General
Full Entry
More

PELLIS

Grammar
  • Formspellis, pelis
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -is
  • Part of Speechnoun
  • Genderfeminine
Meaning Outline
  • I.
    • 1. propr. vellus, cutis (cruda vel depsta)
      • a. + agnellina (
      • b. gen.
      • c.
    • 2.
      • a. + alutae, alutea aluta
      • b. pergamenum, charta pergamenaea.
      • c. + lucernae lampadis tegumentum
    • 3. iur. poena iudiciaria, quae pellibus ferinis vel pecunia iudici solvebatur a parte, quae sententiam eius iniuste ad ius superius tradiderit, quae poena saepe ante causam eiusmodi ad iudicem superiorem delatam in iudicio deponebatur
  • II. cutis, interdum i. fere q. corpus ipsum.
    • a. palpebra
    • b. meninx
    • c. hymen
      • α. + pelli suae timere i.q.sibi ipsi, suae vitae
      • β.
      • γ.
      • δ. + pellem alicuius assumere habitum alicuius imitari
  • III. corticulus (uvae)

Pełne hasło

PELLIS s. PELIS, -is f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • B.
  • L.
  • A.
  • Ha.
[generis m.
StPPP VIII p. 254 (a. 1388) : pro ... duobus pellibus, uno wlpino et alio mardurino.
Ib. II p. 252 (a. 1420) : pro ... sobolino pelle.
CracArt I p. 66 (a. 1423) : aliorum pellium.
PP III p. 82 (a. 1440) : eosdem pelles.
abl. pl. pellis,
cf. infra 18. ]
I. animalium
1. propr. futro, skóra (wyprawiona lub niewyprawiona); vellus, cutis (cruda vel depsta). Glossa Pol.
TPaw VII p. 381 (a. 1424) : pro p-bus wlgariter «blam».
Distinguitur addito
a. adi. , v.gr. agnellina ( ArPrawn V p. 464, saec. XV med.med et saepius; nigrae lanae: CracArt suppl. I p. 104, a. 1424) , agnina ( ArHist V p. 249, a. 1332) , asperiolina ( DŁUG. LibBen I p. 570 et saepius), castorina ( RachJag p. 196, a. 1394 et saepius; vulgariter «potrzowizna»: PP III p. 177, a. 1449 ; castorea: CracImpr p. 220, a. 1546) , cattina ( CodSil(M) I p. 74, a. 1150) , cervina ( ib. ), dorcina ( ŻupKr p. 549 ), hircina ( CodSil(M) I p. 74, a. 1150) , leporina ( ŻupKr p. 549 ) , lupina ( IANIC. p. 130 ) , mardurina ( StPPPP VIII p. 254, a. 1388 et saepius; mardurea: ARect II p. 165, a. 1550) , mustellina ( WilkPozn p. 30, a. 1535) , mygalina ( DokMp II p. 365, a. 1441) , ovilla ( Tom. XVII p. 201, a. 1535) , regulina ( APozn III p. 62, a. 1503) , sobolina ( DokMp II p. 365, a. 1441 et saepius; sobellina: StPPP II p. 252, a. 1420 et saepius), viverrina (dicta «gronostaje»: WilkPozn p. 30, a. 1535) , vulpina ( KodMp I p. 27, a. 1237 et saepius; vulgo «futro lisie»: ZabDziej IV 1, p. 112, a. 1562).
b. gen. , v. gr. agnorum ( PommUrk II p. 386, a. 1278) , amygalium ( RachKról p. 100, a. 1471) , bovorum (sic, KsgŁawWar p. 5, a. 1418) , castorum ( AKapSąd III p. 174, a. 1513) , hircorum ( KsgŁawWar p. 5, a. 1418) , novogrodiorum ( ARect II p. 165, a. 1550) , pantheris (alias «rysia»: RachKról p. 100, a. 1471) , ursi ( RachDw I p. 299, a. 1549).
c. vocabulo Pol.
RachJag p. 163 (a. 1393) : pro paracione p-is seu cutis, dicte «thurza scura».
Ib. p. 212 (a. 1394) : subductura de solis ... p-bus «popelicze».
Ib. p. 219 (a. 1395) : pro subduccione tunice ... p-bus dictis «belyszny».
PP III p. 82 (a. 1440) : pro istis pellis wlgariter «za sobole».
APozn III p. 47 (a. 1503) : pro p-bus ... alias «byalky».
AKap p. 277 (a. 1540) : trabeam ... p-bus «nowogrotki» foderatam.
Constr.
a. abs. b. sq. gen. c. sq. super c. abl.
RachJag p. 163 (a. 1393) : p-is ... ad expedicionem super loricis.
2.
a. alutae, alutea et abs. zamsz; aluta
ŹrWaw II p. 138 (a. 1513) : trium p-um Prutenicarum alias «zameschu».
WilkPozn p. 30 (a. 1535) : interdicimus famulabus ... calceorum ... usum ex allute p-bus, «zamesz» vel «lesz» vulgo vocatis.
RachDw I p. 244 (a. 1547) : pro 4 p-bus alluteis «liess» albi pro pulvinari.
Ita saepius.
b. pergamin, karta pergaminowa; pergamenum, charta pergamenaea.
Additur
pecorina ( KodPol III p. 49, a. 1245) , de pergameno ( Lites I p. 100, a. 1339).
c. lucernae przeźroczysta błona osłaniająca latarnię; lampadis tegumentum
GŁOG. Anal. fol. HH h Va : p-is lucerne est aliquid dijafanum, in quo est corpus luminosum, igitur lumen apparet per p-em luceme.
Ib. fol. HH h IVb : lumen est corpus diuisibile in partes minores, quae sint pori p-is lucerne, ergo lumen apparet per p-em luceme.
3. iur. t.t. tzw. koc, kara sądowa w postaci futerek zwierzęcych, potem też pieniędzy, dawanych sędziemu przez stronę za niesłuszne zaskarżenie jego wyroku, także składana w sądzie jako zakład przed rozpoczęciem sprawy o naganę wyroku; poena iudiciaria, quae pellibus ferinis vel pecunia iudici solvebatur a parte, quae sententiam eius iniuste ad ius superius tradiderit, quae poena saepe ante causam eiusmodi ad iudicem superiorem delatam in iudicio deponebatur
ArPrawn VIII p. 100 (a. 1407) : Petrus ... duplicem penam quindecim: vnam contra dominum iudicem, secundam contra subiudicem, quia ipsos minus iuste acusabat coram domino rege ... et contra quemlibet tenetur p-es conswetas dare.
StPPP II p. 212 (a. 1416) : Eliza beth ... ad p-es judiciales wlpinas ... ad p-es wlgariter «cocz» dictas ... condempnatur, pro eo quia ... subiudicem ... citauit minus iuste.
Ib. p. 491 (a. 1441) : vicecapitaneus ... condempnauit Johannem ... pro jure suo alias pro p-bus «kocz».
Ita saepissime usque ad saec. XVI in.
II. (hominum) skóra, nieraz tyle co: ciało; cutis, interdum i. fere q. corpus ipsum.
N. etymologiam m.ae.
GŁOG. Phys. fol. b Ib.: p-is a pellendo dicitur, quia impedimenta corporis pellit.
Occ. pellis pulchritudinis pro pulchritudine pellis i. corporis
NIC. BŁ. Serm. III p. 132 : homo ... glorians in p-e suae pulchritudinis (cf. ib. supra homines de pulchritudine p-is carnalis gloriantes).
Occ. med. błona; membrana, tunica, praec.
a. powieka; palpebra
VITELO Opt. p. 462 : cum aliquis postquam solem ... aspexerit, claudit oculos subito et fortiter, primo quidem obducto oculo p-e, quod prius uidit fulgidum, uidebit puniceum.
b. opona mózgowa; meninx
CodEp III p. 115 (a. 1461) : cerebrum ... habet duas p-es, quibus tegitur et vallatur, unam que dicitur piia mater et alteram, que dicitur dura mater.
c. błona dziewicza; hymen
GŁOG. Alex. I fol. Μ Ιa: hymen magis proprie dicitur p-is conseruans uirginitatem.
N. locut.
α. pelli suae timere bać się o swoją skórę, o swoje życie; i.q.sibi ipsi, suae vitae
MARTIN. OP. Serm. p. 377 nlb. : quando ... aliquis nimis timet corpori suo ... tunc est peccatum mortale ... apostoli timentes p-i suae relicto eo omnes fugerunt.
KOMOR. p. 164 : timensque p-i sue ... intimavit illis ... periculum imminens.
Simili sensu
timor pellis propriae:
MARTIN. OP. Marg. fol. q VIa: est timor mundanus, quo quis peccat timore p-is proprie.
β. intra suam pellem se continere, cf.
γ. pellem (pro) pelle redimere (e Vlg. Job 2,4 KodWp II p. 88, a. 1294) ; item commutare ( CantMAe I , nr. 26, v. 5b, saec. XIV) , dare ( ib. nr. 26, v. 5a, saec. XIV et saepius).
δ. pellem alicuius assumere przyjmować, naśladować cudzy wygląd; habitum alicuius imitari
CodEp II p. 271 (a. 1431) : ceperunt viri sangwinum creatoris sui postposito timore in fratres suos sevire, quorum quidem omnium p-em assumentes ... in sangwinem humanum lupinos morsus ... infigerunt.
III. (plantarum)skórka (winogrona); corticulus (uvae)
GŁOG. Alex. I fol. C IIIb : vinatium dicitur fex vini vel p-is vue, que remanet vino expresso.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)