General
Full Entry
More

PANIS

Grammar
  • Formspanis, pannis
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -is
  • Part of Speechnoun
  • Gendermasculine
Meaning Outline
  • I. concr.
    • A. cibus e farina coctus, massa farinacea, buccella.
      • α.
      • β.
      • γ.
      • δ.
      • 1.
        • a.
        • b. + villa panum cuius incolae panem praestare tenebantur
        • c. + dominica panis dominica Ieiunii quarta, qua evangelium de pane multiplicato (Vlg. Ioan. 6, 1-15) legebatur
        • d.
        • e. + panis Eucharistiae, caeli Eucharistia, communio.
      • 2.
    • B. frustum, meta
    • B. transl. cibus, alimentum, nutrimentum, victus.
      • α. + de (ex) alicuius pane qui a patre familias alitur
      • β. + de uno pane cui cum aliquo rei familiaris communitas est, qui communis rei familiaris partem suam non obtinuit
      • α. + in alicuius pane esse ab aliquo ali, victum recipere
      • β. + aliquem in suo pane habere (servare) alere, nutrire, victum alicui suppeditare
      • γ. + panem suum (proprium) comedere suis sumptibus (non communibus) vivere, de suo ali
      • δ. + unum panem comedere, in uno pane (cum aliquo) esse (exsistere, manere, permanere) re familiari communi cum aliquo uti (de eo qui partem suam rei familiaris non obtinuit)
      • ε. + separatum panem habere re familiari communi non uti, de suo vivere
      • ζ. + facere aliquid in (sub) pane alicuius victu alicuius utendo
      • η. + facere aliquid de (in) proprio pane victum sibi ipsi suppeditando
    • D. nat.+ cuculi, cutrili palustris porcinus silvestris s. Ioannis Oxalis acetosella Linn. Sium angustifolium Linn. Cyclamen Europaeum Linn. Lonicera periclymenum Linn. Crepis tectorum Linn. fructus siccus Ceratoniae siliquae Linn.
  • II. abstr. in imagine de rebus incorporeis, animum, mentem nutrientibus: cibus, alimentum, nutrimentum.

Pełne hasło

PANIS s. PANNIS, -is m.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • A.
  • N.
  • O.
[abl. sg. pano:
RachJag p. 253 (a. 1394) : pro albo pano.
gen. pl. pan(n)ium:
ArHist IV p. 323(a. ante 1354) : macella ... panium.
DokMp I p. 104 (a. 1356) : cameras pannium.
Cf. Th. X 1, 220,29 sqq.]
I. concr.
A. chleb, pieczywo z mąki chlebowej, także: bochenek chleba; cibus e farina coctus, massa farinacea, buccella. Glossa Pol.
PARK. p. 89 : p-is comeditur ... «chleb szyą gye».
Distinguitur
a. addita glossa Pol.
DokImbr p. 97 (a. 1343) : unum album p-em, quod in Polonico dicitur «czolta».
DokMp VI p. 150 (a. 1397) : p-em, qui «kolacz» wlgariter dicitur.
StPPP II p. 448 (a. 1439) : octo p-es alias «bochnyecz».
DŁUG. LibBen I p. 590 : p-is triticeus altus, qui «strzucel» appellatur.
RFil XXV p. 148 (saec. XV ex.ex) : p-is subcinericius «podpłomyk».
AKapSąd III p. 377 (a. 1498) : p-bus conditis, vulgariter «strucel».
GLb p. 72 : p-is dulciarius «pyerznik».
Ib. p. 97 : speuticus p-is, «oszuch».
b. addito adi. ,v. gr.
α. albus, ater, azymus (azymatus), candidus, cibarius, cinericius (subcinericius), coctus (bene, bis), conditus, dulciarius, fermentatus, levis, niger, opacus, porosus, rotundus, sollemnis, speuticus, tostus, sim., cf. s. v .v.
β. hordeaceus, siligineus (siliginis), triticeus, sim. cf. s. v .v.
γ. Cracoviensis ( RachJag p. 23, a. 1389) , Stradomiensis ( ArHist VI p. 51, a. 1476).
δ. capitularis ( AKapSąd I p. 425, a. 1456 et saepius), castrensis ( -41), exactionalis ( RachJag p. 57, a. 1393 et saepius), nuntialis (supra VI 798, 10 sqq.).
Iuncturae potiores
1. nominales
a. panis (panum) banca ( KodMp II p. 88, a. 1253 ; bancus: KsgŁawKr p. 3, a. 1365) , camera ( DokMp I p. 70, a. 1348 et saepius), macellum ( KodKKr I p. 92, a. 1269 et saepius), mensa ( DokRad p. 10, a. 1340-60 et saepius), scamnum ( KsgŁawKr p. 89, a. 1372 et saepius), statio ( ib. p. 189, a. 1392).
b. villa panum wieś, której obowiązkiem było dostarczanie chleba; cuius incolae panem praestare tenebantur
AKapSąd I p. 439 (a. 1461) : canonici ... attentis dampnis in villis p-um regiminis domini Ioannis ... induciaverunt eidem centum ... mensuras farine ... pro p-bus habendis.
Paulo infra in villis p-um regiminis sui.
c. dominica panis niedziela czwarta Wielkiego Postu, kiedy czytano ewangelię o rozmnożeniu chleba (Vlg. Ioan. 6, 1-15); dominica Ieiunii quarta, qua evangelium de pane multiplicato (Vlg. Ioan. 6, 1-15) legebatur
RFil XXV p. 138 (a. 1466) : dominica ... p-is «chlebna».
d. panes propositionis, cf. s. v.
e. panis Eucharistiae, caeli et abs. Eucharystia, komunia św. ; Eucharistia, communio.
Additur
sacramentalis et spiritualis (opp. naturalis: MATTH. Serm. I p. 41 ) , supersubstantialis unionis et pacis ( KodMp IV p. 460, a. 1447).
2. verbales, v. gr. in pane et aqua ieiunare ( DŁUG. Hist. I p. 539 = II p. 311 ed. nov. et saepius), panem(-es) in Pascha benedicere ( AKap Sąd II p. 3, a. 1404 et saepius), consecrare ( ib. p. 59, a. 1424) .
Constr.
a. abs. b. sq. gen. c. sq. ad :
RachKról p. 59 (a. 1471) : pro p-bus albis ... ad thabulam domini.
d. sq. de :
RachJag p. 1 (a. 1388) : p-is et ceruisia de molendinis.
Ib. p. 11 (a. 1389) : p-is de «sep».
Ita saepius. e. sq. pro :
RachKról p. 59 (a. 1471) : pro p-bus albis pro domino rege.
ŹrWaw I p. 170 (a. 1523) : p-es pro re divina.
B. meton. bryła, głowa (cukru); frustum, meta
THOM. Med. p. 175 : recipe ... mellis rosacei et p-is zucari ... fiat siropus.
Praec. in locut.
sal panis sól kopalna w bryłach; sal fossilis, magnis frustis constans
MIECH. p. 4 : est ... in ea Polonia sal minerale, sal p-is et sal gemmae, quorum unum quodque ex terra eruitur et exciditur, grandis molis et ponderis.
B. sensu latius transl. pożywienie, pokarm, wikt, utrzymanie; cibus, alimentum, nutrimentum, victus.
Locut. praec. e Pol. ad verbum translatae
a. nominales
α. de (ex) alicuius pane chlebojedźca, człowiek będący na czyimś utrzymaniu; qui a patre familias alitur
KodWp III p. 179 (a. 1361) : si ... scoltetus vel de suo p-e quisquis aliquid ... perpetraverit.
CorpJP ΙII p. 667 (a. 1522) : ex tuo p-e vel talis commensalis.
Eodem sensu
panem comedens :
AGZ XVII p. 325 (a. 1496) : tamquam meus comedens p-em, alias «yako moy chleboyeczcza».
β. de uno pane człowiek będący na wspólnym utrzymaniu, tzw. niedzielny; cui cum aliquo rei familiaris communitas est, qui communis rei familiaris partem suam non obtinuit
AGZ XIV p. 368 (a. 1453) : cum ... patre ipsius de uno p-e.
Ib. p. 474 (a. 1456) : pro Olexa ... cum ... filio eius indiviso de uno p-e.
b. verbales
α. in alicuius pane esse być na czyimś chlebie, na czyimś utrzymaniu; ab aliquo ali, victum recipere
AGZ XIV p. 29 (a. 1441) : servus idem est in p-e meo.
β. aliquem in suo pane habere (servare) mieć kogoś na swoim utrzymaniu; alere, nutrire, victum alicui suppeditare
PommUrk III p. 34 (a. 1288) : capellanorum, quos in suo p-e habuerint.
Ib. V p. 77 (a. 1312) : servum ... in p-e suo servare poterit.
γ. panem suum (proprium) comedere jeść własny chleb, być na własnym utrzymaniu; suis sumptibus (non communibus) vivere, de suo ali
StPPP III p. 24 (a. 1359) : ab his, qui p-em proprium comedunt.
IurMas II p. 151 (a. 1517) : nobiles et terrigene, quicumque p-em suum comedunt.
δ. unum panem comedere, in uno pane (cum aliquo) esse (exsistere, manere, permanere) jeść jeden chleb, być na wspólnym utrzymaniu, nie być oddzielonym; re familiari communi cum aliquo uti (de eo qui partem suam rei familiaris non obtinuit)
KsgHenr p. 98 : diuisit se a fratribus ... simul in uno domicilio et p-e permanentibus.
PommUrk V p. 347 (a. 1317) : si in uno mansissent p-e pariter et expensa.
StPPP VIII p. 56 (a. 1382) : famulus ... existens cum Margreta in uno p-e.
Ib. p. 296 (a. 1388) : filiaster ... recognovit se unam mansionem cum suo patruo habere, seu in uno p-e manere.
TPaw III p. 371 (a. 1396) : nulla diuisione separati fratres ... unum p-em comedentes.
Ib. p. 586 (a. 1399) : fuimus ... in uno p-e cum nostra «macocha» (i. noverca ).
AGZ XII p. 386 (a. 1462) : Orphina ... cum Iurek fuerunt in uno p-e.
ε. separatum panem habere prowadzić oddzielne gospodarstwo; re familiari communi non uti, de suo vivere
PommUrk V p. 347 (a. 1317) : si ... fratres separatum p-em habere contigerit et expensam.
ζ. facere aliquid in (sub) pane alicuius na czyimś wikcie, z wyżywieniem; victu alicuius utendo
KodWp VI p. 12 (a. 1243 -1249) : arare tenentur ... in p-e domus nominatae ... falcare tenentur ... in p-e dominorum.
SSrSil I p. 402 (saec. XV ex.ex) : organa sub p-e monasterii fabricavit.
η. facere aliquid de (in) proprio pane o własnym wikcie; victum sibi ipsi suppeditando
KodWp VI p. 12 (a. 1243-49) : tenentur laborare ... in proprio p-e.
DŁUG. LibBen I p. 17 : omnes ... laborant powabam ... quilibet de proprio p-e.
D. nat. a. cuculi, cutrili szczawik zajęczy; Oxalis acetosella Linn. GLr I p. 219 . b. palustris miecznica wąskolistna; Sium angustifolium Linn. GLr I p. 248 . c. porcinus α. cyklamen europejski; Cyclamen Europaeum Linn. GLr I p. 266 . β. wiciokrzew pomorski; Lonicera periclymenum Linn. GLr I p. 312 . d. silvestris pępawa dachowa; Crepis tectorum Linn. GLr I p. 340 . e. s. Ioannis chleb świętojański; fructus siccus Ceratoniae siliquae Linn.
GŁOG. Porph. fol. b VIIb : p-is s. Joannis est res nigra et... dulcis saporis.
Cf. GLr I p. 205 .
II. abstr. pokarm duchowy, pożywienie duchowe; in imagine de rebus incorporeis, animum, mentem nutrientibus: cibus, alimentum, nutrimentum.
Dicitur v. gr.
panis benedictionis ( CantMAe nr. 15, v. 3b, saec. XIV) , doctrinae ( MARTIN OP. Marg. fol. L 6a ; KrMU p. 58,37, saec.XV in.) , elemosynae ( MARTIN. OP. Marg. fol. L 6a) sim. Simili sensu in imaginibus e Vlg. sumptis, v. gr. panis doloris, lacrimarum, luctus ( MARTIN. OP. Marg. fol. i IVa) , tribulationis.
N.
septem panes sapientiae siedem sztuk wyzwolonych; septem artes liberales
BRUNO Pass. p. 5 : Wogitihc Davittico nectare potatus ... ut partem suam comedat, ad septem p-es sapientię portatur.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)