- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- A.
- N.
- O.
RachJag p. 253 (a. 1394) : pro albo pano.gen. pl. pan(n)ium:
ArHist IV p. 323(a. ante 1354) : macella ... panium.
DokMp I p. 104 (a. 1356) : cameras pannium.Cf. Th. X 1, 220,29 sqq.]
I.
concr.
A.
chleb, pieczywo z mąki chlebowej, także: bochenek chleba;
cibus e farina coctus, massa
farinacea, buccella.
Glossa
Pol.
PARK. p. 89 : p-is comeditur ... «chleb szyą gye».
Distinguitur
a.
addita glossa
Pol.
DokImbr p. 97 (a. 1343) : unum album p-em, quod in Polonico dicitur «czolta».
DokMp VI p. 150 (a. 1397) : p-em, qui «kolacz» wlgariter dicitur.
StPPP II p. 448 (a. 1439) : octo p-es alias «bochnyecz».
DŁUG. LibBen I p. 590 : p-is triticeus altus, qui «strzucel» appellatur.
RFil XXV p. 148 (saec. XV ex.ex) : p-is subcinericius «podpłomyk».
AKapSąd III p. 377 (a. 1498) : p-bus conditis, vulgariter «strucel».
GLb p. 72 : p-is dulciarius «pyerznik».
Ib. p. 97 : speuticus p-is, «oszuch».b. addito adi. ,v. gr.
α. albus, ater, azymus (azymatus), candidus, cibarius,
cinericius (subcinericius), coctus
(bene, bis), conditus, dulciarius,
fermentatus, levis, niger, opacus, porosus, rotundus, sollemnis, speuticus, tostus,
sim.,
cf.
s.
v
.v.
β. hordeaceus, siligineus
(siliginis), triticeus, sim. cf.
s.
v
.v.
γ. Cracoviensis (
RachJag
p. 23, a.
1389)
, Stradomiensis (
ArHist VI
p. 51, a.
1476).
δ. capitularis (
AKapSąd I
p. 425, a.
1456
et saepius), castrensis (
-41),
exactionalis (
RachJag
p. 57, a.
1393
et saepius), nuntialis (supra VI
798, 10 sqq.).
Iuncturae potiores
1.
nominales
a. panis (panum) banca (
KodMp II
p. 88, a.
1253
; bancus:
KsgŁawKr
p. 3, a.
1365)
, camera (
DokMp I
p. 70, a.
1348
et saepius), macellum (
KodKKr I
p. 92, a.
1269
et saepius), mensa (
DokRad
p. 10, a.
1340-60
et saepius), scamnum (
KsgŁawKr
p. 89, a.
1372
et saepius), statio (
ib.
p. 189,
a. 1392).
b.
villa panum
wieś, której obowiązkiem było dostarczanie
chleba;
cuius incolae panem
praestare tenebantur
AKapSąd I p. 439 (a. 1461) : canonici ... attentis dampnis in villis p-um regiminis domini Ioannis ... induciaverunt eidem centum ... mensuras farine ... pro p-bus habendis.
Paulo infra in villis p-um regiminis sui.
c.
dominica panis
niedziela czwarta Wielkiego Postu, kiedy czytano ewangelię o rozmnożeniu
chleba (Vlg.
Ioan. 6,
1-15); dominica Ieiunii quarta, qua
evangelium de pane
multiplicato (Vlg.
Ioan. 6, 1-15) legebatur
RFil XXV p. 138 (a. 1466) : dominica ... p-is «chlebna».
d. panes propositionis, cf.
s.
v.
e.
panis Eucharistiae, caeli
et
abs. Eucharystia, komunia św.
;
Eucharistia,
communio.
Additur
sacramentalis et
spiritualis (opp. naturalis:
MATTH. Serm.
I
p. 41
)
, supersubstantialis unionis et pacis (
KodMp IV p. 460, a. 1447).
2.
verbales,
v.
gr. in pane et aqua ieiunare (
DŁUG. Hist. I p. 539 = II
p. 311
ed. nov.
et saepius), panem(-es) in Pascha
benedicere (
AKap Sąd II
p. 3, a.
1404
et saepius), consecrare (
ib.
p. 59,
a. 1424)
.
Constr.
a.
abs.
b.
sq.
gen.
c.
sq.
ad :
RachKról p. 59 (a. 1471) : pro p-bus albis ... ad thabulam domini.d. sq. de :
RachJag p. 1 (a. 1388) : p-is et ceruisia de molendinis.
Ib. p. 11 (a. 1389) : p-is de «sep».Ita saepius. e. sq. pro :
RachKról p. 59 (a. 1471) : pro p-bus albis pro domino rege.
ŹrWaw I p. 170 (a. 1523) : p-es pro re divina.
B.
meton. bryła, głowa (cukru); frustum, meta
THOM. Med. p. 175 : recipe ... mellis rosacei et p-is zucari ... fiat siropus.
Praec.
in locut.
sal panis
sól kopalna w bryłach;
sal fossilis, magnis frustis constans
MIECH. p. 4 : est ... in ea Polonia sal minerale, sal p-is et sal gemmae, quorum unum quodque ex terra eruitur et exciditur, grandis molis et ponderis.
B.
sensu latius transl. pożywienie, pokarm, wikt,
utrzymanie; cibus, alimentum, nutrimentum, victus.
Locut.
praec. e Pol.
ad verbum translatae
a.
nominales
α.
de (ex) alicuius pane
chlebojedźca, człowiek będący na czyimś utrzymaniu;
qui a patre familias alitur
KodWp III p. 179 (a. 1361) : si ... scoltetus vel de suo p-e quisquis aliquid ... perpetraverit.
CorpJP ΙII p. 667 (a. 1522) : ex tuo p-e vel talis commensalis.
Eodem sensu
panem comedens :
AGZ XVII p. 325 (a. 1496) : tamquam meus comedens p-em, alias «yako moy chleboyeczcza».
β.
de uno pane
człowiek będący na wspólnym utrzymaniu, tzw.
niedzielny; cui cum aliquo rei
familiaris communitas est,
qui communis rei familiaris
partem suam non obtinuit
AGZ XIV p. 368 (a. 1453) : cum ... patre ipsius de uno p-e.
Ib. p. 474 (a. 1456) : pro Olexa ... cum ... filio eius indiviso de uno p-e.b. verbales
α.
in alicuius pane esse
być na czyimś chlebie, na czyimś
utrzymaniu; ab aliquo ali, victum recipere
AGZ XIV p. 29 (a. 1441) : servus idem est in p-e meo.
β.
aliquem in suo pane habere (servare)
mieć kogoś na swoim utrzymaniu; alere,
nutrire, victum alicui suppeditare
PommUrk III p. 34 (a. 1288) : capellanorum, quos in suo p-e habuerint.
Ib. V p. 77 (a. 1312) : servum ... in p-e suo servare poterit.
γ.
panem suum (proprium) comedere
jeść własny chleb, być na własnym
utrzymaniu; suis sumptibus (non
communibus) vivere, de suo ali
StPPP III p. 24 (a. 1359) : ab his, qui p-em proprium comedunt.
IurMas II p. 151 (a. 1517) : nobiles et terrigene, quicumque p-em suum comedunt.
δ.
unum panem comedere, in uno pane (cum aliquo) esse (exsistere, manere,
permanere)
jeść jeden chleb, być na wspólnym utrzymaniu, nie być oddzielonym;
re familiari communi cum aliquo uti (de eo qui partem suam rei
familiaris non obtinuit)
KsgHenr p. 98 : diuisit se a fratribus ... simul in uno domicilio et p-e permanentibus.
PommUrk V p. 347 (a. 1317) : si in uno mansissent p-e pariter et expensa.
StPPP VIII p. 56 (a. 1382) : famulus ... existens cum Margreta in uno p-e.
Ib. p. 296 (a. 1388) : filiaster ... recognovit se unam mansionem cum suo patruo habere, seu in uno p-e manere.
TPaw III p. 371 (a. 1396) : nulla diuisione separati fratres ... unum p-em comedentes.
Ib. p. 586 (a. 1399) : fuimus ... in uno p-e cum nostra «macocha» (i. noverca ).
AGZ XII p. 386 (a. 1462) : Orphina ... cum Iurek fuerunt in uno p-e.
ε.
separatum panem habere
prowadzić oddzielne gospodarstwo; re familiari communi non uti, de suo vivere
PommUrk V p. 347 (a. 1317) : si ... fratres separatum p-em habere contigerit et expensam.
ζ.
facere aliquid in (sub)
pane alicuius
na czyimś wikcie, z wyżywieniem;
victu alicuius utendo
KodWp VI p. 12 (a. 1243 -1249) : arare tenentur ... in p-e domus nominatae ... falcare tenentur ... in p-e dominorum.
SSrSil I p. 402 (saec. XV ex.ex) : organa sub p-e monasterii fabricavit.
η.
facere aliquid de (in) proprio pane
o własnym wikcie;
victum sibi ipsi suppeditando
KodWp VI p. 12 (a. 1243-49) : tenentur laborare ... in proprio p-e.
DŁUG. LibBen I p. 17 : omnes ... laborant powabam ... quilibet de proprio p-e.
D.
nat.
a.
cuculi, cutrili
szczawik zajęczy; Oxalis
acetosella
Linn.
GLr I
p. 219
.
b.
palustris
miecznica wąskolistna; Sium angustifolium
Linn.
GLr I
p. 248
.
c.
porcinus
α.
cyklamen europejski;
Cyclamen Europaeum
Linn.
GLr I
p. 266
.
β.
wiciokrzew pomorski; Lonicera periclymenum
Linn.
GLr I
p. 312
.
d.
silvestris
pępawa dachowa; Crepis
tectorum
Linn.
GLr I
p. 340
.
e.
s. Ioannis
chleb świętojański; fructus siccus Ceratoniae siliquae
Linn.
GŁOG. Porph. fol. b VIIb : p-is s. Joannis est res nigra et... dulcis saporis.Cf. GLr I p. 205 .
II.
abstr. pokarm duchowy,
pożywienie duchowe;
in imagine de rebus incorporeis,
animum, mentem nutrientibus: cibus,
alimentum, nutrimentum.
Dicitur v. gr.
panis benedictionis (
CantMAe nr. 15, v. 3b,
saec. XIV)
, doctrinae (
MARTIN OP. Marg. fol. L 6a
;
KrMU
p. 58,37, saec.XV
in.)
, elemosynae (
MARTIN. OP. Marg. fol. L
6a)
sim. Simili sensu in imaginibus e
Vlg.
sumptis,
v.
gr. panis doloris, lacrimarum, luctus (
MARTIN. OP. Marg. fol. i IVa)
, tribulationis.
N.
septem panes sapientiae
siedem sztuk wyzwolonych; septem artes
liberales
BRUNO Pass. p. 5 : Wogitihc Davittico nectare potatus ... ut partem suam comedat, ad septem p-es sapientię portatur.