- F.
- G.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- L.
- A.
I.
propr.
A.
1.
konieczność, niezbędność,niezbędna potrzeba; rei
necessariae condicio vel vis, qua
quis aliquid facere cogitur.
Dicitur
inevitabilis (
*CodEp II
p. 76, a.
1415)
.
Simili sensu per abundantiam
necessitatis exigentia (
StKapWł
p. 44, a.
1500
et saepius), lex
(
ib.
p. 98, a.
1500)
, obligatio (
AMedi III
p. 99,
saec. XV med.)
; item necessitas debiti (cf.
supraIII
63,31
sq.
); vel coactionis (opp. beneplaciti:
StMed XIX 2,
p. 142, a.
1444).
N.
theol.
sacramenta necessitatis
explicat
NIC. BŁ. Tract. fol. a IIIa : sacramenta n-is sunt ista: baptismus, confirmatio, penitentia, Corpus Christi et ultima vnctio; et dicuntur sacramenta n-is ideo, quia sine istis homo non potest saluari.
Opp.
voluntatis:
ConcPol IV p. 147 (a. 1434—1440) : quaedam sacramenta ... sunt n-is ut baptismus, confirmatio, Eucaristia, penitentia et extrema unccio, quedam voluntatis, ut ordo et matrimonium.
Locut.
adv.
(ex) necessitate
z konieczności, w sposób konieczny;
necessario.
Simili sensu
de necessitate (
KodKKr II
p. 33, a.
1369
et passim);
praec.
in
locut.
de necessitate esse
być koniecznym;
i. q. necessarium
SCARB. Sap. III p. 196 : habere ... dolorem sensibilem non est de n-e.
JAC. PAR. Tract. fol. B VIIb : hoc non est de n-e sed congruitate.Ita passim (item necessitatis esse
ib. fol. D IIa : ne forte illa dilatio ... fuit n-is).
Praec.
α.
theol.
de
necessitate salutis :
SCARB. Glor. p. 43 : quaedam mandata sunt de n-e salutis, quae praetermitti non possunt sine mortali.
WŁODK. Tract. p. 172 : de n-e salutis est credere omnem humanam creaturam subesse Romano pontifici.
Item
baptismi :
NIC.BŁ. Tract. fol. a VIa : bonitas ministri non est de n-e baptismi, sed de congruentia.
β.
phil.
, cf. infra
2 α.
2.
phil.
t. t. konieczność jako modalność (egzystencjalna lub logiczna); inter modos phil.
(cf.
s.
v.
MODUS V A—B)
enumeratur
STOB. Intr. fol. a IIIa : modus intrinsecus est, qui additus quiditati non variat rationem formalem constituti ex eo et tali quiditate, ut sunt realitas, existentia, actualitas, potentialitas, n-s, contingentia cett.
BYSTRZ. Top. fol. n IIIb : differentie materiales ... se tenent ex parte terminorum vel propositionum, cuiusmodi sunt veritas, falsitas, contingentia, impossibilitas, n-s, possibilitas, probabilitas, notioritas.
Opp.
impossibilitas (
WROCŁ. Dial. fol. D IVb
et saepius). Distinguitur
simpliciter dicta
(opp.
condicionata :
GŁOG. ExLog fol. L VIIa : quedam est n-s simpliciter dicta ... secundum quam illud dicitur necessarium, quod impossibile est aliter se habere ... alia est n-s non simpliciter dicta, scilicet condicionata siue ex suppositione finis);simili sensu absoluta ( BYSTRZ. ParvLog fol. A IIIb et saepius), item naturalis ( MatFil II p. 29, saec. XV in.). Aliter
WROCŁ. EpitConcl fol. b Ib : n-s est triplex, scilicet n-s indigentie, qua quis indiget re aliqua ad consecutionem alicuius finis, sicut homini ad vitam necessarius est cibus; n-s coactionis vel violentie sicut lapis detinetur seorsum (? ); n-s immutabilitatis sicut necesse est solem lucere.
Iuncturae notabiliores necessitas casualitatis (BYSTRZ. AnalPr fol. 1 IIIb) , entis ( WROCŁ. Dial. fol. D IVb) , materiae ( ib. et saepius), in rebus naturalibus ( ib. ).
Praec.
log.
antecedentis (
MatFil II
p. 29, saec.
XV in.in)
, consequentiae (
BYSTRZ. Log. fol. B IIIa
et saepius;
syn. illationis:
WROCŁ. Dial. fol. E VIIIa)
, consequentis
(syn. propositionis illatae
ib.
), praemissarum (
BYSTRZ. Top. fol. n IIIb)
, principii (
Id. AnalPr fol. a IVa)
, propositionum (
id. AnalPost fol. e
VIIb)
, rei (opp. signi:
WROCŁ. CongLog
fol. a IIb).
N. locut.
α.
adv.
ex (de) necessitate
i. necessario,
v.
gr. accidere (
BYSTRZ. Top.
fol. n Ia
et saepius), cognoscere (conclusionem
id. AnalPost fol. b IIIa)
, concludere (
id. AnalPr fol.
i IIIb)
, (in)esse (
ib. fol. e IIIa
;
ib. fol. e VIa
;et saepius;
syn. per se
id. AnalPost fol. e VIa
;
;opp. contingenter
id. AnalPr fol. e IIIa
vel ad utrumlibet
id. Top. fol. s IVb),
inferre (conclusionem
ib. fol. o Ib
et saepius),
praesupponere (
id. AnalPost fol. d IIIa),
sequi
(
id. AnalPr
fol. 1
IIIb).
β.
necessitatem habere
być koniecznym;
necessarium exsistere
GŁOG. Alex. II fol. A IIIb : regimen et constructio ... n-em habent.
B.
1.
potrzeba, niedostatek;
indigentia.
Additur gen. explic., v.
gr.
pecuniarum (
DokMp VIII
p. 54,
a. 1439).
N.
locut.
necessitatem habere
potrzebować; indigere
DŁUG. Op. p. 236 : parum n-is habere filiam regiam Kunegundim de sale.
KodUJ III p. 3 (a. 1471) : si nos de ipsa summa pecuniae ... n-em habere contingat.
Simili sensu
necessitas alicui est :
ArHist VIII p. 319 (a. 1499) : nobis semper erat n-s habendarum pecuniarum.
2.
(przy)mus, ucisk, utrapienie; res adversae, coactio, oppressio.
Additur gen. explic., v. gr.
debitorum (
KsgŁawKr
p. 155, a.
1391)
, infirmitatis(
ArHist V
p. 240, a.
1332)
, obsequiorum (
DokKKr II
p. 365, a.
1441)
, persecutionum (
*Lites I
p. 423, a.
1310)
.
3.
okoliczności naglące, zagrożenie,niebezpieczeństwo;
discrimen, periculum.
Praec.
α.
campestralis
et
abs. :wyprawa wojenna;
expeditio bellica
AGZ XVII p. 65 (a. 1471) : Stadniczsky ... est in n-e et expedicione regali alias «na poszadcze» in terra Beczensi.
Tom. II p. 261 (a. 1513) : ipse ... tu tale servicium habeas, quale ante campestralem n-em habuisti.
β.
fatalis
i. q. mors
WAPOW. Chr. p. 146 : Barbara ... regina ... fatali n-e absumpta.
Locut.
ad
1—3: dura, stimulosa, cauteriata (
DŁUG. Op.
p. 547
)
, extrema (
ArHist VI
p. 8, a.
1456
; item ultima
*CodEp III
p. 451, a.
1498)
, gravis (
KodUJ II
p. 167, a.
1456)
, (prae)ardua (
KodMp IV
p. 337,
a. 1439
;
DokMp VIII
p. 54, a.
1439)
, praegnans (
KodUJ II
p. 167, a.
1456
;
IurMas II
p. 40,
a. 1482)
, urgens (
KodMp II
p. 107, a.
1257
et saepius).
4.
(pilne) sprawy,interesy; negotia necessaria, res agendae (ap. antiquos
hoc sensu non nisi
pl. )
AGZ XII p. 80 (a. 1440) : dum fuit ... Stiborius in n-e regia.
StPPP III p. 48 : libri capitaneorum ... praeteritorum non privatam successorum eorundem ... sed communem n-em continent.
Additur
negotiorum :
CorpJP III p. 452 (a. 1519) : dum dominus servum suum miserit in n-e negotiorum suorum ad viam.
Locut.
ad
3—4
distinguitur communis (terrae:
KodMp II
p. 155,
a. 1284
;
DokMp I
p. 15, a.
1285
et saepius;
civitatis:
KodKrak
p. 684, a.
1462
; item pro communi bono:
IurMas II
p. 37, a.
1481)
, regni (
KodMp IV
p. 335, a.
1439
; item regia:
StPPP
VIII
p. 489, a.
1398
et saepius; regalis:
AGZ XVII
p. 65, a.
1471)
, rei publicae (
ArHist VI
p. 19,
a. 1461
;item publica:
KodUJ II
p. 179, a.
1456)
,
etiam ducalis (
StPPP VIII
p. 489, a.
1398)
, plebanalis (
AKapSąd II
p. 455, a.
1481)
; opp.
domestica (
ib. III
p. 239, a.
1480
et saepius),
personalis (
ZabDziej III
p. 591, a.
1489)
, privata (
StPPP III
p. 48
),
item corporea (
BRUNO Qfr
p. 425 =
p. 79, 4
K.
; corporalis:
ArPrawn V
p. 459,
saec. XV ex.ex)
.
5.
czynności, zajęcia;
occupatio,opera
AKapSąd II p. 96 (a. 1434) : ipsam in domo fovit ... non pro concubina, sed pro n-e domus.
CorpJP III p. 348 (a. 1518) : a ferramentis et instrumentis ad agriculturam et aliam n-em domesticam.
C.
1.
użytkowanie,użytek,korzyść; emolumentum,commodum,usus
KodWp II p. 3 (a. 1280) : quas villas dedimus ... patruo nostro ... duci Pomoranie pro ipsius n-e.
KodMp II p. 270 (a. 1329) : conferimus ... sculteto ... vnum pratum liberum ... ad vsum et n-em feni.
Ib. IV p. 213 (a. 1424) : n-em et commoda religiosorum virorum monasterij ... dignis cupientes promouere subsidijs.
DokSZKr p. 196 (a. 1438) : inscripserunt tertium fundum nemorum ... pro usu n-eque domestica illis villis.
Simili sensu per abundantiam
necessitas commodi :
APozn I p. 20 (a. 1443) : pro utilitate et n-e commodi civitatis ... recepimus in mutuum viginti marcas.
Syn.
commodum, usus,
utilitas (ut supra et saepius),
condicio melior (
AKapSąd II
p. 858, a.
1529)
.
Praec.
in formulis
α.
ad (in) necessitatem
cf.
et
DŁUG.LibBen III p. 126 : episcopus piscinas aliquot ad usum fratrum et n-em exstruxit.
ŹrWaw I p. 55 (a. 1477) : quod horreum cedit in n-em capituli.
β. pro (utilitate
vel usu et) necessitate, cf.
Additur gen., v. gr.
civitatis (cf.
et saepius),item
ignis domestici (
PP II
p. 111,
a. 1450).
N. locut.
nullius necessitatis
nieużyteczny;
inutilis
Visit. p. 605 (a. 1559) : vaporarium nullius n-is.Occ. hoc sensu pl.
Dogiel IV p. 298 (a. 1535) : districtum universum ... cum omnibus et singulis ... inde provenientibus n-bus, redditibus, censibus.2. sanguinis et abs. : związki pokrewieństwa: consanguinitas, necessitudo (saec. XV).
Dicitur
necessitatis vinculum (
CodEp III
p. 475,
a. 1500)
.
II.
meton.
1.
to co niezbędne, niezbędne środki (do życia); necessaria
(ap. antiquos hoc sensu
tantummodo pl. )
KodWp I p. 288 (a. 1253) : urbis conditor n-em de universis maccellis, sicut predicta civitas indigebit ... libere possidebit.
PommUrk VI p. 119 (a. 1322) : vestiendo pauperes et vniuersis infirmis ... in hiis n-em tribuendo.Ita saepius. Cf. NECESSARIUS II A 1.
Constr.
a.
abs.
(intellegitur
praec.
victus).
b.
sq.
gen.
explic.
Ztschr. XI p. 229 (a. 1432) : possent ... tam alimentorum quam pabulorum recipere n-em, pertransitum humanum faciendo.c. sq. adi.
DokMp VII p. 391 (a. 1433) : circa pontes et alias n-es expeditionales servire.
KsgRWar p. 530 (a. 1526) : mater ... debet ... pueros ... vestire et ad n-em scolasticam seu artificii alicuius providere.d. sq. de :
IusMet p. 113 (a. 1368) : zupparius ... pro quolibet equo debet dare ... de foeno et straminibus omnem n-em (cf. VL p. 164, a. 1451; ŁASKI ComPriv fol. 79a).e. sq. in c. abl. , cf. et
IusMet p. 113 (a. 1368) : omnia n-a in victu et amictu ministrare.
2.
przynależności, sprzęty, wyposażenie;
instrumenta, supellex
ZabDziej I p. 197 (a. 1526) : cesserunt agrum cum omni n-e ad agrum pertinente.
Tom. XIV p. 598 (a. 1532) : pyxidarius instrumenta ... et omnem n-em a minimo ad maximum sua propria impensa facere debebit.
3.
kloaka; latrina
RachWaw p. 307 (a. 1542) : pro 2 seraculis pensilibus in n-e domus magnae procurationis.
Ib. p. 379 (a. 1547) : pro fossorio in n-em inter piscinas regias.Cf. NECESSARIUS I A 1 α.