- F.
- G.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
KodWp II p. 162 (a. 1298) : viciniores villas ecclesie necessariores fore ipsi capitulo ... pro faciendo residenciam.
GŁOG. Don. fol. D IIa: necessariora debent esse priora.plus necessarius:
KodUJ II p. 4 (a. 1441) : pro leguminibus comparandis ... piso, mileo ... et aliis plus necessariis.
STOB. Sign. fol. a Ib : pauca generalia eademque plus necessaria dicere.
GŁOG. Don. fol. D IIa : videtur ... quod verbum sit pars orationis plus necessaria quam nomen.superl. (sensu elativo) multum necessarius:
NIC. POL. p. 142, v.26 : omnia ... ista sunt multum necessaria.summe necessarius:
KodUJ II p. 172 (a. 1457) : cum ... summe necessaria sit copia peritorum in lege Dei.
DŁUG. Hist. I p. 273 (=II p. 32 ed. nov.) : expediens ... et summe necessarium ... visum est.]
I.
adi.
A.
1.
konieczny,nieunikniony; sine quo aliquid fieri
nequit, inevitabilis.
N.
rhet.
argumentum
nieodparty; qui
refelli non potest (saec.XV).
2.
(koniecznie) potrzebny, niezbędny; (summe)
utilis, opportunus.
Constr.
ad
1
—2
: a.
abs.
b.
sq.
dat.
(gerundivi).
c.
sq.
ad. d.
sq.
in
c.
acc.
DŁUG. Hist. III p. 330 (= VI 1, p. 12 ed. nov.): quae in opus n-a erant.e. sq. pro, cf. et
AKapSąd III p. 5 (a. 1449) : ligna pro igne n-a.
Locut.
nominales
α.
causa
potrzeba naturalna; ventris purgatio
MARTIN. OP. Chr. p. 205 : diuertens ... ad n-am causam, viscera eius repente simul cum vita effusa sunt.
Simili sensu abs. loco
subst.
necessariam,,
-ii
n.
id. Serm. p. 453 nlb. : in qua cella vrinam iuxta se et alia n-a faciebat.
β.
locus
kloaka; latrina
SSrSil I p. 321 (saec. XV ex.ex) : ad locum n-um sub typo ventris purgandi vadens.
Simili sensu
domus operis necessarii (
ib.
p. 235,
saec. XV ex.)
; camera necessarii (
PommUrk IV
p. 426, a.
1310)
;
item
abs. loco
subst.
necessarium,,
-ii
n.
:
ib. p. 42 (a. 1302) : super constructione cuiusdam n-ii extra muros civitatis.
StPPP XII p. 445 (a. 1508) : duo n-a sive secreta in eadem domo, quae cursu aquae continue purgantur.Cf. NECESSITAS II 3.
Locut.
verbales
α.
impers.
necessarium est (exsistit)
(po)trzeba;
necesse est,
oportet.
Constr.
sq.
abl.
(
KodKKr I
p. 45, a.
1253
:
si currum ope vel hominum
plurium ad refectionem
operis n-um fuerit),
sq.
inf.
,
sq.
enunt.
subi.
c.
quod (
DokMp I p. 359, a. 1409 : n-um existit, quod eadem ... producantur.
ArHist VIII p. 319, a. 1499 : n-um, quod ... admonerentur),sq. pron. adv. , v. gr. quo ( DŁUG. LibBen I p. 18 ) , quot ( ZabDziej I p. 38, a. 1537).
β. necessarium habere potrzebować;
i. q. necesse habere
MPH II p. 34 (= Ebbo p. 12 ed. nov.): talem ... virum res publica ... habet n-um.
B.
phil.
konieczny; qui necessario
fit.
Distinguitur
simpliciter (syn.
absolute:
BYSTRZ. Log. fol. c
VIa
et saepius; quo ad naturam:
KomPolit
p. 196, a.
fere 1433)
; per vel secundum se:
GŁOG. Anal. fol. AA
IIIb
;
BYSTRZ. Log. fol. t IIa
;
;item necessitate absoluta (
BYSTRZ. AnalPost fol.
c Va).
Opp.
necessarius necessitate condicionata (
id. Log. fol. c VIa),
participatione necessitatis (
GOST. Th. fol. k IIa)
, ex condicione (
GŁOG. Porph. fol. b IIIa)
, in ordine ad aliud (
BYSTRZ. Log. fol. t IIa)
, secundum quid (
KomPolit
p. 196, a.
fere 1433).
Praec.
1.
sensu metaphysico bonum (opp. ex circumstantia:
BYSTRZ. Top. fol. v Vb)
, causa
(syn. immutabilis
id. AnalPost fol. c IIa)
, contingens
(opp. non necessarium
id. AnalPr fol. c Va
et saepius), effectus (
id. AnalPost fol. b IIa)
, esse (
GOST. Th. fol. k IIa
;
;item inesse:
BYSTRZ. AnalPr
fol. b IIIb)
, materia (sacramenti:
WROCŁ. EpitConcl
fol. C IIIb)
, res (
GOST. Th. fol. c VIb)
.
Abs. loco
subst.
necessarium,,
-ii
n.
byt konieczny (Gr.το άναγκαΐον);
quod necessario exsistit
GOST. Th. fol. b Ib : n-um est omne eternum, possibile autem et contingens temporalia sunt.
GŁOG. ExLog fol. L VIIa : n-um est, quod non potest non esse et sic Deus est n-us.
Id. Hisp. fol. a IIIb: omnis sciencia est verorum et n-orum.
Distinguitur ex se (opp. a se:
WROCŁ. Epit. fol. k IIb : n-um ... a se, quod a nulla causa efficiente habet esse et tale nullum est nisi prima causa ... necessarium ex se ... est, quod ... non potest tendere in non esse, sicut intelligentie sunt necesse).
2.
sensu logico
conclusio (
BYSTRZ. AnalPr fol.
e VIa
;
;syn.
perpetua
ib. fol. e Vb
;
;item
de necessario
ib. fol. e Va
et saepius);etiam
conclusionis habitudo
(
ib. fol. a VIIIb
vel
illatio
vel
probatio :
WROCŁ. Dial. fol. L IIIb)
, consequentia (
BYSTRZ. AnalPr fol. b IIb
et saepius
ib.
),
consequens
(
ib. fol. a IVa
;
;etiam
consequentis habitudo
ib. fol. c Ib,
vel
illatio
ib.
fol. 155b
),
copula (
WROCŁ. Dial. fol. D Va)
,
enthymema
(syn.
insolubile :
BYSTRZ. AnalPr fol. o IIIa)
, materia
syllogismi
(opp.
probabilis, apparens :
GŁOG. ExLog fol. A IIIa ; ; possibilis:WROCŁ. Dial. fol. E IVa) , praemissa ( id. AnalPr fol. e VIa et saepius), principium ( id. AnalPost fol. c VIIIa et saepius), ratio ( KomPolit p. 203, a. 1501) , subiectum ( WROCŁ. Dial. fol. I Vb) , verum ( MatFil II p. 39, saec. XV in.in ; item veritas, syn. immutabilis: BYSTRZ. AnalPost fol. c IIa).
Praec.
propositio
definit
BYSTRZ. Top. fol. 155b : propositiones n-e dicuntur, per quas fit silogismus ad inferendum propositum et dicuntur n-e ... quia necessario requiruntur ad constitutionem silogismi, per quem probatur propositum;syn. vera ( GŁOG. Anal fol. AA IIIb ; WROCŁ. Dial. fol. E VIIb ; ;item veritas :
STOB. Aret. fol. a IIIa : subiectum ... virtualiter continet omnes veritates seu proposiciones n-as).
Opp.
dubitabilis (
BYSTRZ. AnalPost fol. c IIa)
, immediata et non
necessaria (
ib.
fol. h IIIb), impossibilis, contingens (
id. ParvLog fol. Y Ia)
.
Etiam propositio de necessario (
BYSTRZ. AnalPr fol. c VIb
et saepius);
opp. de contingenti (
ib.
fol. c VIIa
et saepius). Abs. loco
subst.
necessarium,,
-ii
n.
:
α.
i. q. propositio necessaria
BYSTRZ. Top. fol. s Ia : est apparens n-um, quando opponens se transfert ad aliqua, que videntur sibi vtilia.
WROCŁ. CongLog fol. C IIIb : ex contingenti sequi n-um est impossibile.
β.
i. q.
necessitas
sensu modali
(cf.
s.
v.
MODUS I A 2)
GŁOG. Hisp. fol. K IIIa : terminus supponens positus respectu illorum modorum: possibile, impossibile, contingens, n-um.
WROCŁ. Dial. fol. D IIIa : propositio modalis est illa, que modificatur aliquo (ed. aliquod) istorum sex modorum: possibile, impossibile, contingens, n-um, verum, falsum.Cf. NECESSITAS I A 2.
C.
iur.
iudicium
sąd doraźny; quod illico
necessitate cogente fit
StPPP XII p. 79 (a. 1506) : iudicium n-um extitit celebratum feria sexta.
ZabDziej IV 1, p. 47 (a. 1551) : consules ... voluerunt ... iudicium n-um recens «gorączy» per viceadvocatum et scabinos iuratos banniri.Ib.
infra iudicium banniri n-um et recens.
Ib. p. 98 (a. 1558) : coram iudicio n-o ... constituti ... scabini iurati ... ab advocato ... ad hoc missi.Cf. etiam ib. I p. 350 (a. 1573).
D.
taki, który czegoś potrzebuje, wymaga; qui aliqua re
indiget, opus habet
KsgCzer p. 122 (a. 1407) : habeo de jure arenam accipere tantum quantum sum n-us.
ArHist III p. 217 (a. 1412) : alterum arbitrum statuere non possum, quia non sum n-us ipsius, quia prius lucratus sum et acquisiui.
DokLub p. 199 (a. 1414) : robora ... pro igne ... quantum indiguerint et n-ii fuerint ... possunt excidere.Etiam de rebus
ConcPol VI p. 220 (a. 1398—1423) : que ab extra veniunt, probacione legitima sunt n-ia (cf. PrPrz p. 59, a. 1423).
ZabDziej III p. 105 (a. 1491) : debuit ... reformare, quid (i. quod ) reformandi foret n-um.
Tom. VIII p. 17 (a. 1526) : quicquid comperient vel reformatione vel ... immutatione n-um.
Constr.
a.
sq.
gen.
cf.
b.
sq.
abl.
,cf.
c.
sq.
de :
AGZ XII p. 279 (a. 1462) : si Iohanni contigerit fore n-um de peccunia.
Ib. XVIII p. 131 (a. 1476) : dum ... Adam... de eisdem literis fuit n-us.d. sq. pron. adv. , v. gr. (tantum) quantum, cf.
II.
subst.
A.
necessaria,,
-orum
n.
1.
concr. to,
co niezbędnie
potrzebne; quibus carere non
possumus.
Accedit
gen.
explic.
,
v.
gr. alimentorum (
OrtWp
p. 71, a.
1546)
, expensarum (
KodMp IV
p. 133, a.
1411)
, lignorum et rubetorum (
ib.
p. 220, a.
1425)
, rerum (
ZabDziej IV 1,
p. 100,
a. 1559)
, victualium et amictualium (
KsgŁawKr
p. 14, a.
1367
et saepius) cett., vel
gen.
subi.
, v. gr.
ecclesiae (
AKapSąd III
p. 52, a.
1484)
, domus (
ArLit I
p. 110, a.
1482)
, stationis regis
(
DokMp VIII
p. 55, a.
1439)
, vitae humanae (
IO. LUD.
p. 63,64).
N.
salutis
konieczne warunki zbawienia; sine
quibus quis salvari nequit
ArHist V p. 146 (a. 1468) : interrogatus, si sciret n-a salutis, respondit, quod non est homicida nec periurus.
AKapSąd III p. 113 (a. 1506) : scit n-a salutis.Abs. sensu speciali
a.
środki utrzymania, żywność;
victus.
Occ. dania; fercula
DŁUG. Hist. I p. 116 (= I p. 177 ed. nov.): invitati et convivae opulentis et delicatis tractantur n-iis.
Ib. II p. 219 (= III p. 242 ed. nov.): Lestko ... Masoviae duces in Cracoviam invitaverat et tam ipsos quam eorum milites magnificis tractavit n-iis.
b.
wyposażenie, sprzęty, przybory; supellex, appa
ratus
DokMp I p. 41 (a. 1334) : pro struendis et reparandis n-iis molendini.
ArPrawn X p. 34 (a. 1394) : si molendinumannichilatum in suis n-iis aliquo modo fuerit.
StPPP II p. 130 (a. 1402) : nihil de ... domus supellectilibus seu n-ijs ... pueris dimittendo.
StKapWł p. 54 (a. 1458) : de utensilibus seu n-iis domesticis, ut sunt mensae, scampna, cathenae et aliae res clavis infixae.Glossae Pol.
RFil XXIV p. 64 (saec. XIV in.) : bonus pastor debet habere n-ia «prziprawi» pastoris.
StPPP II p. 234 (a. 1419) : ad ... n-ia wlgariter «na wiprawy» dicta.
N.
bellica (expeditionalia) :
AGZ XIII p. 63 (a. 1438) : n-ia expeditionalia Cocoth debet recipere.
RevVlad p. 24 (a. 1598) : scultetus ... n-ia bellica in paratis habet.
c.
niezbędne dodatki; additamenta,sine quibus aliquid fieri vel agi nequit
RachJag p. 193 (a. 1394) : pro argento et auro filatis et aliis n-iis ad ornatum.
RachKról p. 165 (a. 1477) : a ferreacione rotharum et aliorum n-orum ad currus.
KsgJan p. 574 (a. 1478) : cista pro conservandis n-iis pro armis alias «bunthy».
Constr. ad
a—c:
sq.
gen.
, ad, pro (omnes ut supra).
2.
abstr.
a.
(pilne) sprawy, interesy; negotia
StPPP VIII p. 374 (a. 1394) : Petrus ... cum Iwano ... terminum ad terminos, quia ... est in n-iis domini regis.Cf. NECESSITAS I B 4.
b.
użytkowanie, użytek;
usus
RachJag p. 11 (a. 1398) : lumina sunt parata pro n-ijs castri.
ArPrawn X p. 295 (a. 1410) : silvam ... excepit pro n-iis suis ad tempora vite sue.Cf. NECESSITAS I C 1.
B.
necessarius,,
-ii
m.
(saec.
XV—XVI)
1.
krewny,
powinowaty; consanguineus,
affinis.
2.
bliski,przyjaciel; familiaris,
amicus.
Glossa
Pol.
GLcerv p. 649 : n-ij sunt, cum quibuscunque nobis aliqua familiaritas et amicitia intercedit «przyiaciele».