General
Full Entry
More

PIETAS

Grammar
  • Formspietas, piietas, pyetas
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -atis
  • Part of Speechnoun
  • Genderfeminine
Meaning Outline
  • I.
    • 1. explicatur
    • 2. fidelitas, aequitas, iustitia.
    • 3. bonitas, mansuetudo.
    • 4. benevolentia, gratia, favor.
    • 5. misericordia, venia.
      • a.
      • b. gen.
      • a.
      • b.
      • c.
      • d.
        • α. + pietatis viscera (gremium, sinum) aperire (super aliquem
        • β.
        • γ.
        • δ.
  • II. + Dei (divina) Dei misericordia.
    • α. + pietatis opus Christi in cruce mors salutifera
    • β. + Pietatis imago i.q. Christi crucifixi
    • γ. + Pietatis arma passionis i.q.
  • III.
    • 1. caritas Dei, devotio.
    • 2. fides, confessio

Pełne hasło

PIETAS s. PIIETAS s. PYETAS, -atis f.
  • F.
  • G.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • K.
  • O.
I.
1. miłość rodzinna, przywiązanie wynikające z więzów krwi; explicatur
CALLIM. Rhet. p. 115 : p-as est in patriam aut parentes aut alios sanguine coniunctos.
ArPrawn VI p. 76 (a. 1530) : religio in Deum ... p-as in parentes ... devotio in patriam.
Dicitur
carnalis (
ChrMP p. 127 : licet frater offendit eum ... tamen motus carnali p-e ... promisit sibi auxilium prebere Boleslaus dux; item AnnMP p. 50)
, paterna (viscerosa : DokKKr I p. 214, a. 1395). Occ. falsa:
MARTIN. OP. Serm. p. 36 nlb. : Hely falsa p-e superatus ferire filios delinquentes noluit.
N. theol.
voluntas pietatis (opp. rationis :
WROCŁ. EpitConcl fol. v IIIb : oratio Christi a voluntate rationis procedens ... est exaudita, non autem que procedebat a voluntate pietatis vel sensualitatis.
2. oddanie, wierność, poczucie obowiązku; fidelitas, aequitas, iustitia.
N. locut.
locum pietatis obtinere (ab aliquo) być traktowanym w sposób należyty; iuste tractari
CodVit p. 199 (a. 1409) : negotia ... ab ipsorum Cruciferorum ... parte nullum penitus locum optinent p-is.
3. łagodność, dobroć; bonitas, mansuetudo. Glossa Pol.
RFil XXIV p. 70 (saec. XV in.) : propter nature p-em «lasko».
Occ. pl.
JANKO p. 529 : quem Mesconem ... non armis et minis sed p-um studiis ad sua vota ... attrahens.
4. życzliwość, przychylność, łaskawość; benevolentia, gratia, favor.
N. locut.
se in gratiam et pietatem alicuius porrigere zdać się na łaskę; se in arbitratum alicuius dedere
StPPP II p. 620 (a. 1453) : se ... porrexerunt in graciam et p-em eius regis pro mille marcis vadii.
Occ. loco tituli honorifici
GALLIN. fol. A VIIa : magnam p-i tuae habeo gratiam.
5. miłosierdzie, litość, współczucie; misericordia, venia.
Additur
compassionis ( DŁUG. Hist. III p. 576) , miserationis ( id. Op. p. 47 ).
Dicitur
Christiana ( Tom. XVII p. 608, a. 1535) , christianica ( KodLit p. 118, a. 1410) , humana ( CodVit p. 1007, a. 1416).
Opp.
naturalis :
STOB. Aret. fol. C VIIb : dare elemosinam non tantum ex p-e naturali ... sed ex charitate, que et nos facit amicos Dei et opera nostra Ipsi grata.
WROCŁ. EpitConcl fol. r IVa : potest ... infidelis facere opus misericordiae ex naturali p-e.
Simili sensu
pietatis misericordia ( StPPP II p. 179, a. 1409) vel miseratio ( CodVit p. 1007, a. 1416).
N. locut.
pietatis opus ( KodWp I p. 113, a. 1230 et saepius).Varia ad 1-5: indicatur erga quem a. sq. gen.
PEREGR. fol. A IIIa : cuius s. Augustini sanctitas apparet ... in p-e pauperum.
b. sq. dat.
IO. VISL. p. 201, v. 450 : nulla fuit p-as precibus lacrimisque rogantium.
c. sq. ad :
PEREGR. fol. A IIIb : sanctitas eius apparet in p-e quam habuit ad pauperes.
d . sq. de:
DŁUG. Hist. IV p. 727 : nec servus de praeservando domino p-e motus est.
e. sq. erga. f. sq. in c. acc. g. sq. super :
DŁUG. Hist. III p. 576 : nulla super his compassionis p-e movebatur.
AKapSąd II p. 842 (a. 1525) : petendo ... ut habeant p-em super illum.
Iuncturae nominales
a. pietatis largitio ( KodWp III p. 319, a. 1368) , motus ( Lites II p. 256, a. 1289) , officium ( *KodMp II p. 18, a. 1208 ; KrMU p. 56,25 ; a. fere 1423 ;), plenitudo ( KodMp III p. 22, a. 1337 et saepius), religio ( KADŁUB. p. 26 ) ; item in imagine dextera ( AKapSąd II p. 859, a. 1530) , oculus (dulcifluus: ListMił p. 68 ) , oleum (opp. austeritatis vinum: MARTIN. OP. Marg. fol. k IIIb) , viscera ( PP V p. 5, a. 1425 et saepius, cf. Vlg. Luc. 1, 78; Col. 3,12 ubi dicitur de visceribus misericordiae).
b. (accedente gen. qualitatis)
ChrPol p. 615 : quibus ... propter hospitalitatis p-em dicitur filius natus.
KsgRachWar I p. 42 (a. 1471) : Georgius ... p-e elemosine tactus ... donavit viginti sex mediantum pro usu ... pauperum.
Iuncturae verbales
a. pietatem exhibere (alicui: MATTH. Serm. I p. 113 ) , extendere (in aliquem: GŁOG. Phys. fol. C Ib) , facere (alicui: CantMAe I nr. 94, v. 3b, saec. XV in.) , habere (ad vel in vel super aliquem, cf. et supra 5 et CorpJP III p. 309, a. 1514) , praestare (alicui in aliqua re: DŁUG. Op. p. 171 ).
b. pietate (pietatis visceribus) inclinari ( AKapSąd II p. 674, a. 1494) , (per)moveri ( DyplMog p. 62, a. 1356 ; PP V p. 5, a. 1425 ; DŁUG. Hist. IV p. 343 et saepius; additur de vel super aliquo, cf. et 573,55).
c. ad pietatem (de)flecti ( DŁUG. Hist. II p. 9 = III p. 20 ed.nov. et saepius ib. ; AKapSąd III p. 271, a. 1500) , redire (et permanere: MATTH. Rat. p. 85).
d. in pietatem convertere (aliquem: CodVit p. 424, a.1418) .
Locut. in imagine
α. pietatis viscera (gremium, sinum) aperire (super aliquem : JAC. PAR. OpIn p. 260 ; DŁUG. Hist. III p. 88 = V p. 103 ed.nov. ; *CodEp III p. 153, a. 1471 ;;
AKapSąd III p. 196, a. 1519), item oculos pietatis (in aliquem:
CodEp III p. 64, a. 1453) , viscera pietatis claudere (alicui: JAC. PAR. OpIn p. 260 ) , a pietatis oculo removere (aliquem: ListMił p. 68, a. 1450) .
β. pietatis visceribus affluere ( DŁUG. Hist. IV p. 343 ).
γ. pietatis et auxilii manus adiutrices porrigere (ad aliquid: KodWp VI p. 428, a. 1399) .
δ. pietatis aures inclinare (alicui: *Lites I p. 449, a. 1335) .
Locut. adverbiales:
(de, ex) pietate łaskawie; pie, benevole, benigne ( KodWp II p. 2, a. 1288 ; DokKKr I p. 214, a. 1395 : DŁUG. Band. p. 275 et saepius; syn. de favore: APozn I p. 364, a. 1464) ; simili sensu cum pietate ( HUSSOW. p. 39, v. 822 ), pro pietate ( Tom. III p. 161, a. 1514) , item intuitu pietatis (et misericordiae: KodWp I p. 34, a. 1191) , de pietatis largitione ( ib. III p. 319, a. 1368) , de(ex) plenitudine pietatis ( KodMp III p. 22, a. 1337 ; KodWp III p. 378, a. 1372) ; item sub examine pietatis ( CIOŁ. Lib. II p. 234, a. 1428).
Opp.
absque (sine) pietate ( *CodVit p. 985, a. 1409 ; StPPP VII p. 516, a. 1487 et saepius; additur miserationis: DŁUG. Op. p. 47 ).
II. Dei (divina) et abs. miłosierdzie Boże; Dei misericordia.
Dicitur
immensa ( DŁUG. Hist. I p. 122 = I p. 184 ed.nov.) , inaestimabilis ( ConcPol IV p. 141, a. 1435) , larga ( IO. VISL. p. 177, v. 102 ), largiflua ( MATTH. Dial. fol. Cb ), summa ( CantMAe I nr. 27, v. 13a, saec. XIV et saepius ib. ).
N.
corporalis de Christi incarnatione
MATTH. Dial. fol Cb : credendum est Deum hominibus ... tantam exhibere p-em corporalem, videlicet praesentiam Ihesu Christi ... ad confundendum ... pravitatem eorum.
Iuncturae nominales
divinae pietatis abundantia ( KodMp II p. 85, a. 1251) , clementia ( KodKKr II p. 69, a. 1378 et saepius), miseratio ( NIC. BŁ. Serm. I p. 2 ) , supereminentia ( CodSil V p. 261, saec. XIV med.med), item divinae miserationis pietas ( DyplMog p. 82, a. 1386).
N. locut.
α. pietatis opus ofiara Chrystusa na krzyżu; Christi in cruce mors salutifera
KodWp I p. 119 (a. 1231) : ad memoriam ... revocantes opus ipsius Christi gratuitae p-is, qua nos a servitute dyaboli ... est dignatus.
Inde
β. Pietatis imago wizerunek Chrystusa ukrzyżowanego; i.q. Christi crucifixi
InwKKr p. 170 : pacificale argenteum ... habens imaginem P-is cum armis Habdank.
Ib. p. 184 : pacificale ... ligneum, imago p-is cornu inclusa.
γ. Pietatis arma motyw dekoracyjny przedstawiający narzędzia męki Chrystusa; i.q. passionis (cf. sq.)
InwKKr p. 247 : calix argenteus cum armis Hinczonum et armis P-is.
III.
1. bogobojność, pobożność; caritas Dei, devotio.
Syn.
religio ( DŁUG. Op. p. 53 et saepius). Additur in Deum ( CALLIM. Hist. p. 134, 9), item animi ( CRIC. p. 19, v. 4 ), religiosa ( Somm. p. 98, a. 1394 ; ArPrawn I p. 431, a. 1556) , sacra ( PAUL. CR. p. 120, v. 9 ).
Dicitur
pietatis cultus ( ZABOR. Tract. p. 25 ) , exercitium ( MATTH. Dial. fol. Ca ; ARUND. p. 308 ;), officium ( KrMU p. 56,25, a. fere 1425 ), splendor ( KodWp II p. 391, a. 1326) , zelus ( KodMp IV p. 1, a. 1386).
2. religia, wyznanie; fides, confessio
WAPOW. Chr. p. 62 : schismaticus ritus Graecanici a Polonis qui Romanam sequuntur p-em longe diversi.
Tom. III p. 371 (a. 1515) : rem ab orthodoxe p-is hostibus ... gestam.
ROYZ. I p. 6, v. 59 : Saxo novae assertor p-is.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)