- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- N.
- K.
- O.
I.
1.
Dei (Domini, divina)
moc Boża; Dei
potestas.
Glossa
Pol.
RFil XXIII p. 301 (saec. XV med.med) : p-e «wielmożnosczi».
Dicitur
absoluta (
MatFil IV
p. 70, saec. XV
med.med)
, inenarrabilis (
VAdAnt
p. 45,
12)
, infinita (
WROCŁ. EpitConcl fol.
i IIb
et saepius).
Additur
gen. obi.
MARTIN. OP. Marg. fol. q Ia : Spiritui Sancto attribuitur p-a miraculorum.
NIC. BŁ. Serm. I p. 344 : Tu ... Domine ... vitae et mortis habes p-am (alluditur ad Vlg. Sap.16,13 ).
N.
locut.
α. potens in potentiis (de Deo
MATTH. Serm. II
p. 82,
cf.
Vlg. Iudit. 1,4).
β.
potentiam facere :
CantMAe nr. 93, v. 3b (saec. XV) : fecit Deus p-am, conservans Mariam divina zophia.Meton. de Deo ipso
KodKKr I p. 62 (a. 1255) : terras ... Bolezlai ... decreuimus ... fauente Domino defensare tanto efficatius, quanto P-e magnitudo nobis amplior ... aspirarit.
KodMp III p. 354 (a. 1384) : in humanis rebus ludit P-a, varias hominum formas cottidie innouando.Cf. Th. X 2,298,80 sqq.
2.
potęga, znaczenie, władza; auctoritas, potestas,
dicio.
Iuxta posita
auctoritas (
StPPP VI p. 163, a.
1519)
, magnificentia (
KodMp II
p. 2, a.
1153).
Glossa
Pol.
RFil XXIV p. 92 (saec. XV in.) : «stateczność» p-a.
Dicitur
absoluta (regis
Dogiel I
p. 83, a.
1491)
, summa (
HUSSOW.
p. 6
)
.
Locut.
pomum potentiae
insignium królewskie w kształcie jabłka;
regiae auctoritatis insigne
InwKKr p. 77 : imago Sigismundi regis ... tenens in manu ... sinistra pomum p-ae deauratum cum cruce pulchra et integra.Ita ib. saepius.
N. de rebus: i.
fere q. momentum, praestantia
CodVit p. 510 (a. 1420) : quam magne ... estimacionis et p-e sunt predicte terre.
DŁUG. O p. 89 : ne successibus et p-a rerum ad nutum eorum fluentium superbiant.Cf. Th. X 2,295,49 sqq.
Praec.
iur.
uprawnienia, prawomocność; auctoritas iuris
CodVit p. 851 (a. 1429) : tanta p-a et plenitudine mandati fulcientur barones ac si ibidem personaliter adessemus.
PP II p. 225 (a. 1425) : Elisabeth ... constituit ... procuratorem plenipotentem ... Hermannum ... super omnia bona sua hereditaria ... debita exigere extorquendi (sic ) ... cum omni p-a sua sicut sola esset persona in propria.
AGZ XV p. 2 (a. 1457) : si non solverit, extunc iam addidit ... p-am ... ministeriali ad pignorandum.Meton. osoba sprawująca władzę; de homine auctoritate praedito
KodMp II p. 123 (a. 1264) : in arbitrio sit... episcopi ... ipsam quantitatem pecunie ... extorquere ... per p-am secularem.
Praec.
woźny sądowy; praeco
PrPol p. 93 (a. 1400) : p-a disposuit primum terminum pro parte hereditatis ipsam concernentem.
3.
możność, zdolność;
potestas, facultas,
v. gr.
convertendi (
MARTIN. OP. Serm.
p. 66
nlb.)
defensionis (
KodMp II
p. 219, a.
1309)
, peccandi (
WROCŁ. EpitConcl fol. s Ib),
cett.
Syn.
possibilitas
(
MATTH. Rat.
p. 6
:
p-a vel possibilitas ad malum esset admixta).
Cf.
Th.
X 2,296,10 sqq. Occ.
simili sensu
pl.
VL p. 183 (a. 1454) : promittentes ... commodum ... Casimiri regis ... juxta vires et p-as nostras ... procurare.Refertur ad Sacramentum Eucharistiae:
JAC. PAR. Tract. fol. d IVa : hoc Sacramentum non semper agit secundum totalem p-am suam, sed secundum ordinem sapientię.
N.
locut.
per propriam potentiam
samoistnie; per se
PommUrk II p. 593 (a. 1296) : quod aqua per propriam p-am aut per suffosiones aliquales exierit vel euanuerit.Meton. umiejętność, sztuka; ars
BYSTRZ. Top. fol. n Ib : in rhetoricis et medicinis et similibus p-ijs, id est artibus.Cf. Th. X 2,296,79 sqq.
N. constr. ad
1-3:
a. sq.
gen.
(gerundii). b.
sq.
ad, cf.
et supra
7;
cf. Th.
X 296, 34 sqq.
4.
siła, przemoc; vis
(praec. in malam partem)
KodWp I p. 27 (saec. XIII-XIV) : si ... alicuius protervia seu p-a fecerit, quod ... per iudices abbatis determinari non possit causa iudicialis.
KsgGrWp I p. 348 (a. 1399) : conqueror ... meam violenciam, p-am, quod repulsus sum de ... campo.
DŁUG. Op. p. 27 : p-a pro iure usus Boleslaus rex.
Dicitur
crudelis (
Lites II
p. 316, a.
1413)
.
Glossa
Pol.
RFil XXIII p. 41 (saec. XV med.med) : p-e «nawalstwa».
N. locut.
impetus potentiae (
ArPrawn I
p. 249, saec.
XV in.in).
Meton. siła zbrojna, wojsko; exercitus,
copiae
Lites I p. 331 (a. 1339) : tota p-a ... Cruciferorum erat congregata in dicto exercitu.
IurMas I p. 17 (a. 1355) : promittentes ... cum p-a nostre gentis ... regem Polonie in omnibus guerris ... adiuuare.
KodLit p. 89 (a. 1404) : Alexander dux aut ... successor suus exercitualiter et per uim p-e ... Samagitas ad prestandum homagium ... magistro et Ordini debent compellere.Ita saepius.
Syn.
potentatus (
CodVit
p. 456, a.
1419).
Cf.
Th.
X 2,297,11 sqq. Simili sensu
pl.
KodWp IX p. 156 (a. 1428) : oppressores p-iis, auxiliis et consiliis vestris ... assistentes.
KodLit p. 362 (a. 1431) : si uestra fraternitas ... pretendit p-as uestras mouere ad eamdem conuencionem.Ita saepius. Cf. Th. X 2,297,16. Refertur ad venatorum turbam
MIECH. Chr. p. 305 : quom caesar Thurcorum maioribus p-iis uenationes ferarum exercere consuesset.
Locut.
adv. ad 1-4:
potentia
siłą, mocą;
simili sensu
per potentiam :
WROCŁ. EpitConcl fol. D Ia : accidens potest esse sine subiecto per p-am diuinam.
Praec.
in
malam partem
i.q. vi
adhibita, violenter
KsgHenr p. 42 (saec. XIII) : hec silua est nobis per p-am notarii ... uiolenter ablata.
ChrMP p. 98 : dux Polonie per p-am ipsum castrum recuperavit.
KodUJ I p. 146 (a. 1424) : Martinum ... de eius lanei possessione ... per p-am removentes.Ita passim, cf. Th. X 2,298,34 sqq.; item per vim et potentiam ( AKapSąd II p. 913, a. 1463) , per vim potentiae (cf. ), potentiae ope ( KodWp II p. 118, a. 1296).
Syn.
vi (
KodWp III
p. 600, a.
1388
et saepius), violenter (cf.
et saepius
).
5.
actus (carnis)
vel
abs. : potencja, zdolność do współżycia małżeńskiego; copulandi facultas
CracArt suppl. II p. 105 (a. 1438) : ad probandum p-am carnis.
ArHist V p. 108 (a. 1452) : data est vtrique probacio experimentalis ... ut... vir ... ostendat suam p-am in ea.
ZabDziej III p. 345 (a. 1494) : datur ad probandum mulieri incorupcionem et viro recuperandi sui actus p-am.
6.
matth. t. t. potęga;
numeri per se multiplicatio,
quadratum
COPERN. Rv p. 25 : saepius ... p-a alij vigesies ... alij aliter rationalem constituerunt diametrum.Cf. Th. X 2,295,83 sqq.
II.
phil.
t.t.
1.
władza wewnętrzna (zmysłowa lub umysłowa);
facultas, quae alicui inest, indoles.
Definitiones in textibus
phil.
obviae
WROCŁ. EpitConcl fol. e Ia : quantitas vigoris in agendo ... dicitur p-a.
Ib. fol. h Ia : p-a est principium operationis.
Id. Epit. fol. n VIa : p-a est vis vel virtus ... qua mediante operatur.
Dicitur
intrinseca (
VITELO Epist.
p. 2
)
, innata (
WROCŁ. Epit. fol. a
IIa).
Distinguitur secundum Aristotelem
ARUND. Lib. p. 248 : Aristoteles ... animam in p-as tres distinxit: in rationalem quam hominibus, sensibilem quam brutis et vegetativam, quam plantis et herbis attribuit.Ceterae distinctiones selectae activa ( JAC. PAR. RefEccl p. 68 ; simili sensu agendi: WROCŁ. EpitConcl fol. b IIa ; ;item motiva : HESSE Quaest. p. 264 ; NIC. BŁ. Serm. II p. 129 ; ;additur secundum locum : GŁOG. Anim. fol. C IIIa ; ;etiam gressiva : NIC. BŁ. Serm. I p. 47 ; ;opp. resistiva: JAC. PAR. RefEccl p. 67 ) , affectiva ( SCARB. Sap. I p. 150 ) , appetitiva ( JAC. PAR. Opln p. 161 ; HESSE Quaest. p. 655 ;et saepius), apprehensiva ( JAC. PAR. Opln p. 161 ; GŁOG. Anim. fol. U IIa ; ;item apprehensionis : WROCŁ. Epit. fol. q IVb) , augmentativa ( GŁOG. Anim. fol. M VIIIb) , bona ( BYSTRZ. Top. fol. q IIb ; ;item optima :
STOB. Aret. fol. c IIIa : felicitas est operatio hominis secundum virtutem optimam, que est sapientia, p-e optime, que est mens), cognitiva ( VITELO Epist. p. 3 ; JAC. PAR. Opln p. 148 ;et saepius; cognoscitiva : ExPhys fol. d Ia ; ;item cognoscens seu cognita, syn. intellectus : BYSTRZ. Log. fol. v Ia) , corporalis ( HESSE Quaest. p. 630 ) , creativa ( WROCŁ. EpitConcl fol. h IIa) , concupiscibilis ( MatFil II p. 15, saec. XV in.in ; HESSE Matth. V p. 251 et saepius), discretiva (saporis : GŁOG. Anim. fol. R IVb) , effectrix (bonae corporis habitudinis : BYSTRZ. Top. fol. q IIb) , generativa ( WROCŁ. Epit. fol. o Ia ; ;item generationis id. EpitConcl fol. b IIa) , factiva ( BYSTRZ. Log. fol. c VIa) , imaginativa (syn. phantasia : JAC. PAR. Opln p. 148 ; GŁOG. Anim. fol. U Ib ; ; phantastica: GŁOG. Anim. fol. X IVa) , intellectiva ( SŁUP. MixEl p. 163 et saepius), irascibilis ( MatFil II p. 15, saec. XV in.) , memorativa ( JAC. PAR. Opln p. 148 et saepius ib. ), naturalis ( JAC. PAR. Serm. fol. 36b ; STOB. Aret. fol. a IIa ;et saepius; opp. supernaturalis : HESSE Quaest. p. 376 ; ;item libera
ib. p. 682 ; BYSTRZ. Log. fol. b IIIa ;: intellectus est p-a naturalis et voluntas est p-a libera), numerativa ( HESSE Quaest. p. 494 ) , odorativa ( GŁOG. Anim. fol. R IIIa ; ;item olfactiva ib. ), operativa ( SCARB. Sap. I p. 150 ) , organica ( GŁOG. Anim. fol. S VIIIa) , rationalis ( MatFil II p. 15, saec. XV in.in et saepius; syn. intellectus possibilis : STOB. Aret. fol. g Va ; ;distinguitur consultiva et scientifica ib. ; simili sensu rationativa: WROCŁ. Epit. fol. r IIIb ; ;opp. irrationalis ib. ; GŁOG. Porph. fol. x Ib et saepius), sensitiva ( HESSE Quaest. p. 655 ; JAC. PAR. RefEccl p. 109 ; ib. OpIn p. 149 et saepius; cf. S. Thomae Summa Theol. Ia), universalis (opp. particularis definitur GŁOG. Anim. fol. H VIa) , vegetativa ( JAC. PAR. RefEccl p. 109 et saepius; dividitur in attractivam, retentivam, digestivam, expulsivam : GŁOG. Anim. fol. N IIIa ; ;vel in generativam, nutritivam, augmentativam, digestivam : JAC. PAR. Opln p. 221 ; ;cf. GŁOG. Porph. fol. q IIa et saepius; simili sensu vegetabilis : VITELO Epist. p. 1 ) , visiva ( DŁUG. Op. p. 106 ; GŁOG. Anim. fol. C IIIb ;et saepius), vitalis ( DŁUG. Hist. III p. 203 = V p. 223 ed.nov.) , volitiva ( MATTH. Lect. I p. 101 ; HESSE Quaest. p. 357 ). ;Occ. i. prorsus q. sensus :
GŁOG. Don. fol. o Ib : videre ... significat species visibiles in p-am et organum suscipere, modo recipere est pati.
WROCŁ. Dial. fol. A IIb : pro obiecto alicuius p-e, quomodo dicimus, quod color est subiectum visus et sonus obiectum auditus.
2.
(w terminologii arystotelesowskiej) potencja,
możność (jako przeciwieństwo
urzeczywistnienia);
condicio, qua quid esse vel fieri
potest (opp. actus).
N. definitiones
in textibus phil.
obvias
GŁOG. Hisp. fol. A Va : forma ... dicitur ad materiam, quemadmodum actus dicitur ad p-am.
BYSTRZ. Top. fol. z VIb : p-a est quidam ordo ad actum et ideo non dicitur quidpiam esse in p-a ad aliquem actum, nisi talis actus sit sibi compossibilis.Occ. pl.
BYSTRZ. Log. fol. b Va : prouenit ... hec con formitas ex ordine obiectorum, prout sunt in p-iis.
Dicitur
physica (
BYSTRZ. Log. fol. E IIIa)
; porro distinguitur
α.
activa (
HESSE Quaest.
p. 106
et saepius;
explicat
STOB. Parv. fol. B IIIa : in perpetuis actiua p-a, que est ad agere, precedit ipsum agere; opp. passiva:
GŁOG. Anim. fol. a VIF3 : motor primus, in quo sunt omnes forme rerum sicut in p-a actiua, quemadmodum omnes forme sunt in materia sicut in p-a passiva.
WROCŁ. EpitConcl fol. i Ib : in Deo est p-a actiua, tamen non passiua.
Id. Epit. fol. a IIa : p-a ... actiua est principium transmutandi alterum inquantum alterum ... p-a ... passiua est principium transmutandi ab altero inquantum ab altero; item receptiva:
ExPhys fol. e VIIIa : p-a ... formabilis p-e passiue seu receptiue materie.).
β.
essentialis :
HESSE Quaest. p.128 : p-a materiae ... essentialis ... est ipsamet materia, prout apta est recipere formas.
WROCŁ. Epit. fol. l Ib : illud est in p-a essentiali, quod non potest habere actum, ad quem est in p-a.
ExPhys fol. n VIb : essentialis p-a convenit rei ex se, vt aqua est in p-a essentiali ad deorsum.
Syn.
prima:
GŁOG. Anim. fol. N Va : p-a prima que est ad actum primum et hec vocatur p-a essentialis, vt ipsa materia prima, que est in pura p-a ad forme substantialis susceptionem.
Ib. fol. G Va : p-a prima ... est in ordine ad actum primum, vt materia in ordine ad formam substantialem.
Opp.
accidentalis:
HESSE Quaest. p. 128 : p-a ipsius materiae accidentalis ... sunt dispositiones accidentales.
WROCŁ. Epit. fol. 1 Ib : p-a ... accidentalis est illa, qua aliquid non distat ab actu ... nisi propter aliquod impedimentum annexum.
Simili sensu
secunda:
GŁOG. Anim. fol. n Va : p-a secunda ... est ad actum secundum et hec vocatur p-a accidentalis et sic totum compositum posset dici p-a secunda.
Ib. fol. G Va : p-a secunda est, que est ad actum secundum, vt totum compositum in ordine ad operationes suas.
γ.
formalis :
GOST. Th. fol. e VIb : p-a formalis est illud idem quod actus, sicut diffinientia sunt in diffinitiuo.Cf. infra xxx
δ.
finita (opp.
infinita)
HESSE Quaest. p. 155 : tale producens aliquid ex nihilo non virtute propria est p-ae finitae et non infinitae.
WROCŁ. EpitConcl fol. i IIb : p-a, que determinatur ad certum numerum, est finita, sed p-a Dei est infinita.
ε.
materialis:
ExPhys fol. e VIIb : de p-a materiali que est materia.
ζ.
obiectiva :
STOB. Intr. fol. b Ib : ens ratum ... dicitur etiam de his, quae sunt in p-a obiectiua, que sunt purum nihil.
Opp.
subiectiva:
BYSTRZ. AnalPost fol. l IIa : materia sit ens in pura p-a subiectiua, tamen est in actu opposito p-e obiectiue.
WROCŁ. Epit. fol. a IIa : p-a subiectiua est res, que nata est subici alicui forme, cui nunc non subicitur; simili sensu materialis:
GŁOG. Anim. fol. Q Va : sonus est p-a in corpore sonante non p-a subiectiua vel materiali sed bene effectiua; item susceptiva:
MatFil IV p. 74 (saec. XV) : forma est actus materie sicut p-ae subiectivae sive susceptivae.
GŁOG. Anim. fol. Y Ib : omnis p-a est susceptiua alicuius actus.
η.
possibilis (opp.
agens)
SŁUP. MixEl p. 164 : manet eadem p-a possibilis et agens, ergo manent eadem principia intelligendi.
θ. principalis (opp.
instrumentalis:
HESSE Quaest.
p. 159
).
ι.
propinqua (opp.
remota) :
WROCŁ. Epit. fol. a IIa : p-a ... propinqua est, per cuius receptionem actu disponitur, vt materia embrionis est in p-a propinqua ad formam viri ... remota est per cuius forme receptionem non disponitur, vt materia azini est in p-a remota ad formam plante.
ExPhys fol. d IIIb : in quo est proxima p-a ad esse.
κ.
substantialis:
MatFil II p. 18 (saec. XV in.in) : ex actu substantiali et p-a substantiali ... erit compositio substantialis.
GOST. Th. fol. i Va : generatio ... capitur ... proprie pro exitu de p-a substantiali et formali ad actum.
ExPhys fol. e IIIb : materia prima est pura substantialis p-a.
Locut.
adv.
(in) potentia;
opp.
(in) actu
explicat
GIEŁCZ. Th. fol. J IIb : isti termini, scilicet ‘possibile’ ‘potest’ et ‘in potentia’ videntur esse sinonimi.
Simili sensu
per (secundum) potentiam:
GŁOG. Anal. fol. GG Vb : pars potest esse infinita secundum p-am, tamen secundum actum est finita.
WROCŁ. Epit. fol. d VIb : aliquid dicitur esse in loco ... per p-am.Ita saepius.
Iuncturae verbales
a.
potentia est (ad aliquid) :
ExPhys fol. d IIIb : factio rei incipit a non esse, in quo est proxima p-a ad esse.
b.
esse in potentia:
MatFil X p. 114 (saec. XV in.) : dupliciter aliquid dicitur esse in pura p-a.
STOB. Parv. fol. A IVb : res per materiam solum est in p-a.
GŁOG. Anim. fol. D IIa : intellectus possibilis est pura p-a et modicum de actu participat.Ita passim. Cf. Th. X 2,298,56 sqq. Accedit constr.
α.
sq.
gen.
gerundii
SŁUP. MixEl p. 161 : cum intellectus non intelligeret aliquam rem, tunc esset in p-a intelligendi illam rem.
β.
sq.
ad :
JAC. PAR. Opln p. 424 : quaedam materia magis est in p-a ad unam formam quam ad aliam, sicut acetum minus est in p-a ad formam vini quam humor terrae.
HESSE Quaest. p. 736 : caelum est in p-a ad ubi ... non ad vitam.
BYSTRZ. Log. fol. m IIIa : materia prima ... est in p-a ad recipiendum diuersas formas.Ita saepius.
γ.
sq.
inf.
VITELO Epist. p. 3 : animae pars speculativa ... possibilis ... est in p-a omnia intelligibilia fieri.
c.
simili sensu
potentiam habere (ad aliquid):
BYSTRZ. ParvLog fol. D Ia : quantitas ... habet p-am ad diuidi.
WROCŁ. Epit. fol. d IIa : infinitum ... actu est finitum, sed habet p-am ad aliquam infinitatem.
Ib. fol. f IIIb : ens in actu habens p-am ad esse secundum quid quod est accidens.
Item
in potentia se habere :
Gramm. p. 197 (saec.XV) : forma ... habet se in p-a ad materiam.
d.
de potentia ad actum reducere:
WROCŁ. Dial. fol. B Ib : signa vniuersalia et particularia sunt inuenta ... ad reducendum terminos communes de p-a ad actum.
3.
logica
et
abs.
:
explicat
BYSTRZ. Log. fol. E IIIa : p-a logica ... nihil aliud est quam non implicatio contradictionis.
HESSE Quaest. p. 158 : p-a capitur ... prout est terminus secundae impositionis, prout attribuitur propositionibus de possibili.