General
Full Entry
More

OCCASIO

Grammar
  • Formsoccasio, ocasio, occassio
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -onis
  • Part of Speechnoun
  • Gender
Meaning Outline
  • I.
    • 1. definitur (e Cic. Inv. 1,40)
    • 2. ratio, causa.
      • α. phil.
      • β. concr. stimulus, irritamentum
    • 3. praetextus, ansa.
      • α.
      • β.
      • γ. + occasionem habere, captare, sumere (de ex aliqua re: accipere
      • α. causa, titulo.
      • β. propter (sensu finali)
      • γ. pro
      • δ. quantum pertinet
  • II.
    • A.
      • 1. (iuris) dolus, causa simulata
      • 2. accusatio (praec. falsa), convicium
    • B.
      • 1. excusatio.
      • 2. + contraria contradictio, impedimentum
  • III. casus, eventus, condicio.
    • α. + in aliquam occasionem adduci:
    • β.
  • IV. facultates, utilitates
  • V. + occisione

Pełne hasło

OCCASIO s. OCASIO s. OCCASSIO, -onis f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • L.
  • A.
[abl. sg. occasioni: DyplMog p. 71 (a. 1371) : omni occasioni postergata (sed calami lapsus esse videtur ).]
I.
1. sposobność, okazja; definitur (e Cic. Inv. 1,40)
CALLIM. Rhet. p. 4 : o-o est pars temporis habens in se idoneam faciendi aut non faciendi aliquid opportunitatem.
Additur
temporis ( DŁUG. Hist. II p. 284 = IV p. 32 ed.nov. ).
Simili sensu
occasionis opportunitas ( MARTIN. OP. Chr. p. 304 ), vel scrupulus ( KodPol I p. 24, a. 1221).
Locut. adv.
in (ex) occasione przygodnie, przy sposobności; opportunitate oblata.
Simili sensu
per occasionem (iuxta ponitur per accidens:
MATTH. Dial. fol. CXb : hoc est valde per accidens et per o-em quasi impertinentem).
2. przyczyna, powód, tytuł (do czegoś); ratio, causa. Glossae Pol.
RFil XXIV p. 68 (saec. XV in.) : o-o «przistawa».
GLcerv p. 655 : «dowora, przyczyna».
Refertur ad hominem
PP II p. 199 (a. 1454) : huius rei ipsi vos o-o estis et origo.
DŁUG. Hist. II p. 133 (= III p. 150 ed.nov.) : Henricus Kyetlicz ... omnis dissensionis civilis inter fratres fuerat o-o (cf. MIECH. Chr. p. 105).
N.
α. phil.
ExPhys fol. p VIIIb : ens in se completum et perfectum ... est causa et o-o alterum existendi in eo.
β. concr. bodziec, podnieta; stimulus, irritamentum
VITELO Persp. p. 133 : humor vitreus est deputatus pro custodia humoris crystallini, ne ab extrinsecis o-bus vel intrinsecis citius patiatur et cadat ab officio organi uisiui.
GŁOG. Phys. fol. A IVa : superciliorum tegmina oculum abscondunt ... ne alicuius rei o-e ledatur.
3. pretekst, zaczepka; praetextus, ansa.
Dicitur
calumniosa ( KodMp I p. 23, a. 1234) . Constr. ad 1—3 : a. sq. gen. b . sq. dat. c. sq. ad. d. sq. circa :
ArLit I p. 73 (a. 1521) : ad occurendum nonnullis difficultatibus et o-bus que circa promotiones in sacra theologia exorirentur.
e. sq. contra :
KADŁUB. p. 87 : o-es contra se queri queritur.
CodEp III p. 363 (a. 1489) : significans opportunitatem et o-em, que est hodie contra Turcos.
f. sq. inf. g. sq. enunt. fin. h. sq. quia :
APozn I p. 92 (a. 1443) : famulus domus ... inculpatus est ipsa o-e, quia ad ipsum spectabat claudere domum.
i. sq. (adeo) quod:
MATTH. Dial. fol. C IIIb : ex talibus gracijs magna sepe sumitur o-o, adeo quod ... difficillime posset a vanitate spiritus ... preseruari.
AKapSąd III p. 244 (a. 1480) : o-o conficta, quod afflixerat in scolis Iohannem ... inceperunt contra eum sevire.
Iuncturae verbales
α. occasio obvenit, offertur, suppetit, simili sensu affulget ( DŁUG. Hist. IV p. 261 ).
β. occasionem dare, facere, praebere, praestare, simili sensu concedere ( Tom. III p. 270, a. 1514) , conferre ( DŁUG. Hist. V p. 388 ) , inducere ( StSyn III p. 6 et saepius), parere ( AAlex p. 343, a. 1503) , tribuere (alicui ib. p. 471, a. 1505), etiam aperire (ex Livio 4,53,9 DŁUG. Hist. V p. 617 ).
Opp.
praecludere ( ArHist VI p. 118, a. 1490, cf. Th. IX 2,333,22), sopire ( *Lites II p. 364, a. 1341) , tollere ( saec. XVI).
γ. occasionem habere, captare, sumere (de vel ex aliqua re: MATTH. Dial. fol. C IIIb et passim); item accipere ( AKapSąd III p. 106, a. 1506 et saepius; recipere: CIOŁ. Lib. II p. 215 ) , arripere (ex Livio 35,12,17 DŁUG. Op. p. 244 ), complecti ( Tom. III p. 380, a. 1515) , prosequi ( *ib. XII p. 359, a. 1530) , retinere ( CodEp III p. 469, a. 1500).
Opp.
occasioni deesse (saec. XVI).
Locut. adv.
occasione
α. z powodu, z tytułu; causa, titulo.
Constr. sq. gen. vel sq. pron. possessivo. Occ. sq.
quia, cf.
Iuncturae verbales notabiliores in textibus iur. obviae
concordare occasione causae ( KsgŁawKr p. 313, a. 1397) , silentium imponere occasione matrimonii ( AKapSąd III p. 148, a. 1510) , stare pro damno occasione villae ( StPPP VIII p. 447, a. 1398) , pecuniam solvere occasione fideiussoriae ( TPaw VII p. 280, a. 1423).
β. ze względu na coś, celem; propter (sensu finali)
DokSZKr p. 3 (a. 1302) : quam marcam argenti o-e clarioris protestacionis ... in colloquio ... venditoribus presentabit.
CodSil II p. 137 (a. 1337) : quem rubum o-e venacionis nobis reservamus.
Cf. Th. IX 2,336,29 sq.
γ. (w zamian) za; pro
KsgŁawKr p. 43 (a. 1369) : duas areales ... o-e unius maccelli Nicolao ... resignavit.
Ib. p. 251 (a. 1394) : pecuniam o-e medie domus ... fore integraliter persolutam.
Ita saepius ib.
δ. w odniesieniu do; quantum pertinet
Tom. V p. 127 (a. 1520) : o-e spiritualium ratione eorundem proventuum, quos habent ... visum est etc.
II.
A.
1. podstęp, wybieg, wykręt (prawny); (iuris) dolus, causa simulata
PommUrk IV p. 146 (a. 1304) : de dicto castro ... nobis et nostris successoribus equalitas et debita fiat iustitia, o-bus quibuslibet amputatis.
LhnUrk I p. 3 (a. 1335) : promittentes ... contra ... renunctiationem ... non contravenire aliqua o-e, ingenio, facto pariter et sermone.
Glossa Pol.
AGZ XII p. 210 (a. 1451) : prima cittacione debet parere neque quavis o-e alias «fortelv» sibi in adiutorium aquirenda debet evadere.
Iuxta posita
color ( DyplMog p. 52, a. 1345 et saepius), dolus, fraus ( KodPol II p. 406, a. 1425 ; KodMp IV p. 295, a. 1434) , via ( TPaw VII p. 203, a. 1420) .
2. oskarżenie, zarzut (zwł. fałszywy); accusatio (praec. falsa), convicium
Lites II p. 437 (a. 1409) : innocentiam nostram iniquis o-bus et confictis adinventationibus coram ... multis probis detulerunt.
CodVit p. 692 (a. 1425) : aemuli adauxerunt colorem cum o-e adversum vos et regnum vestrum.
StPPP II p. 869 (a. 1489) : dat obiecta et o-es ... ipsi Anne.
Glossa Pol.
RFil XXIV p. 69 (saec. XV in.) : virgines ... fugere debent o-es «przimow» malas.
N. constr. sq.
adversum, cf.
B.
1. usprawiedliwienie, wymówka; excusatio.
N.
conscientiae skrupuły religijne; religio
FormJ p. 49 : nulla consciencie excusante vos o-e ... cottidie divinis intendere vos oportet.
2. contraria et abs. : sprzeciw, przeszkoda; contradictio, impedimentum
PommUrk III p. 12 (a. 1287) : talis requisitus ... in nostrum redibit auxilium absque vlla dilacione vel o-e contraria.
KodMp II p. 248 (a. 1320) : quilibet colonus in festo sanctj Martinj de singulis mansis ... nostro cenobio octo scotos ... soluere sit astrictus, o-e qualibet semota.
KodKKr I p. 197 (a. 1333) : tres marcas ... pro censu ... dare ... sine aliqua o-e et contradiccione tenebuntur.
Iuxta posita
contradictio (cf. et saepius), exceptio ( JusPol p. 435, a. 1426).
Praec. in formulis
sine (absque) occasione (cf. supra 32 et 37) ; ; (qualibet, omni) occasione non obstante sim. ( KodWp II p. 18, a. 1352 et saepius).
III. położenie, okoliczności; casus, eventus, condicio.
Definitur gen.
necessitatis ( DokWp p. 333, a. 1262) , dubietatis ( PommUrk II p. 240, a. 1270) .
N. locut.
α. in aliquam occasionem adduci:
Tom. XIV p. 404 (a. 1532) : ne ... in eam o-em adducamur, ut etc.
β. in omnem (-es) occasionem (-es) paratum esse ( CALLIM. Hist. p. 90,13 ; ; se habere: Tom. I p. 193, a. 1511 et saepius).
IV. pl. zasoby, korzyści; facultates, utilitates
PH VIII p. 244 (a. 1532) : reges ... subditos suos ... talium o-um ac commoditatum faciunt ... participes, per quas in rebus suis valeant capere incrementa.
KodUJ IV p. 175 (a. 1541) : ut ... studeamus fieri compotes eiusmodi facultatum et o-um, quibus commodare ecclesiis ... queamus.
Cf. Th. IX 2,333,20 sqq.
V. (singulare) perperam pro occisione :
DŁUG. LibBen I p. 532 : Boleslaus rex beatissimum trucidavit felici o-e Stanislaum (ita ms., sed calami lapsus subesse videtur, cf. id. Hist. II p. 27 = III p. 39 ed.nov.: felici cruore necavit).
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)