- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- F.
- Ha.
- N.
- K.
- O.
I.
adi.
pierwszy, najważniejszy;
primus, summus (saec. XVI).
II.
subst.
A.
princeps,,
-ipis
m.
1.
a.
przywódca, pierwszy spośród kogoś, wódz, władca,
naczelnik;
primus, dux,
dominus.
Additur gen. , v. gr.
medicorum
(de Galeno
BYSTRZ. AnalPr fol. d IIIb)
, philosophantium
(de Aristotele
GŁOG. Alex. II fol. A Ib)
; geographiae (de Ptolemaeo
DECIUS p. 1)
, eloquentiae et venusti sermonis (
ArPrawn I p. 217, saec. XV)
; synagogae (
HESSE Matth. IV p. 68)
, universitatum (
KodUJ II
p. 77, a.
1448)
, apostolorum,
sanctorum (de
s.
Petro
VAdAnt
p.
32,10
;
DŁUG. Hist. I p.
289 = II
p. 50
ed.nov.
;et saepius);
tenebrarum (de
diabolo
JAC. PAR. RefEccl p. 192),
cett.
b.
pl. dostojnicy,
wielmoże; priores, primores, proceres.
c.
sprawca; auctor
(saec. XV ex. - XVI).
d.
pan, panujący nad czymś; dominus, dominator
PEREGR. fol. 62a : sis ... p-s oculorum tuorum, ne inspiciant illa, que vulnerant animam tuam.Cf. infra II B 3.
2.
praec.
ap.
Polonos (ad rem
cf.
A.
Bogucki in Comment.
XIX
p.
29-46)
władca, panujący, książę lub król, tytuł władcy państwa lub
dzielnicy;
(rei publicae vel regionis
eius) dux, caput, rex.
Dicitur de duce terrae
alicuius
(
KodWp I
p. 26, a.
1175:
ego Boleslaus, dux Zlesie, filius primogenitus illustris condam p-is
Wladyzlai.
DokMp IV p. 9, a. 1235 : presente nobili p-e domino Henrico duce Zlesiae.Ita vulgo), de rege ( Lites I p. 7, a. 1320 : illustrem p-em dominum Wladislaum regem Polonie.
KsgŁawKr p. 183, a. 1392 : serenissimum p-em dominum W. regem Polonie;ita vulgo; cf.
GLcerv p. 691 : p-is appellatione intelligitur rex, «krol»);de archiepiscopo (
KodWp III p. 128, a. 1359 : dominus Jaroslaus sancte Gnezdnensis ecclesie archiepiscopus, p-s noster dilectus.
Ib. V p. 170, a. 1410 : ad Albertum episcopum ... litterae: p-s praesul eximie etc.).
Distinguitur v. gr.
feudalis (
IurMas II p. 60, a. 1496 : iure quod feodalibus omagialibusque concedi consveuit p-bus),
feudatarius (
Tom. XVI 1 , p. 2, a. 1534 : dux Prussiae ... feudatarius p-s Regni Poloniae.
Dogiel IV p. 303, a. 1541 : pro feudatarii p-is officio);homagialis (
DŁUG. Hist. IV p. 285 : quatenus ... Gwihermum ducem in suum et regni sui Poloniae p-em homagialem et subditum suscipere dignaretur rex Poloniae.Cf. etiam supra 9 ) . Additur adi. , v. gr. almus ( CRIC. p. 9, v. 16 ), excellentissimus (saepius), illustris(simus) ( supra 1134, 51 et 1134, 54) , praeclarus ( AKapSąd II p. 63, a. 1425 et saepius), serenissimus ( supra 1134, 55 et saepissime), supremus (de magno duce Lituanorum IurMas I p. 18, a. 1358 ; KodMp IV p. 2, a. 1386. Ita vulgo). Occ. locut. militiae (saec. XI et XII) wojewoda, palatyn; i.q. comes (cf. s. v. II 631, 21 sqq.); palatinus, summus dux exercituum
GALL p. 65, 9 : Setheus ... qui tunc milicie p-s erat.
Ib. p. 101, 23 : Scarbimirum, milicie p-em.Ita saepius. Eodem sensu palatii :
KADŁUB. (Pl) p. 156 : sacri palatii p-em, summe uirtutis uirum Nicolaum.
B.
princeps,,
-ipis
f.
1.
pani, władczyni, księżna;
ducis uxor vel domina, quae
regendi et imperandi potestatem
habet
PommUrk IV p. 41 (a. 1302) : Agnes, Dei gracia p-s Ruyanorum.
Ztschr. IV p. 115 (a. 1351) : anno MCCCLI feria quinta obiit Constantina, preclarissima p-s Ladislawiensis.Ita saepe. Additur gen. , v. gr. Mazoviae ( IurMas I p. 63, a. 1391 et saepius), Russiae ( AKapSąd III p. 58, a. 1488) ; item Lithuaniae princeps suprema ( DokMp VIII p. 362, a. 1387).
Dicitur etiam de regina
KodKKr II p. 49 (a. 1372) : serenissime p-is domine Elizabeth, Dei gracia Vngarie et Polonie regine senioris.
DokMp VI p. 6 (a. 1386) : serenissime p-is domine Hethuigis, regine Polonie.Ita vulgo.
2.
ksieni (tytuł przeoryszy klarysek); dicitur de
priorissa ordinis
s. Clarae
DokMp I p. 248 (a. 1390) : cum inter nobilem virum ... et inter illustrissimam p-em Agnetem seu conventum cenobii s. Clare ... lis exorta fuisset.
ArPrawn X p. 26 (a. 1394) : Szado cum domina abbatissa monasterii s. Andree de Cracovia terminum habent ... ad producendas intenciones eiusdem p-is abbatissae contra eundem.
Ib. p. 30 (a. 1394) : p-e tamquam abbatissa atque conventu monasterii eiusdem s. Andree non comparentibus.
StPPP VIII p. 389 (a. 1397) : p-s monasterii sancti Andree de Cracouia ducit testes contra consortem Milothe.Cf. PRINCIPA, PRINCIPISSA II, PRIORISSA II.
3.
transl.
de abstr. :
pani, władczyni;
domina, dominatrix
FormJ p. 7 (a. 1401) : sapiencia Dei gracia ... p-s mundi suprema.
DŁUG. Op. p. 220 : primam et summam omnium virtutum dominatricem et p-em virginitatem delegit b. Cunegundis.