- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- H.
- Ha.
- N.
- K.
- O.
I.
A.
siła, moc, potęga, możność dokonania czegoś; vis,
potentia, robur, facultas.
B.
prawo, uprawnienie do czegoś, możność, moc; ius
atque facultas, copia, licentia.
Praec.
iur.: pełnomocnictwo,
upoważnienie do podejmowania
czynności prawnych w czyimś imieniu; permissio, licentia rerum iure agendarum alicui
commissa
ArPrawn X p. 15 (a. 1393) : advocatus et iurati p-em et mandatum dederunt intromittendi facultatem Nicolao ... in domum.
StPPP VIII p. 489 (a. 1398) : non habens p-em nec procuratorium causam ... defendebat.
Ib. p. 703 (a. 1399) : causam ... camerario commisit, dans p-em eidem dictas C marcas repetendum, recipiendum et leuandum.Ita vulgo. Glossa Pol.
KsgLub p. 74 (a. 1453) : cui ... ministerialis addidit p-em alias «moczy».Notabiliora quaedam ad A-B:
1.
distinctiones sollemniores libera (
PrzywKr
p. 7, a.
1360
et saepius), omnimoda (
ArPrawn X
p. 311, a.
1411
et saepissime), omnis (
AKapSąd II
p. 566, a.
1451
et saepissime), plena (
KodPol I
p. 203, a.
1351
et saepissime), plenaria (
ArPrawn X
p. 338, a.
1412
et saepius),
plenimoda (
StPPP VII
p. 462, a.
1434)
, totalis (
Lites II
p. 325, a.
1413),
sim.
2.
syn.
et iuxta
posita,
v.
gr. auctoritas, facultas, ius, item
mandatum (
Lites II
p. 235, a.
1238
et saepius), procuratorium (
StPPP VIII
p. 489, a.
1398)
, robur
(
DokKKr II
p. 516, a.
1447)
, virtus (
KomPolit p. 187, a.
fere 1433),
sim.
3.
Constr.
a.
abs.
b.
sq.
gen.,
praec.
gen.
gerundii (ita vulgo).
c.
sq.
acc.
gerundii,
cf.
et
StPPP VIII p. 792 (a. 1400) : dedit p-em Wenceslao ... possessionem hereditatis ... recipiendum et ... nomine suo capiendum.Ita saepius. d. sq. ab, cf. infra 9. e. sq. ad :
Lites II p. 235 (a. 1238) : officialem, p-em et mandatum non habentem a regno ad obligandum ... mobilia regni.Ita saepius. f. sq. de.
N.
sq.
de et
super :
DokKKr II p. 516 (a. 1447) : mandatum, robur et omnimodam p-em de et super solucione ... census.g. sq. in c. abl. h. sq. super c. acc. i. sq. inf.
C.
varia
1.
potęga, siła zbrojna, wojska; vis (armata),
copiae, exercitus
DŁUG. Hist. V p. 424 : postquam in eum omnis Thartarorum relata foret p-as.
Tom. XVI p. 370 (a. 1534) : cum Moskoviae p-as ... trunca et minime formidabilis exsistat.
CRIC. p. 40, v. 101 : victa est inimici tanta p-as.
2.
animae
et
abs. : władza (moc) wewnętrzna duszy;
i.q. virtus,
indoles, potentia
VITELO Epist. p. 2 : in individuis, quorum substantiae per sensitivas p-es cognoscunur.
BYSTRZ. Log. fol. a IIb : logica naturalis est quedam naturalis p-as anime.
ARUND. Lib. p. 271 : quod immortalem p-em in se habeat homo ac divinam.Cf. POTENTIA II 1.
3.
singulare
Dei
tzw. boża kaźń, tj. choroba
obłożna; morbus gravissimus
KsgGrWp II p. 257 (a. 1397) : nuncius ... Przibislai dixit, quod jacet in p-e Dei, vlgariter «uf Bosze kaszni».Cf. supra V 2,23 sqq. et infra 885,22.
II.
władza, panowanie, moc, rządy, zarządzanie; dominatio,
dominium, gubernatio, regimen,
auctoritas.
Glossae
Pol.
GLlw p. 234 : in p-e patris «w opyekanyu oczczowskym» (cf. GLc p. 12).
GLcerv p. 685 : p-as «moc, vrząd».
Ib. p. 668 : patria p-as, quae habet sub se liberos, «moc oycowska».
Syn. et
iuxta posita
ius, item honor (
KodPol I
p. 10, a.
1155)
, iudicium (
KodMp III
p. 117,
a. 1358
et saepius), iurisdictio (
DokMp I
p. 150,
a. 1365
et saepius), regimen (
Lites II
p. 295, a.
1413).
Dicitur
sub alicuius potestate esse, aliquem sub sua potestate tenere, sim.
Distinguitur v. gr.
divina, patria,
item apostolica (
ArPrawn V
p. 461, saec. XV
ex.ex)
, caesarea (
GALL
p. 141,
4)
, capitanealis (
AGZ XVI
p. 308, a.
1500)
, castrensis (
ib. XIII
p. 395, a.
1462
et paulo supra
castri), coactiva (
WŁODK. ScrSel I
p. 42
et saepius),
commissaria (
CIOŁ. Lib. I
p. 67
et saepius), iuridica (
OrtWp
p. 72, a.
1549)
, laicalis (
ArHist II
p. 115, a.
1487)
, primaria (
WŁODK. ScrSel
I
p. 128
)
, privata (
DŁUG. Hist. V
p. 23
)
, regia (
GALL
p. 48,
21)
, saecularis (
KodWp I
p. 26, a.
1175
et saepius; saeculi:
ConcPol X
p. 341,
a.
1305)
, secundaria (
WŁODK. ScrSel I
p. 128
)
, spiritualis (
StSyn III
p.13
)
, subordinata (
WŁODK. ScrSel I
p. 128
).
Constr.
a. abs. b.
sq.
gen. c. sq.
in c. abl. d.
sq. super
c. acc.
Praec.
1.
panowanie nad sobą;
animi continentia,
moderatio.
Praec.
in iunctura
aliquid in potestate habere
(saec. XV
ex.
).
2.
sua
samodzielność;
status eius, qui sui iuris est,
imprimis
iur. samodzielność
prawna; status ei cui iure agere licet.
3.
władza, posiadanie, dzierżenie; ius, possessio,
proprietas.
Iuncturae verbales selectae
in sua potestate aliquid habere
(vulgo)
detinere (
ArPrawn X
p. 394, a.
1413)
, tenere (
KodMp II
p. 194, a.
1293)
; ad alicuius potestatem devenire
(
KodMp II
p. 258, a.
1325)
, venire (
DecrICC I
p. 234, a.
1466)
; in alicuius potestatem recidere
(
DŁUG. Hist. I p. 518 =
II
p. 288
ed.nov.)
; aliquid in alicuius potestatem redigere (
StPPP II
p. 827, a.
1479
et saepius), alicuius potestati
contradere (
DŁUG. Op.
p. 104
)
, infiscare (
id. Hist. V
p. 697
).
Glossae
Pol.
DecrICC I p. 374 (a. 1471) : bona habet in sua p-e alias «w gwarze».
Ib. p. 458 (a. 1476) : induxit paratas pecunias in suam p-em alias «w gwar».N. iur. wprowadzenie w posiadanie nieruchomości; actus aliquem publica auctoritate in occupatione bonorum collocandi
StPPP IX p. 118 (a. 1482) : dedit ei p-em alias «wyązanye» ad medium scultecij.
Ib. infra iudex dedit seruitorem ... ad p-em alias «na wyazanye» huius scultecij.
4.
ważność, prawomocność, auctoritas, vis, id quod legitimum est.
5.
znaczenie; vis,
sensus, significatio
(saec. XV ex. -
XVI
in. ).
Praec.
log.
syllogismi
et abs.
moc, władza (zawarta w sylogiźmie)
GŁOG. ExLog fol. l 1a : una p-as syllogismi est plura concludere.
Ib. fol. 52a : p-as syllogistica ... est proprietas syllogismi gracia forme ei attributa racione alicuius ypothesis valens ad falsitatis ostensionem et veritatis evidenciam.
BYSTRZ. AnalPr fol. l IIa : p-as syllogismi est quedam proprietas attributa syllogismo ad veritatis euidentiam et falsitatis ostensionem; et sunt sex p-es syllogismi.Ita saepissime.
B.
meton.
1.
osoba posiadająca, sprawująca władzę;
homo aliqua auctoritate praeditus, magistratus, dominator, dominus,
administrator.
Distinguitur
v.
gr. administratoria (
KADŁUB.(Pl)
p. 177
)
, tribunicia (
ib.
p. 183
)
, vindicaria (
ib.
p. 6
).
Syn.
et iuxta
posita
dignitas (
KodKKr I
p. 122,
a. 1286)
, locumtenens (
ArHist
XII 2,
p. 264,
a. 1359)
, officialis (
KodKKr I
p. 122,
a. 1286)
, rector (
ArHist
XII 2,
p. 264,
a. 1359).
2.
singulare: urzędnik zwany podesta w miastach
włoskich; magistratus urbium
Italicarum, cui podesta
nomen erat
DŁUG. Op. p. 502 : dum ... Tarvisium venisset, p-e civitatis Tarvisiensis ... arestatus est.Cf. POTESTARIA.
3.
pl.
.
moce duchowe, duchy
czyste; mentes
solutae.
Praec.
eccl.
a.
mocarstwa (nazwa jednego z chórów anielskich); angeli ex secundo sacrae angelorum hierarchiae gradu.
Cf.
POTENS
II 2.
b.
aeriae
moce piekielne;
daemones inferni, cf.
supra 1311
III.
możność, możliwość (dokonania czegoś); condicio rei, quae vel esse vel fieri potest (saec. XV in. - XVI in. ). Praec.
phil.
t.t. quo respicitur ἡ δύναμις Aristotelis: potencja, możność (jako przeciwieństwo urzeczywistnienia);
i.q. potentia, condicio
qua quid esse vel fieri potest
GŁOG. Anim. fol. 112a : genus ... in latitudine sue p-is continet omnes species suas.
STOB. Parv. fol. G IIa : erit igitur nomen hoc organicum expositio atque interpretatio eius, quod est p-e vitam habere.
GŁOG. Porph. fol. b Vb : genus ... includit differentias suas p-e.Ita saepissime, praec. in iunctura potestate (supra) in potestate ( HESSE Quaest. p. 328 : tempus quoad materiale non est in p-e nostra, sed tempus quoad formale, scilicet discretio inter partes motus est bene in p-e nostra. Ita saepe).
Distinguitur
formalis et fundamentalis (
BYSTRZ. Top. fol. y VIIIb).