General
Full Entry
More

FORTUNA

Grammar
  • Formsfortuna
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -ae
  • Part of Speechnoun
  • Genderfeminine
Meaning Outline
  • I. sors, eventus.
    • α. phil.+ (ex) fortuna a fortuna casu, fortuito. Simili sensu
    • β. + supra (propriam) fortunam temere ac fortuite, suo periculo
    • α. + fortuna (facies fortunae) affulget (apud aliquem arridet (alicui se offert stat cum aliquo
    • β. + fortunae se committere aliquid in fortuna ponere vita
    • a. + bona, secunda res secundae, prosperitas, felicitas. Simili sensu
    • b. + acerba, adversa, mala res adversae, infelicitas.
  • II.
    • 1. dignitas, potentia.
    • 2. res familiaris, opes, substantia (praec. pl.). Definitur

Pełne hasło

FORTUNA, -ae f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • N.
  • K.
I. los, przypadek, zdarzenie; sors, eventus.
N. definitionem phil.
ExPhys fol. i IIIb : f-a est ... causa per accidens respectu effectus fortuiti.
Ib.fol. i IVa : f-a est sine precogitacione effectus fortuiti.
WROCŁ. Epit. fol. b IVa : f-a capitur dupliciter uno modo ... pro effectu fortuito et sic dicimus 'ille habet magnam f-am’ ... alio modo phisice et sic nihil aliud est nisi intellectus humanus practicus, cui euenit aliquis effectus preter intencionem.
Simili sensu
fortunae casus ( AAlex p. 506, a. 1505) , eventus ( DŁUG. Hist. V p. 134 ; ; item aventura i. eventura MARTIN. OP. Serm. p. 451 nlb. ), facies ( DŁUG. Hist. III p. 422 et saepius). Additur gen. belli, praec. in locut. fortunam belli inire, temptare (e Sallustio Cat. 57,5 passim ap. DŁUG.), in fortunam belli ire ( DŁUG. Hist. IV p. 590 ) , belli fortuna defungi ( ib.II p. 492 ).
N. locut. adv.
α. (ex) fortuna przypadkiem; casu, fortuito. Simili sensu a fortuna ( GŁOG. Anal. fol. 2a : monstrorum ... productio est a f-a et casu. Apponitur subst.
BYSTRZ. AnalPost fol. i IIIa : ens a f-a (i. fortuitum ) in proposito non distinguitur contra ens causale.
Ita saepius in textibus phil. ), forte fortuna ( GALL p. 9, 17 ; Tom. I p. 24, a. 1508 ;et saepius saec. XVI), secundum fortunam ( StPPP X p. 32, saec. XV in.), item fortuna accidente ( PP II p. 57, a. 1448), vel regente ( DŁUG. Hist. I p. 417= II p. 183 ed. nov. ) vel ingruente ( AKapSąd II p. 877, a. 1449).
β. supra (propriam) fortunam na los szczęścia; temere ac fortuite, suo periculo
PreussUB I 2 , p. 439, a. 1299 : concedimus ... civibus, quod inter Prussiam et Livoniam cum bonis suis transeant libere via terrestri supra propriam f-am.
Simili sensu
sub fortuna:
PommUrk VI p. 213 (a. 1324) : nostri concives habuerunt ... pannos ... in predicta nave ad deferendum sub eorum f-a seu eventura.
Iuncturae verbales (praeter eas, quae in
Th. laudantur)
α. fortuna (facies fortunae) affulget (apud aliquem DŁUG. Hist. I p. 495= II p. 262 ed. nov. ), arridet (alicui KodPol II p. 909, a. 1456 ; CodEp I 2, p. 260, a. 1472) , se offert ( APozn I p. 179, a. 1452) , stat cum aliquo ( DŁUG. Hist. V p. 160 ), item evadit (aliquo: ib. IV p. 97 ).
β. fortunae se committere ( Tom. I p. 43, a. 1509) ; simili sensu aliquid in fortuna ponere ( AGZ IX p. 106, a. 1472). Occ. losy, żywot; vita
URSIN. p. 17, 14 : Tranquillus in f-a Galbe.
Praec.
a. (in bonam partem) bona, secunda et abs. : szczęście, pomyślność; res secundae, prosperitas, felicitas. Simili sensu fortunae felicitas ( DŁUG. Op. p. 81 ) , prosperitas (opp. adversitas: STOB. Aret. fol. e IIIb).
N. locut.
(bonam) fortunam (ad aliquid) habere mieć (do czegoś) szczęście; fortuna secunda uti (in aliqua re)
MATTH. Rat. p. 116, 14 : bonam f-am vel, ut verius loquar, magnam Dei gratiam habebimus, si etc.
AKapSąd I p. 636 (a. 1519) : ad iumenta f-am non habet.
b. (in malam partem) acerba, adversa, mala et abs. nieszczęście, niedola; res adversae, infelicitas.
II.
1. stanowisko, godność, wpływy; dignitas, potentia.
Additur adi.
regalis ( PAUL. CR. p. 85, v. 133 ).
2. mienie, majątek, bogactwo; res familiaris, opes, substantia (praec. pl. ). Definitur
NIC. BŁ. Serm. II p. 128 : fit f-a ... bonorum temporalium copia.
N. locut.
ad (pinguiorem) potiorem fortunam (per)venire ( PP V p. 124, a. 1429 ; ŹrWaw I p. 89, a. 1489 et saepius), item uberiorem fortunam acquirere ( CodEp III p. 11, a. 1447 et saepius). Occ. korzyść, zysk; lucrum
KsgCzer p. 289 (a. 1423) : Johannes ... stans in termino non debet aspicere nullam f-am seu «fortilu» super Janusz.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)