : h-um ferarum uulgo ferale alias ferithrophium appellatum.Glossa Pol.
KodKrak p. 172 (a. 1422) : o-um nostrum i. regium dictum wlgari denominatione «Swijerzinecz» [Cracoviae (cf.] ib. p. 612, a. 1468).Cf. FERA 2. FERALE II 2.
d.
humulorum
(-i)
et
abs.
:
ogród chmielowy, chmielnik; locus aut ager
lupis consitus
KodMp II p. 273 (a. 1330) : damus sculteto ... quatuor mansos liberos ... duas mensas pistorum cum o-is humulorum in villa.
PP II p. 83 (a. 1450) : prius erant o-i humulorum.
ZabDziej III p. 59 (a. 1490) : labores in o-o humuli.
AGZ XIX p. 155 (a. 1505) : partem ... o-orum humulegiorum.Ita saepius. Glossae Pol.
PrzywWar p. 8 (a. 1408) : cum o-o, qui vlgariter «chmelnik» dicitur.
AGZ XIII p. 89 (a. 1440) : pro ... duobus o-is et cum aliis duobus «chmelniki».
Ib. XI p. 479 (a. 1462) : sub o-o humili (sic ) alias «pod chmelnikem».Cf. HUMULARIUM HUMULETUM.
e.
sepulturae
cmentarz;
i. q. coemeterium
MatRef p. 100 (a. 1578) : in h-o sepulturae post Clopardiam sito.
II.
1.
propr. obejście,
zagroda, gospodarstwo zagrodnicze,
obejmujące dom wiejski z podwórzem i zabudowaniami gospodarskimi oraz niewielką działkę roli; agri
modus exiguus, quo rustici domus ac
aedificia ad rem domesticam spectantia continebantur
CodSil(M) II p. 124 (a. 1214) : terram ... quantum ad curiam et o-um sufficere possit ... abbati et fratribus contulimus perpetuo possidendam.
KodKKr I p. 100 (a. 1273) : donamus ei carpentario ... locum ibidem ad manendum, aream videlicet et o-um ... iure perpetuo ... possidenda.
DokMp IV p. 23 (a. 1283) : tradimus ... aream et terram sufficientem pro domo, o-o, ecclesia et cimiterio locandis in nostra civitate ... fratribus iure hereditario ... in perpetuum possidenda.
KodWp II p. 28 (a. 1290) : ratione ... locationis ... decem mansos liberos, sextam curiam in civitatem liberam et sextum o-um circa civitatem ... liberum ... in perpetuum possidebit.Ita vulgo usque ad saec. XVI. Glossae Pol.
a.
zagroda
i. cohors, saeptum
KodWp II p. 67 (a. 1292) : octo h-os liberos, qui «zagrodi» vulgariter nuncupantur.
PrPol p. 49 (a. 1397) : duos o-os vulgariter «zagrody».
StPPP VIII p. 899 (a. 1400) : pro o-o «zagroda» dicto.Cf. et vulgo usque ad saec. XVI.
b.
mórg
i. area variae magnitudinis
KsgŁawWar I p. 23 (a. 1429) : pueri Petri breseatoris scribunt ... o-um alias «mork».
Ib. p. 57 (a. 1452) : unum o-um alias «pol morgv» ... cum olodio vendidit.
Ib. p. 61 (a. 1452) : resignaverunt o-um alias «morg» domino Nicolao perpetue.Cf. ib. p. 159 (a. 1473), p. 204 (a. 1483).
c.
półwlóczek
i. agri mensura (circa 8
ha)
PP III p. 227 (a. 1453) : resignauit sibi agrum cum o-o alias «pulwloczek».
Syn.
et iuxta posita
allodium (
KodWp II
p. 325,
a. 1316
;
RachJag
p. 394, a.
1412)
, hereditas (
KodKrak
p. 132, a.
1401)
, hortulanus (
StPPP XII
p. 427, a.
1502)
, iuger (
PP II
p. 99, a.
1450)
, laneus (
ZabDziej IV 2 ,
p. 11, a.
1419
et saepius),
peties (
DŁUG. LibBen II
p. 22
)
, quartale agri
(
KodMp III
p. 139, a.
1360).
Dicitur
desertus (
AGZ XVIII
p. 444, a.
1502
;
CorpJP II I
p. 153,
a. 1511)
, eradicatus (
StPPP XII
p. 508, a.
1535)
, in cruda radice
exstirpatus (
ib.
p. 509, a.
1535)
, liber (
KodWp I
p. 516, a.
1285
;
ib. II
p. 28
, I
a. 1290
et vulgo), mensuratus (
KodMp I
p. 314,
a. 1362),
item cum campis et agris (
KodMp IV
p. 131, a.
1411).
Cf.
HORTULANA I
HORTULANARIA
HORTULANIA I
HORTULANIUM
HORTULANEUS
II
HORTULANUS
II 2
.Ad rem
cf.
K. Tymieniecki, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa
polskiego w wiekach średnich, Warszawa 1921,
p.
217 sqq.
Praec.
a.
pastwisko ogrodzone, łąka (należąca do zagrody), tzw.
grodzia, gródź; campus gramineus, plerumque saepe cinctus, ubi animalia
domestica pascuntur, pratum
(ad fundum rustici spectans)
PP V p. 119 (a. 1428) : thaberne cum prato ... et o-o, elgariter nuncupato «grodz» in ... villa.
Ib. p. 123 (a. 1429) : Martinus ... o-um alias «grodz» siue «wypusta» ... vendidit.
Ib. VI p. 3 (a. 1429) : qui o-us alias „wypusta’' extenditur in longitudinem etc.
Ib. p. 12 (a. 1429) : usque ad o-um Mathie wlgariter «grodz», qui o-us cum area in partem Petri includetur.Eodem fere sensu pascuarum, pascualis sim.
AGZ XI p. 398 (a. 1454) : vendidit ... o-um pascuarum alias «pastewnyk».
Ib. XIII p. 390 (a. 1462) : villam ... cum o-o pascuo alias «pastownykem».
Ib. XIX p. 155 (a. 1505) : partem ... o-orum pascualium.
b.
zagrodzony teren (z budynkiem lub bez budynku), gdzie
przetrzymywano zwierzęta domowe,
obora; locus circumsaeptus (interdum
aedificium quoddam continens),
quo pecora asservabantur, stabulum
Visit. p. 312 (a. 1512) : damus eidem ... pro advocatia octo mansos desertos ... una cum duabus domibus seu areis ... ac o-o circumadiacente, dicto «obora» ... ac pratis omnibus.
KOMOR. p. 228 : venerunt in o-um castri, qui dicebatur tunc «obora» ibique ... elegerunt locum ad aedificandum.Cf. HORTOFERALE.
2.
meton. ogrodzenie (albo klatka) służące do łowienia
zwierząt (np. saren, zajęcy); saeptum, quo ferae
actae a venatoribus capiebantur
KodWp I p. 203 (a. 1243) : sibi (i. advocato ) damus in nostra borra structuras capreolorum, venacionem leporum, capturam avium, o-os, quantumcunque poterit, locare.Cf.
ib. p. 525 (a. 1286) : damus structuram capriolorum et leporum, videlicet «grodze», quanto longius statuere potest.
Ib. III p. 273 (a. 1365) : deputamus ... sculteto ... structuram leporum, capreolorum, videlicet „grodze”, quantum longius struere potest.
Locut.
sollemniores
α. hortos (-um) aedificare,
erigere, exstruere, fundare (
DokMp IV
p. 93,
a. 1353
;
PP II
p. 126, a.
1451)
, alienare (
AGZ XIV
p. 329, a.
1502)
, colere (
PrzywKr
p. 6,
a. 1360
; item seminare:
RachJag
p. 141, a.
1390
et
ib.
p. 264, a.
1394)
, desertare (
AKapSąd II
p. 34, a.
1417
;
AGZ XVIII
p. 444, a.
1502)
, locare (
StPPP VIII
p. 397, a.
1397
;
ib. II
p. 300
,
a. 1425)
, reformare, reparare (
DokMp I
p. 152,
a. 1366
;
PP VI
p. 28, a.
1429)
, saepire (
AKapSąd I
p. 81, a.
1430).
β. in (super) horto residere
(
StPPP XII
p. 66, a.
1453
;
AKapSąd III
p. 341,
a. 1522).
γ. in hortis (se) locare (
DokMp I
p. 157,
a. 1368
;
ib.
p. 438, a.
1420)
.
Constr.
ad I-II
:
a.
sq.
gen.
qualitatis vel possessionis.
Item sq. adi. possessoris, v. gr.
pastoralis (
ZabDziej IV 1 ,
p. 44, a.
1550)
, plebanalis (
PP II
p. 126,
a. 1451
;
AKapSąd III
p. 69, a.
1499).
b.
sq.
ante:
KsgŁawKr p. 146 (a. 1376) : o-um ... ante portam s. Floriani.
KsgKaz p. 510 (a. 1401) : tenentur censum de o-o ante civitatem.
c.
sq.
circa:
KodMp II p. 211 (a. 1307) : habeat ... sextum o-um circa civitatem.
KodWp III p. 257 (a. 1364) : duos o-os circa transitum versus Vartam.Ita saepius.
d.
sq.
extra
(intra)
KodMp III p. 74 (a. 1349) : o-os intra et extra ciuitatem liberos.
KsgKaz p. 487 (a. 1399) : censum de o-o ... extra civitatem.
e.
sq.
in
c.
abl.
KsgŁawKr p. 89 (a. 1372) : resignavit ... o-um in Nigra villa.
KodMp IV p. 16 (a. 1387) : h-um ... in Błonie prope Casimiriam.Ita vulgo.
f.
sq.
penes:
APozn II p. 254 (a. 1493) : cum o-o penes s. Martinum.
KodKrak p. 754 (a. 1542) : h-us penes stratam ... publicam.
g.
sq.
post (retro)
APozn I p. 276 (a. 1458) : pro o-o deserto ... post ecclesiam s. Adalberti.
Ib. p. 370 (a. 1464) : cum duobus o-is retro ecclesiam s. Adalberti.
DŁUG. LibBen I p. 17 : habet ... tertium hortum post h-um tabernatoris.Ita saepius.
h.
sq.
pro:
StPPP XII p. 449 (a. 1513) : tenentur disponere o-um pro caulibus (cf. ib. p. 456, a. 1516 et p. 462, a. 1519).