General
Full Entry
More

IMPENSA

Grammar
  • Formsimpensa, inpensa
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -ae
  • Part of Speechnoun
  • Genderfeminine
Meaning Outline
  • I. propr.
    • 1. impendium, sumptus, expensa.
      • a. res cum impendio parata (saec. XV).
      • b. opes, divitiae
        • α. expensi recuperatio
        • β. laboris, fatigarum impensae
    • 2. vectigal, tributum (principi vel domino terrae solvendum)
    • 3. fenus
      • α.
      • β.
  • II. transl.
    • 1.
      • a. actus impendendi, exhibendi, praestandi, oblatio, datio,
      • b. opera, labor, studium
    • 2. apparatus in universum

Pełne hasło

IMPENSA s. INPENSA, -ae f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • L.
  • N.
I. propr.
1. koszt, wydatek; impendium, sumptus, expensa. Glossae Pol.
AGZ XIII p. 464 (a. 1465) : in hoc pro i-is alias «nakladi» in expensis et cittacionibus, que exposuit, dampnificasti ipsum.
StPPP IX p. 153 (a. 1495) : de proprijs pecunijs apposuit ad sculteciam ... dedit triginta ... marcas super i-as alias «na naklad».
Per abundantiam additur sumptuosa ( PP II p. 159, a. 1453).
Praec. meton.
a. inwestycja; res cum impendio parata (saec. XV).
b. środki finansowe, zasoby, majątek; opes, divitiae
CodVit p. 1066 (a. 1431) : qualiter ... scolasticus ... de suarum i-arum confisus pluralitate nobiles attenuatos ... traxisset in causam.
Occ.
α. zwrot kosztów; expensi recuperatio
Tom. I p. 88 (a. 1510) : i-a autem dabitur vestre paternitati Posnanie ab exactore, cui id per literas committemus, quam ... liberaliorem daremus, sed revera ere alieno gravati ... sumus.
β. koszt zabiegów; laboris, fatigarum impensae
AKapSąd III p. 21 (a. 1466) : Ieronimum ... ad solucionem fatigarum et i-arum ... condempnare (cf. ib. supra multas fatigas et i-as feci).
Cf. IMPENDIUM I IMPENSIO II 1 IMPENSUS.
2. danina, podatek, opłata (na rzecz władcy lub pana feudalnego); vectigal, tributum (principi vel domino terrae solvendum)
KodMp II p. 124 (a. 1264) : locum in iure Theutonico ... collocandum eximentes ... ab omni i-a nostre dominationi pertinente.
N.
iuris et abs. : opłata sądowa; solutio, quae iudicibus debetur
PP III p. 208 (a. 1451) : quoscunque impensos aut expensos in legationibus aut in alijs quibuscunque i-is ... se submisit soluere.
StPPP XI p. 93 (a. 1519) : sex ... marcas ... Iohanni ... solvens ... tenebit suum agrum ... absque aliquibus i-is iuris.
3. procent od pożyczonej sumy; fenus
ArPrawn X p. 166 (a. 1406) : advocatus ... debet solvere I marcam cum i-is Stanislao ... ad 14 dies.
AGZ XIX p. 426 (a. 1494) : obligatus est spectare peccuniam triginta marcarum solarii alias «plathv» ... sine quavis solutione i-arum, quas quidem i-as alias «plath» habet Michaelinscriptas super villa ... easdem sibi ad octo annos dimisit.
Et paulo infra Paulus sibi pro primis i-is alias «za plath» a predictis octuaginta mercis satisfecit.
Constr.
a. abs. b. sq. gen. subi. Indicatur, quid impendatur sq. gen. , v. gr. decimarum ( DŁUG. LibBen I p. 174 ) , marcarum ( CracArt I p. 68, a. 1423). Indicatur finis impensae a. sq. gen. obi. , v. gr. aedificii. b. sq. ad :
PommUrk II p. 452 (a. 1281) : pro i-is ad Dei· laudem.
Cf. Th. VII 1,551,48. c. sq. in c. acc. d. sq. pro :
APozn I p. 271 (a. 1458) : racione i-arum pro litibus.
DŁUG. Hist. IV p. 698 : ad conquirendas ... i-as pro futuro bello.
Ita saepius. e. sq. super
α. c. abl.
ArPrawn X p. 373 (a. 1413) : meliorationes ... et super ipsis i-as ... exsolvere.
AKapSąd II p. 274 (a. 1475) : parcere sumptibus, i-is et expensis super eorum ... discordiis.
Ita saepius.
β. c. acc.
StPPP VI p. 284 (a. 1525) : ipse ... omnem i-am ... de suis pecuniis propriis super reformationem ipsius curiae fecerit.
Iuncturae verbales
α. impensam (-as) ad (in) aliquid, in (pro), super aliqua re (aliquid) facere; simili sensu agere (cum aliquo: MatArch p. 133, a. 1476) , emungere ( DŁUG. Hist. V p. 490 ) , exhibere, praestare ( KodMp II p. 79, a. 1248) , exponere (( KodUJ p. 130, a. 1421 ; CracArt I p. 68, a. 1423) ;, exsolvere ( DŁUG. Op. p. 234 ) , impendere, imponere ( KodTyn p. 255, a. 1430 ; PP II p. 55, a. 1447 et saepius),insumere (( CALLIM. in Tom. I app. p. 14, a. 1448 ; PH V p. 96, a. 1533) ;, proferre et tradere ( PP II p. 159, a. 1453) , subigere ( TPaw I p. 115, a. 1504) , subiere ( CodEp II p. 261, a. 1431 ; PP II p. 9, a. 1441 et saepius); opp. administrare (supraI 236,42 sq. ), compensare ( ArPrawn I p. 439, a. 1470) , deducere ( Tom. VII p. 160, a. 1525) , (ex)solvere (alicui: ArPrawn X p. 373, a. 1413 ; AGZ XVIII p. 212, a. 1480 et saepius), refundere et reponere (alicui: KodUJ II p. 130, a. 1421 ; StKapWł p. 62, a. 1500) , (re)sarcire ( ZabDziej III p. 166, a. 1491 ; PH V p. 96, a. 1533) ; simili sensu in impensis (et expensis) alicui succumbere ( ArPrawn X p. 454, a. 1415) sim.
β. aliquem in impensam (-as) ad-, de-, in-ducere ( StPPP II p. 795, a. 1473 ; Tom. III p. 432, a. 1515) .
Locut. adv.
(de, cum, sub) alicuius (praec. suis, propriis) impensis (-a) (( PP p. 12, a. 1443 ; UrkBBr p. 343, a. 1382 ; AGZ XIX p. 170, a. 1475) ;.
Simili sensu
ad alicuius impensas ( GŁOG. Alex. I fol. a Ib ; id. Don. fol. 2a ; id. Porph. fol. a Ia) ; ;opp. absque (nulla) impensa.
II. transl.
1.
a. ubique (fere c. gen. obi. ) nakład, świadczenie, dawanie; actus impendendi, exhibendi, praestandi, oblatio, datio, v. gr. donorum ( MPH II p. 74, Herbord), servitiorum ( ArSang III p. 58, a. 1508) , studiorum ( ADAM p. 299 ) . Cf. IMPENDIUM II 1 a IMPENSIO II 2 IMPENSUM II.
b. wysiłek, trud, staranie, zabiegi; opera, labor, studium
DŁUG. Hist. IV p. 351 : episcopus ... contentus erat pro pace Slesiae subire quoscumque labores et i-as.
CALLIM. Rhet. p. 71 : facile est, quod minimo labore et tempore ac i-a brevi perficitur.
CRIC. p. 296 : nihil egeris, operam et i-am luseris.
Ita saepius. Cf. Th. VII 1,552,3 sq. et IMPENDIUM II 2.
2. wyposażenie w ogóle; apparatus in universum
CodVit p. 908 (a. 1430) : contra Turkos rex ... woyewodam ... cum maximis i-is direxit.
Ib.
p. 909 (a. 1430) : rex ... contra ... Cruciferos cum expensis et i-is processit ... cum omnibus potentiis et apparatibus suis (cf. ib. infra dominus ... maiorem quantitatem ... in Moraviam direxit, ubi multis septimannis steterunt cum magnis i-is).
Cf. Th. VII 1,552,10 et EXPENSA III.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)