General
Full Entry
More

INSTRUMENTUM

Grammar
  • Formsinstrumentum
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -i
  • Part of Speechnoun
  • Genderneutre
Meaning Outline
  • I.
    • A. propr.
      • 1. + a. aratri armillarum artis magicae canalium chartarum curruum equorum (praeparativum molendini retium solearum serrificis ( stellarum textorum b. aurifabrile ( bellicum cerdoneum currificale ( parallacticum potatorium secatorium tractile ( aheneum, ferreum musicum (symphonale: c. apparatus, armamentum, supellex, organum.
      • 2. ornamentum (saec. XV—XVI).
    • B. transl. adminiculum, subsidium
      • 1.
      • 2. phil.
  • II.
    • 1. tabulae publicae, diploma, testimo nium (perscriptum)
    • 2. + Novum et Vetus Scriptura Sacra (saec. XVI).

Pełne hasło

INSTRUMENTUM, -i n.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • N.
  • K.
I.
A. propr.
1. sprzęt, wyposażenie, przyrząd, narzędzie; apparatus, armamentum, supellex, organum. Varia instrumentorum genera eorumque usus definiuntur a. gen. rei vel personae (cui inserviunt), v. gr. aratri ( DŁUG. Op. p. 572 ) , armillarum ( ALBERT. p. 89, cf. ), artis magicae ( AKapSąd III p. 163, a. 1512) , canalium ( MatGórn p. 271, a. 1523) , chartarum ( MARTIN. OP. Marg. fol. h 2a) , curruum ( RachJag p. 216, a. 1395) , equorum (praeparativum : AGZ XIV p. 94, a. 1443) , molendini ( StPPP VIII p. 89, a. 1383) , retium ( PreussUB I 2 , p. 291, a. 1285) , solearum ( Tom. V p. 138, a. 1520 : preparata ... esse i-a solearum acutarum de ferro alias «lodowe podkowi» ), serrificis ( ARect II p. 151, a. 548) , stellarum ( ALBERT. p. 112 ) , textorum ( KsgPozn p. 209, a. 1432 : pro reformacione i-i textorum wlgariter«za ram» ). b. adi. aurifabrile ( KsgŁawKr p. 116, a. 1374 ; CracArt I p. 68, a. 1423) , bellicum (saepe); cerdoneum ( AGZ XV p. 236, a. 1486 : i-a cerdonia alias «garbarskie» ), currificale ( RachJag p. 201, a. 1394) , parallacticum ( COPERN. Rv . p. 273 = p. 207,9 ed. nov.) , potatorium ( VITELO OpM p. 56 ) , secatorium ( CracArt II p. 604, a. 1547 : secatoria i-a alias «szyekacze» ), tractile (
RachBon III p. 169, a. 1558 : i-i tractilis ad trahenda robora «walek» dicti
); item sq. adi. materiae, v. gr. aheneum, ferreum (saepe), praeterea musicum (symphonale:
CracArt II I p. 50, a. 1551 ; opp. naturale:
SZYDL. p. 17 ) . c. glossis Pol. (vel Germ. )
PommUrk II p. 258 (a. 1270) : cum i-o, quod nuncupatur «stafwade» ... piscandi habebunt liberam potestatem.
Ib. III p. 147 (a. 1292) : i-a, quae vulgo «cropelwade» et «drachgarne» dicimus.
Ib. IV p. 97 (a. 1303) : cuius molendini i-um, quod vulgariter «grundwerck» dicitur.
Ib.
p. 119 (a. 1304) : aqua ... liberum habebit cursum per i-um ... quod «sluse» vulgariter dicitur.
KsgKaz p. 290 (a. 1393) : pro i-o ad currum dicto volgariter «axs».
RachJag p. 63 (a. 1394) : pro III i-is dictis «banthy», in quibus hostica dependent.
Ib. p. 219 (a. 1395) : i-orum «yasziczky» duplicium.
Ib. p. 216 (a. 1395) : pro ... i-is curruum dictis «bartcza» ad currus.
CracArt I p. 36 (a. 1403) : i-um videlicet «bokstelle».
ArPrawn I p. 25 (a. 1410) : lapidem molarem cum i-o «paprzicza» vulgariter dicto.
RFil XXIV p. 68 (a. 1415) : est de i-o «statku» (cf. ib. p. 92, a. 1418).
KsgMaz II p. 137 (a. 1425) : i-a wlgariter dicta «clvithy».
RFil XXIV p. 367 (a. 1428) : i-a id est «naprawy».
AGZ VIII p. 92 (a. 1431) : molendina construendi cum i-is «follusche» dictis ... damus potestatem.
RFil XXIV p. 343 (a. 1440) : cum quodam i-o «naczinym» (cf. AGZ XIV p. 168, a. 1448).
IusMet p. 160 (a. 1475) : per i-um, quod «kierad» vocatur.
Visit. p. 9 (a. 1511) : lanifices ... quatuor habent i-a alias «kroszna».
RachWaw p. 49 (a. 1524) : pro centum i-is ferreis alias «diota».
Ib. p. 61 (a. 1525) : pro uno ferreo i-o alias «lopata» ad fornacem.
Ib. p. 94 (a. 1526) : pro uno i-o magno ferreo, quod vulgo vocatur «korba» (cf. ib. p. 216, a. 1534).
Ib. p. 160 (a. 1530) : a reformatione i-orum alias «ramow» ad «hawtowanie» (cf. ib. p. 188, a. 1532).
StPPP XII p. 472 (a. 1533) : fuisse ... liberum ... in piscina piscari i-o «thluki» seu «saki».
Constr. (indicatur usus)
a. sq. gen. (supra et vulgo).
N. sq. gen. gerundii
VITELO Persp. p. 134 : i-um ponendi uinum in doliis.
ArHist VIII p. 331 (a. 1499) : i-a faciendi saletram.
b. sq. ad et
Ztschr. II p. 300 (a. 1500) : pro i-o eneo de auricalco ... ad extinguendum ignem.
Ita saepius.
2. ozdoba; ornamentum (saec. XV—XVI).
B. transl. narzędzie, środek pomocniczy; adminiculum, subsidium
1. sensu communi. Glossa Pol.
RFil XXIV p. 86 (a. 1418) : i-um iusticie «prziczina szprawiedlivoszczy».
Occ. de ipsis hominibus (saec. XVI).
2. phil. t. t.
ExPhys fol. p. IVa : motus, vt est organum siue i-um agentis, per se habet generare.
BYSTRZ. ParvLog fol. Μ IIIb : signum vniuersale est i-um intellectus ad distribuendum terminum, cui additur.
Id. Log. fol. y IVb : hic summitur affirmatio et negatio non pro actibus affirmandi et negandi, nec pro i-is negandi aut affirmandi, sed summitur pro proposicione affirmatiua et pro proposicione negatiua.
Id. Top. fol. q Vb : queritur, vtrum Philosophus sufficienter determinet de i-is abundandi in syllogismis dialecticis; arguitur primo, quod non, quia plura sunt i-a quam quattuor.
WROCŁ. Dial. fol. I VIa : dialectica ... contendit ad probabilitatem vtriusque partis contradictionis, i-um eius est silogismus dialecticus.
GOST. Th. fol. i IIIb : quodlibet illorum causatorum facit sine mediatore et i-o per seipsum.
Ita vulgo. Distinguitur artificiale ( BYSTRZ. Log. fol. y lb) , corporale ( ib. fol. b VIa) , exsecutivum (sententiae: WROCŁ. EpitConcl fol. K IIIb) , immediatum (syn. proximum: BYSTRZ. Log. fol. y Ib ; ;syn. naturale ib. ; opp. mediatum ib. ), primum (syn. adaequatum ib. fol. c IIIb) .
II.
1. dokument prawny, pismo, świadectwo (na piśmie); tabulae publicae, diploma, testimo nium (perscriptum).
Additur
autenticum ( StSyn III p. 40 ) , litterale ( *CodEp III p. 264, a. 1477) , publicum (vulgo); item imperiale, papale, regale ( Lites II p. 294, a. 1413) , procuratorium ( Tom. XVII p. 647, a. 1535).
Syn. et iuxta posita
apellatio ( KodUJ III p. 174, a. 1491) , documentum ( PommUrk II p. 255, a. 1271) , litterae ( KodMp IV p. 306, a. 1435 ; et munimenta : AKapSąd III p. 14, a. 1461 et saepius), privilegium ( KodWp II p. 14, a. 1288 ; KodMp II p. 258, a. 1325 ; sed nota differentiam
StPPP X p. 49, saec. XV in.in : privilegium ... caret signo publico ... i-um ... habet signum publicum sed caret sigillo; eciam i-um est de rebus spiritualibus vel aliis protestacionibus, sed privilegium frequencius de rebus secularibus).
Constr.
a. sq. gen. explic. (saepe). b. sq. de:
MPVat VIII p. 24 (a. 1389) : i-um non conficiam de aliquo contractu.
c. sq. super:
KodMp II p. 258 (a. 1325) : priuilegia seu i-a super hereditate prenominata ... reuocantes.
APozn I p. 2 (a. 1434) : super hoc i-um habebat.
2. Novum et Vetus Pismo Święte; Scriptura Sacra (saec. XVI).
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)