- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- L.
- Ha.
- N.
- O.
I.
adi.
A.
pierwszy w kolejności, początkowy, rozpoczynający;
princeps, prior, primulus, qui in initio est.
Praec.
phil.
a.
de Deo
primus actus actuum (
GOST. Th. fol. e VIb)
, agens (
NIC. POL.
p. 50, v. 72
et saepiu
s
),
instituens
(
cf.
supra V 758, 40 sqq.), motor
(
cf.
supra VI 503, 45 sqq.
),
operans (
GOST. Th. fol. d IVa
); prima bonitas
(
ib. fol. d
IIIa
), causa (
cf.
supra II 261, 31 sqq.
),
primum cognoscibile (
VITELO Epist.
p. 2
)
,
efficiens
(
cf.
supra III 986, 15 sqq.
),
ens (
cf. supra III 1118,
31 sq.)
esse
(
cf.
supra III 1198, 22 sqq.
),
movens
(
cf.
supra V 507, 28 sqq.
).
b.
de rebus: dicitur
v.
gr. de
alteratione (ExPhys fol. C Va ), intentione ( cf. supra V 824, 5 sqq. ) , materia (cf. 5 4, 9 sqq..), motu (cf. sq.), operatione intellectus ( STOB. Intr. fol. a Ib ), ), perfectione ( ExPhys fol. f IIb ), principio ( MatFil III p. 69, saec. XV ; BYSTRZ. AnalPr fol. p Ib et saepius; distinguuntur principia simpliciter et non simpliciter prima:
Id. AnalPost fol. c Vb: quedam sunt principia simpliciter p-a, quorum notitia vocatur intellectus ... alia sunt principia non simpliciter p-a, sed per aliquam demonstrationem demonstrabilia, quorum habitus dicitur scientia; ita saepius), subiecto ( BYSTRZ. AnalPost fol e IIb ; ib. fol. g Ivb ;et saepius), substantia ( PARK. p. 55 ; BYSTRZ. AnalPost fol. c VIIIb), ;cett.
B.
pierwszy w czasie, najwcześniejszy, najdawniejszy, pierwotny, od którego coś
pochodzi; antiquissimus, primitivus, priscus, pristinus,
originalis.
C.
pierwszy godnością, najważniejszy, najlepszy;
princeps, summus, primarius,
principalis, optimus.
D.
nowy, świeży, dopiero co powstały; novissimus,
recentissimus.
E.
przedni, umieszczony z przodu;
anterior (
de dentibus, pedibus equi, rotis currus
sim..).
F.
najbliższy w czasie;
proximus, qui proximo tempore
futurus est.
Varia ad A – F:
1.
glossae
Pol.
KodWp V p. 634 (a. 1440) : piscari per totum lacum ... in p-is glaciebus, alias «na pyrzwem ledze».
Ib. infra: piscaturam in p-is glaciebus alias «na pyrzwey krze».
AGZ XII p. 112 (a. 1443) : circa p-am collem alias «po pirwą doliną».
Ib. p. 214 (a. 1452) : piscinam ... dare cum p-a demissione, alias «sz pyrvim zpustem».
Ib. XVI p. 93 (a. 1471) : repercusserunt, alias «vybyly» p-am valvam, alias «pyrzve wrotha».
KsgŁawWar p. 218 (a. 1485) : ad p-um iudicium, alias «na pyrvsze prawo» in anno.Ita saepius.
2.
a.
gram.
casus
pierwszy przypadek, mianownik; casus
nominativus
MassaGr v. 39 : persone verbum p-um poscit sibi casum.
b. cena, cf.
supra II 306, 3
sqq.
c.
debitor (creditor)
pierwszy, główny dłużnik;
i.q. principalis (cf.
s. v.
II B 2)
PP III p. 81 (a. 1440) : Barbara ... protestata est ... quod sit p-a et principalis post dominum ... preter omnes alios creditores.
KsgRWar p. 10 (a. 1452) : hoc inscripsit supra domum suam, quia dominus Hannus Wylk est p-us ante omnes debitores.Ita saepius.
d.
debitum
dług właściwy, zasadnicza suma dłużna bez pobieranych od niej
odsetek; debiti caput
StPPP VIII p. 684 (a. 1399) : si non soluerit, tunc ... Iudei debitum p-um ... habebunt respicere.
e.
dies iuridica
qua proximi termini iudiciales celebrabuntur
AKapSąd III p. 163 (a. 1512) : p-a die iuridica post vaccancias generales.
f. intellegentia,
cf.
supra V 804, 23 sqq.
g.
lapis
kamień węgielny;
i.q. angularis
MARTIN. OP. Marg. fol. p 6a : pro ecclesiarum p-orum lapidum fundatione.Cf. PRIMARIUS I B 1 c.
h.
luna
nów;
i.q. Nascens.
i. lux,
cf.
supra V 1576, 28 sqq.
j.
numerus
niezłożony, prosty; simplex
BYSTRZ. AnalPost fol. c VIIIb : linea est recta vel curua, numerus est par vel impar, numerus est p-us vel compositus.
k.
partes
pierwszeństwo;
prioratus, primatus (saec.
XV ex. - XVI).
l.
pecunia
zadatek, pierwsza rata;
i.q. pars totius summae debitae in antecessum
data
KsgŁawKr p. 85 (a. 1371) : sub perdicione p-e pecunie.
AGZ XII p. 1 (a. 1435) : extunc p-am pecuniam alias «zadatek»amittet.Ita saepius c. eadem glossa Pol. Simili sensu rata :
AGZ XVII p. 420 (a. 1504) : quatuor marcas fratri suo olim pro p-a rata alias «zadathkv» datas dicto Martino restituere.
Eodem sensu
solutio :
AGZ VIII p. 104 (a. 1434) : episcopus trecentas marcas, quas dedit in p-a solutione alias «zadathek» ... amittit.
Ib. XV p. 170 (a. 1481) : vendidit molendinum ... et pro p-a solucione alias «zadatek» dedit II marcas et quinque marcas debet solvere annuatim per marcam.Cf. PRIMAEVUS II 2 1. PRIMATUS I PRINCIPALIS III A 4 b, PRINCIPIUM V 4, PRIOR I 4.
m.
stola
szata chrzcielna, odświętna;
vestis baptismalis,
sollemnis
CantMae I nr. 5 v. l0b (saec. XIII) : ne mergamur in profundo pro delicti macula, sed occultis emundati, p-a stola trabeati, cum beatis iam beati, vivamus per secula.
Ib. nr. 20, v. 5a (saec. XIV) : o felices et beati ss. martyres iam a Christo sublimati p-a stola trabeati in celesti curia.
KodLit p. 27 (a. 1323) : nostros nuncios cum litteris misisse ... ad papam, ut nos vestiat stola p-a (ed. previa) i. ut nos baptizet.
n.
terminus
najbliższy;
i.q. Proximus,
cf. infra s.v.
2.
locut.
a.
prima facie, prima fronte
z pierwszego wejrzenia, na pierwszy rzut oka; uno aspectu,
aliqua re semel visa.
Eodem sensu
primis oculis:
JAC. PAR. Serm. fol. 161a : multos enim vidit p-is oculis sed non secundis.
b.
prima fronte
początkowo; initio,
cf.
supra IV 393, 46 sqq.
c. ad primam aquam,
cf.
supra I 678, 15 sqq.
d.
a primo fonte baptisatus
świeżo ochrzczony;
neophytus, novissime baptizatus
SSrSil I p. 218 (a. 1482) : Poloni eam Hedvigim reginam ... cuidam gentili, sed tunc a p-o baptizato fonte (ed. forte) Vladislao ... in conjugio copularunt ipsumque neophitum super se regem fecerunt.
e.
aliqua re (v.
gr.
die, vespera
sim.)
prima
z początkiem dnia, wieczoru itp.
;
i.q. ineunte.
f.
primum esse aliquid facere
vel
ad aliquid,
vel
cum (in) aliqua re)
mieć prawo pierwszeństwa do czegoś;
potiorem esse eorum, qui ius ac potestatem alicuius rei habent (praec. de debitoribus, cf. supra
1130, 33
sqq.)
StPPP VIII p. 495 (a. 1398) : Judeus est principalior creditor in debitis suis Zuchnae ... quod si quis aliquid in ipsa Zuchna iure acquisierit, ipsum Judeum esse p-um repetere. KsgŁawKaz p. 44
( a. 1408) : iure ... erit p-us pre omnibus et singulis debitoribus.
StVic p. 402 (a. 1410) : divisores ... in assecucione lecturarum ... p-i et principaliores existant.Ita saepius. Cf. supra II 1483 , 19 sqq. et PRIMORDIALIS II b, PRINCIPALIS II, PRIOR I 4.
II.
subst.
A.
1.
primi,,
-orum
m.
pierwsi mężowie kraju, dostojnicy, najznakomitsi obywatele;
principes, primores, proceres
(saec. XV ex. -
XVI).
2.
phil.
primus
(et
primum
),
-i
m.
(n.
) byt pierwszy, absolut, Bóg; Deus
VITELO Epist. p. 7 : si a P-o religata est omnis invidia etc.
Ib. p. 4 : tabescit ... anima sorde peccati et removetur ab intellectu sempiterni P-i.Ita saepius.
B.
prima,,
-ae
f.
1.
(sc.
hora)
tzw. pryma, część oficjum kościelnego, odmawiana pierwotnieo godzinie pierwszej po wschodzie słońca;
hora canonica sive pars officii quae mane, circa ortum solis, recitari solebat
VAdAnt p. 15, 14 : de completorio usque ad p-am non exiit sermo de ore eius.
KodWp I p. 510 (a. 1285) : clerici dum horas dicant, in p-a et in completorio simbolum ... dicant.Ita vulgo. Eodem sensu pl. in iunctura hora primarum vel quasi :
KodMp III p. 364 (a. 1385) : actum ... VIII die mensis Septembris, hora p-arum vel quasi.
DyplMog p. 88 (a. 1391) : die IIII mensis Februarii, hora p-arum vel quasi.Ita saepe; item hora quasi primarum ( KodWp VI p. 421, a. 1398).
2.
(sc. dies)
a.
mensis
pierwszy dzień miesiąca; Kalendae
DokMp I p. 376 (a. 1412) : actum et datum in Gdow, p-a mensis Iulii.
IurMas III p. 103 (a. 1533) : datum Vilnae, p-a Martii.
Simili sensu
carnisprivii:
CracArt suppl. II p. 117 (a. 1444) : obligavit se soluturam decem grossos debiti ad p-am carnis privii proxime venturam.
b.
iuris
pierwszy dzień roków sądowych;
qua proximi termini
iudiciales celebrabuntur
ARect I p. 20 (a. 1469) : dominus rector sub eodem termino p-a iuris diffiniet.
Ib. infra: dominus rector ... terminum ... actorj ... p-am iuris prefixit.
Ib. p. 29 (a. 1469) : datur terminus eidem procuratori ad producendum omnia p-a iuris post festa Epiphaniarum Domini.Ita saepissime. Eodem sensu nude ponitur
AKapSąd III p. 377 (a. 1500) : dominus ... statuit terminum ad p-am pro ferenda interlocutoria.
Ib. p. 115 (a. 1507) : obtinuit terminum deliberandi ad p-am.Ita saepius.
3.
(sc.
pars)
a.
sg.
prima secundae
pierwszy dział drugiej części Sumy Teologicznej św.
Tomasza z Akwinu;
quae est in initio secundae
partis Summae Theologicae
s. Thomae de Aquino
HESSE Matth. IV p. 243 : dicit ... beatus Thomas in p-a secundae ... quod eqs.
ŹrWaw I p. 52 (a. 1476) : dominus Baruchowski sibi recepit ad usum p-am secunde de libris olim Jacobi ... dominus Arnolphus ... item p-am secunde, quam dominus Baruchowsky receperat.
b.
pl.
α.
początek;
initium
DŁUG. Op. p. 21 : noctis p-as in fame, secundas vero in oratione ... exegit.
β.
pierwszeństwo, główna rola;
principatus, prioratus,
praec.
in iunctura primas tenere
(saec.
XVI).
C.
primum,,
-i
n.
1.
początek, pierwsza rzecz;
initium,
principium.
Praec.
a.
in
locut.
alicuius primo
e
Pol.
za czyim
ś
początkiem
contentione ab aliquo inchoata, provocata
TPaw IV p. 255 (a. 1400) : rota: quid fecit Nicolao, ipsius p-o fecit, quia p-us vulnus sibi intulit Nicolaus.Cf. supra 815, 9 sqq. et V 632, 3 sqq.
b.
phil.
α.
cf.
supra 1132, 4.
β.
to co pierwotne; quod a principio exsistit
MatFil II p. 47 (a. 1413) : Aristoteles 12 Metaphysicae dicit, quod omnia debent reduci ad unum p-um.
Ib. infra: non est perfectus ordo, si non sit unum solum p-um, quod sit principium ordinis.
c.
log.
α.
prima vera
twierdzenia nie wymagające dowodu, pewniki;
propositiones, quae per se ipsas verae sunt
WROCŁ. Dial. fol. I VIa : silogismus demonstrativus est ... ex p-is veris et inmediatis.
BYSTRZ. Top. fol. o IIb : p-a vera sunt illa, que per seipsa et non per alia fidem habent.Ita saepius.
β.
primus primae
i. primus modus primae figurae syllogismi
BYSTRZ. AnalPr fol. i VIIa : secunda regula vniuersalis negatiua syllogisatur in tribus modis, scilicet in secundo p-e et in p-o et secundo secunde, sed vniuersalis affirmatiua tantum syllogisatur in p-o p-e.
Constr. ad I - II:
a.
sq.
gen.
b.
sq.
dat.
(abl.
?)
KsgŁawKaz p. 294 (a. 1421) : debet esse p-a omnibus aliis debitoribus.c. sq. abl. cf. supra 1131, 50 et
WROCŁ. Epit. fol. a VIb : elementum dicitur materia in quantum est p-um constitutione et vltimum resolutione.d. sq. ab :
*Tom. VIII p. 232 (a. 1526) : comes palatinus regni ... p-a est a rege inter seculares dignitas apud Hungaros.
*Dogiel IV p. 271 (a. 1530) : p-um ... a regia majestate locum.e. sq. ad :
PP III p. 81 (a. 1440 : extunc ad bona predicti Lorincz p-us fore debet predictus Andreas quam pueri.f. sq. ante. g. sq. cum :
APozn II p. 153 (a. 1485) : Caspar ... p-us fuit cum arresto super bona hereditaria ... institoris.h. sq. ex. i. sq. in c. abl.
THOM. Med. p. 185 : opilacio epatis est p-um in causa multarum egritudinum
. KsgŁawKaz p. 336 (a. 1423) : Petrus debet esse p-us in eodem maccello racione suarum pecuniarum.
KsgŁawWar p. 218 (a. 1485) : ad p-um iudicium, alias na «pyrvsze prawo» in anno.Ita saepius. j. sq. inter. k. sq. iuxta:
KsgŁawKaz p. 258 (a. 1419) : ipsi debent esse p-i iuxta ordinem ipsorum.l. sq. post:
KsgŁawKaz p. 5 (a. 1407) : quod sit ipse p-us post dominum regem.Cf. etiam supra 1130, 46. m. sq. prae, cf. supra 1131, 50. n. sq. praeter, cf. supra 1130, 36. o. sq. quam, cf. supra 37. p. sq. ratione, cf. supra 43 et
KsgŁawKaz p. 380 (a. 1425) : Petrus debet esse p-us racione pecuniarum dictarum.Ita saepius. q. sq. secundum :
ExPhys fol. A IIa : de his, que secundum naturam et simpliciter sunt p-a.r. sq. super c. acc.
PP III p. 6 (a. 1428) : quod sit p-us et principalis super eandem pecuniam ... preter omnes alios creditores.Cf. supra 1133, 39.
III.
in
locut.
adv.
a. ad primum cf.
ADPRIMUM.
b. cum primis cf.
CUMPRIMIS.
c.
de primo
najpierw; primitus,
principio
KsgPrzem I p. 12 (a. 1406) : sartor habet tres marcas percipere de domo seu hereditate domus Kunelisse de p-o.
d.
ex prima
w pierwszym rzędzie;
imprimis, praecipue
ArSang II p. 248 (a. 1493) : inter homines, ac ex p-a nos principes aguntur modo diuersa et varia.
e. in primo
α.
najpierw, po pierwsze; semel,
primitus.
β.
pierwszy raz, tylko raz; semel, una
vice
NieznPrChelm p. 228 : si in p-o fecit, suspendatur simpliciter, si vero iam multis vicibus etc.
f. in primis cf.
IMPRIMIS.
g.
pro primo
po raz pierwszy; semel,
primitus
AKapSąd III p. 78 (a. 1501) : pro p-o solvet penam sinodalem.
ConcPol III p. 88 (a. 1519) : si ... eam concubinam non dimiserit ... pro p-o ... sit ... incarceratus per unum mensem, et si ... redierit ut canis ad vomitum ... gravioribus carceribus per duos menses punietur.