- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- H.
- Ha.
- N.
I.
A.
concr.
1.
forma, przyrząd do nadawania kształtu przedmiotom z
gliny, wosku itp.
; instrumentum ad res e molli quadam materia formandas
aptum.
N.
glossas Pol.
et
Germ.
KsgKaz p. 409 (a. 1398) : pro f-is laterum ... in wlgari «Laden».
Ib. p. 477 (a. 1400) : pro f-a, que dicitur «eyn Lade».
RachWaw p. 105 (a. 1529) : pro duabus f-is, alias «ladi» ad faciendum tegulas invitreatas.
Constr.
a.
sq.
gen.
,
cf.
b.
sq.
ad :
RachJag p. 209 (a. 1394) : pro I f-a lignea ad parandum lumina sepea.Cf. c. sq. pro:
CracImpr p. 242 (a. 1549) : duodecim paria f-arum pro conficiendo papyro.d. sq. super :
RachWaw p. 43 (a. 1524) : pro ... f-is super latera (i. lateres) testudinum.
2.
czcionka drukarska (do odbijania liter lub ozdobników);
typus, quo libri imprimuntur
CracImpr p. 127 (a. 1531) : bibliopola ... libros missales ... bonis ... f-is et caracteribus ... excudere intendat.
Ib. p. 153 (a. 1537) : concedimus ... Matiae, ut Hortuos animae cum praecibus ... per decennium f-is imprimat.
Ib. p. 262 (a. 1561) : Martinus ... f-arum sculptor.Ita ib. saepius.
N.
locut.
formis excudere librum
drukować; typis
imprimere
(
CRIC.
in
Tom. VII
p.343, a.
1525).
3.
stalla, ławka w prezbiterium, przeznaczona dla duchowieństwa; sedes
presbyterorum in choro ecclesiae
StCrac p. 4 (a. 1328) : dum ... Divina misteria peraguntur ... prae lati et canonici in locis et f-is superioribus, vicarii vero in inferioribus ... se debent collocare.
KodWp III p. 167 (a. 1360) : altarista in nostra Poznaniensi ecclesia in f-a et stallo superiorem locum obtineat.Ita passim saec. XIV—XVI (praec. pl. ).
Syn.
stallum (
et vulgo),
sedes (
CracArt I
p. 385, a.
1540).
4.
pulpit;
pulpitum
ŹrWaw I p. 30 (a. 1467) : quia libri in f-is iacentes subtrahuntur, placuit dominis, ut dicti libri servarentur in hyeme et in estate ... exponerentur.
5.
łuk sklepienia budowli; fornix
Ztschr. VIII p. 169 (saec. XIV ex.ex) : murator debuit quinque f-as preparare et suis sumptibus erigere in murum.
AKapSąd II p. 32 (a. 1417) : murator ... f-am circa chorum teget et reformabit in tecto chori.
6.
wyobrażenie (plastyczne), wizerunek, odcisk
(pieczęci); imago, signum, impressio
(sigilli).
Glossa
Pol.
RFil XXIII p. 309 (saec. XV med.) : f-a «wyobraszienie».
N.
locut.
formam alicuius exprimere
być uderzająco podobnym; simillimum
esse (
DŁUG. Hist. III
p. 391
)
.
B.
abstr.
1.
wzór, przykład; id
quod ad imitandum
proponitur, exemplar.
Glossa
Pol.
RFil XXV p. 153 (saec. XV med.med) : f-a «wszor».
Additur
boni exempli :
KrMU p. 135, 35 (a. 1429) : erat speculum virtutum, f-a exemplorum bonorum.
ConcPol VIII p. 157 (a. 1529) : clerici ... boni ... exempli f-am in vestitu, sermone ... exhibere curent.
Locut. formam (boni exempli) in aliqua re dare (JAC. PAR. Serm. fol. 11b ) , exhibere ( ), ostendere (constr. sq. enunt. interrog.
MATTH. Prax. p. 163 : viri ecclesiastici ... in se ipsis f-am debent ostendere, qualiter alios in domo Dei oporteat ambulare).
2.
regula, przepis;
regula.
N.
constr. sq.
de :
JAC. PAR. Tract. fol. c IIIa : de modo cognoscendi bonum spiritum a peruerso quantum possum f-am dabo.
II.
A.
1.
propr. postać,
kształt, wygląd; habitus, species, figura.
N.
definitionem phil.
GŁOG. Porph. fol. q IIIb : f-a est dispositio rei vel qualitas a natura vel ab intrinseco rei adueniens terminatiua quantitatis rei, scilicet linearum et superficierum in substantia corporali.
Additur adi.
quadrangularis (
DECIUS
in
Tom. IV
p. 320
)
,
scaenica (barbae :
CRIC.
p. 125,
v. 26
).
Praec. (sensu praegn.) piękny
kształt, piękność, uroda;
pulchritudo, venustas. Explicant
BYSTRZ. Log. fol. e Vb : species dicitur ... f-a id est pulchritudo vniuscuiusque rei (cf. WROCŁ. Epit. fol. b IIb).
GŁOG. Porph. fol. q IIb : dixit ... Boethius, quod f-a est exterior dispositio decens et pulchra lineatio membrorum.Occ. de pondere monetae
PommUrk II p. 119 (a. 1264) : denarii non sint f-e gravioris vel levioris.
2.
meton. rzecz, przedmiot, kształt; res (formata).
Dicitur
sensibilis (
VITELO Opt.
p. 61
;
id. Persp.
p. 129
),
; visibilis (
WROCŁ. EpitConcl fol. d IIb)
.
N.
astr.
konstelacja; constellatio
COPERN. Rv. p. 115 : sunt sidera... cura mirabili antiquorum in XLVIII f-as digesta.
B.
1.
sposób, forma (zachowania się, postępowania);
modus, ratio, qua res aliqua agitur, v.
gr.
conservationis Corporis et Sanguinis Christi (
AKapSąd III
p. 255, a.
1497)
, baptismi (
WROCŁ. EpitConcl fol.
A VIb),
item
sq.
gen.
gerundii, v.
gr. apparendi (
JAC. PAR. Tract. fol. B VIIIa)
, arguendi (
BYSTRZ. Log. fol. m IVa
et passim in
textibus
phil.
), tractandi (
KomPolit
p. 187,
saec. XV in.).
N.
constr. sq.
ut
consecutivo
JAC. PAR. II p. 333 : nostris ... etatibus alia f-a succrevit, ut homines fervencius insistere velint studio bene docendi.
DŁUG. Op. p. 618 : hanc videmus hominibus insitam a natura f-am, ut periculorum ... socii ... observent mutuum amorem.Occ. pl.
RFil XXIV p. 340 (saec. XV med.) : quibusdam f-is suspectis infirmitates hominum ... medentur.
2.
położenie, stan;
condicio, dispositio,
status.
N. locut.
(ad
1—
2)
in forma
na sposób, jak(o);
tamquam
FormJ p. 74 : in f-a discipuli ad propositam ... questionem respondeo verecundus.
AKapSąd III p. 222 (a. 1423) : in f-a pauperis serviendo sibi et ecclesie.
StPPP II p. 484 (a. 1441) : vocantes eam in pretorium sub f-a pacis.
DŁUG. Hist. IV p. 185 : Ioannes papa ... in f-a laici ... de Constantia recessit.Ita saepius.
3.
iur.
t. t.
iuris, iudicii, iustitiae
sim. et
abs.
: przepisy i formalności prawne, procedura sądowa; iure procedendi ratio sollemniter recepta.
Syn.
iuris habitus (
KodMp III
p. 14,
a. 1335),
vel modus (
DokMp I
p. 251, a.
1391)
.
Additur
gen. subi.
Ecclesiae (
AKapSąd III
p. 258,
a. 1497)
, Camerae Apostolicae (
ib.
p. 196
,
a. 1519),
vel
explic.
,
v.
gr.emptionis (
PommUrk VI
p. 426, a.
1313)
, fiscationis (
KsgŁawKr
p. 133,
a. 1395)
, reconciliationis (
PommUrk VI
p. 368,
a. 1286),
cett.
N.
constr. sq.
super :
PP II p. 2 (a. 1450) : f-a iuris Teutonici super oppidum.
Iuncturae verbales
formam iuris facere (secundum sententiam:
AGZ XIII
p. 110, a.
1441)
,
simili sensu conquirere (
APozn II
p. 199, a.
1488)
.
N.
locut.
iuxta (secundum) formam iuris
sim. et
abs.
z zachowaniem przepisanych formalności,
w sposób prawomocny
(
DokMp I
p. 15, a.
1285
;
KodMp II
p. 173, a.
1289
et passim
saec.
XIV— XVI).
N.
glossam
Pol.
AGZ XIX p. 469 (a. 1500) : debet solvere caput iuxta f-am iuris ... alias «podle wyelkezv» ipsorum.
Simili sensu
ad formam (
KodKrak
p. 1, a.
1287) , per formam (iuris:
KodMp IV
p. 441, a.
1445
et saepius);
de (ex) forma (iuris
et
abs.
DokMp II
p. 18, a.
1423
;
PP III
p. 174, a.
1449
et vulgo);
in (modo et) forma (
StPPP VIII
p. 397, a.
1397
;
DokMp I
p. 251, a.
1391
et passim; additur
consueta:
StPPP VIII
p. 432, a.
1397
; debita :
AKapSąd II
p. 554, a.
1446
; meliore :
ŹrWaw I
p. 36, a.
1470
et saepius;
plenaria :
KodUJ II
p. 184, a.
1456
;
plena :
DŁUG. Op.
p. 401
)
; sub forma (
KodPol I
p. 14, a.
1187
;
ib.
p. 84, a.
1260
et saepius); item
forma (
PommUrk VI
p. 426, a.
1313
:
assignamus hec ...
empcionis titulo et f-a;
DŁUG. Hist. V p. 140 : rex plena f-a, pleno titulo confirmare iura regni recusaret).
Opp.
contra iuris formam
(
AKapSąd III
p. 19, a.
1465
et saepius).
Occ.
sensu latiore
α.
zwyczaj stanowiący normę prawną;
consuetudo legis vim habens
KodWp II p. 29 (a. 1290) : cives nullas ... expeditiones faciant nisi secundum f-am et consuetudinem ... civitatis Cracoviensis.
β.
prawo, uprawnienie; ius,
facultas
PEREGR. fol. e Ib : ut eis iterum agrum suum commiteret exercendum, dans eis f-am seminandi in ipso.
4.
a.
verborum
et
abs.
sformułowanie słowne, wypowiedź (zwł. na piśmie); enuntiatum (praec. scriptum).
Syn.
stylus (
ZabDziej III
p. 536,
a. 1489)
.
Inde i. fere q.
α.
treść; tenor,
argumentum
KodWp I p. 152 (a. 1234) : omnes prefati in eandem f-am concorditer convenerunt ac inter se sub prefata f-a contractus commutacionem nominatam celebraverunt.
KodPol I p. 84 (a. 1260) : privilegium ... de villa ... nobis offerens sub hac f-a.
ArPrawn I p. 16 (a. 1326) : iuxta vim et f-am statutorum.
Lites II p. 260 (a. 1413) : secundum f-am et tenorem dicti mandati.Ita passim saec. XV—XVI, praec. in locut. sub (hac) forma (cf. et passim), simili sensu in hanc formam ( DokSand p. 141, a. 1313 : nos a domino papa... recepisse litteras in hanc f-am. Ita saepius).
β.
warunek;
condicio
KodMp II p. 34 (a. 1227) : f-a vero dicte transaccionis seu compositionis hec est videlicet, ut etc.
BreslUB p. 7 (a. 1229) : villam... contulit sub... tali tamen f-a, ut ad terminum uite proprie ... uille usus libere deseruiret.
KodMp II p. 126 (a. 1264) : dedimus ... aduocato ... potestatem ... construendi ... molendinum ... sub f-a tali nostre donacionis, quod etc.Ita saepius saec. XIV—XVI.
Syn.
condicio (
KsgRachKr I
p. 147,
a. 1340
;
Dogiel I
p. 119,
a.
1512)
.
b.
iuramenti (iuramentalis), rotas
et
abs.
: rota przysięgi; iuris iurandi
formula (
Lites I
p. 22,
a. 1320
;
RotKość
p. 130, a.
1404
et vulgo).
N.
glossas
Pol.
AGZ XI p. 82 (a. 1433) : debet iurare iuxta f-am pristinam alias «podlug roty pyrwey».
GLcerv p. 568 : f-a iurarnenti „rota przyśięgi”.
c.
publica
sformułowanie prawne, forma
[aktu urzędowego, iuris
formula
AConst p. 63 (a. 1266) : qui secundum ea statuta praesumpserint judicare, vel in f-am publicam scribere judicata.
MPVat III p. 76 (a. 1308) : quae omnia ego ... notarius ... scripsi et in f-am publicam reduxi.
KodWp III p. 153 (a. 1360) : facientes fideliter redigi et transcribi in f-am authenticam vel publicam omnes et singulas clausulas privilegiorum.
Ib. p. 190 (a. 1361) : arbitri sententia perlecta ... ipsam per me in f-am publicam reponere petierunt.Ita saepius saec. XV. Simili sensu abs.
KodMp II p. 193 (a. 1293) : ne quis in huiusce rei f-a valeat immutare, nos hanc cartam munimine sigilli ... fecimus roborari.
DoKKr I p. 46 (a. 1329) : prout in f-a compromissi plenius continetur.
KodUJ III p. 20 (a. 1473) : defectus ... si qui in huiusmodi contractibus ... intervenerint suppleri et ad f-am reduci.Ita saepius.
5.
gram. forma
gramatyczna; vocis figura, formula qua
coniugationis vel declinationis series proponitur (saec. XV—XVI).
6.
objaśnianie Sentencyj Piotra Lombarda jako
obowiązek bakałarza na
wydziale teologicznym uniwersytetu; munus baccalarii formati
(cf.
s.
v. )
in facultate theologiae
libros Sententiarum Petri Lombardi explicandi
ArLit I p. 77 (a. 1521) : iuro in nulla alia universitate pro f-a legere Sententias.
Ib. p. 78 (a. 1521) : statutum de f-a in theologia.
III.
phil.
t. t. forma, w filozofii Platona: odwieczny wzór i początek rzeczy jednostkowych, w filozofii Arystotelesa: element immanentny
rzeczy jednostkowej określający jej
istotę; definitur
a.
(ex sententia Platonis)
GOST. Th. fol. e IIIa : f-a vocatur quod extra rem manens format et ymaginem suam imprimit in re formata.
ExPhys fol. f IVb : f-a est quoddam Diuinum optimum et appetibile.
WROCŁ. Epit. fol. b IIb : f-a dicitur exemplar secundum esse, quod habet in mente efficientis, ad cuius similitudinem fit in materia;hoc sensu dicitur idealis:
BYSTRZ. Top. fol. s Va : f-as ideales, quas posuit Plato esse immobiles.
GŁOG. Anal. fol. Vb : Plato voluit, quod sciencia in nobis ... causatur ... ex impressione f-arum ydealium in animas nostras.
b.
(ex sententia Aristotelis)
STOB. Sign. fol. A IIa : res naturales congnoscuntur essentialiter per principia intrinseca, scilicet per materiam et f-am.
WROCŁ. Epit. fol. a Ib : f-a ... dat esse rei.
ExPhys fol. f IIIb : f-a ... format et distinguit et terminat informitatem materie.
WROCŁ. Epit. fol. i IVa : quando subiectum acquirit suam figuram seu f-am, tunc acquirit suam perfectionem.
Syn.
qualitas (
WROCŁ. Dial. fol. A IVa
:
humanitas ...
est qualitas
sine f-a, a qua sit nominis
impositio.
c.
(ex sententia Plotini)
GOST. Th. fol. e IIIa : talia lumina ... f-as siue ydeas separatas esse dicebat Plotinus.
Ib. fol. e IVa: influxus f-arum a superiori descendat ad inferiores.
GŁOG. Anim. fol. A IIIa : intelligentie sunt substande immateriales et f-e a foris manendo dicte.Alias praeterea definitiones affert WROCŁ. Epit. fol. a IIIa.
Definitur adi.
prima Divina (
GŁOG. Anim. fol. K
IVa)
, angelica (
ib. fol. Z IIa),
humana (
ExPhys fol. f IIIa)
vel
gen.
,
v.
gr. albedinis (
GŁOG. Porph. fol. a VIIa
et saepius), corporeitatis (
GOST. Th. fol. d IIIb
et saepius), simplicis elementi (
STOB. Parv. fol. A IIIa)
, ignis (
SŁUP. MixEl
p. 159
)
, caeli (
WROCŁ. Epit. fol. a VIb)
, virginitatis (
BYSTRZ. ParvLog fol. M IIb)
.
N.
log.
α.
termini :
BYSTRZ. ParvLog fol. M IVb : duplex est f-a termini communis.
β.
propositionis :
WROCŁ. Dial. fol. A VIb : materia propositionis cathegorice est subiectum et f-a est copula verbalis.
BYSTRZ. Elench. fol. r Vb : in veritate et falsitate, que sunt ... f-e propositionis.
WROCŁ. Dial. fol. B IIb : diuisio propositionis cathegorice tenet se ex parte f-e et qualitatis.
γ.
syllogismi :
BYSTRZ. Top. fol. O Ib : f-a substantialis syllogismi est ordinatio premissarum talis, quod ex eis de necessitate infertur conclusio.Ib.
infra f-a accidentalis est probatio conclusionis per illas premissas vel per aliquid aliud huiusmodi.
Id. Elench. fol. r VIb: ad bonam f-am syllogismi non requiruntur nisi tres termini et due premisse.
Ib. fol. r Vb : syllogismus peccans in f-a regulatur per dici de omni vel dici de nullo.
Simili sensu
syllogistica
id. AnalPr fol. a IIIb: quantum ad f-am syllogisticam, non considerando an sit ex veris vel falsis.
Iuncturae verbales
formam accipere
id. Log. fol. b
VIa),
suscipere (
WROCŁ. Epit. fol. c IVb)
; sub forma (humana) stare (
ExPhys fol. f
IIIa)
, ad aliquam formam disponi (
JAC. PAR. Tract.
fol. A IIIa)
.
Distinguitur
α.
substantialis :
WROCŁ. Epit. fol. a Ib : f-a ... substantialis est, que dat esse simpliciter et ex vnione eius cum materia fit vnum per se.
GŁOG. Porph. fol. e IIa : f-a substantialis ... est, que dat esse rei simpliciter, id est esse substantiale.Ita passim. Simili sensu essentialis ( JAC. PAR. Tract. fol. C Ia ; BYSTRZ. AnalPost fol. 1 VIIIb). ; Opp. accidentalis:
WROCŁ. Epit. fol. a Ib : f-a ... accidentalis est que advenit enti post eius esse completum.
GŁOG. Porph. fol. e IIa : f-a accidentalis est que ... dat esse accidentale rei, vt esse tale vel tantum, vt albedo dat esse tale, quia esse album.Ita saepius.
β. vegetativa (
AEG. Th. fol. A Ib
et
saepius);
sensitiva (
ib.
; simili sensu brutalis:
GŁOG. Anim. fol. Z II b)
; intellectiva (
ib. fol. M Ib
;
AEG. Th. fol. A Ib
;et saepius; intellectualis:
GOST. Th. fol. c IIa
et saepius); simili sensu rationalis (
KomPolit
p. 193,
saec. XV in.in
;
WROCŁ. Epit. fol. a VIa).
γ. absoluta (
MatFil IV
p. 70, saec.
XV
;
BYSTRZ. Log. fol. r
IVa
et saepius);
opp.
respectiva (
id. Top. fol. x IIIa),
relativa (
WROCŁ. Epit. fol. f IVb).
δ. actuans (materiam:
WROCŁ. Epit. fol. n IIa)
, agens
(
ib.
), disponens (
ib. fol. c IIIa),
inhaerens (opp.
coassistens:
GŁOG. Anim. fol. F IIb
et saepius
ib.
).
ε. generis (
GOST. Th. fol. a VIIb
et saepius); specifica (
BYSTRZ. AnalPost
fol. 1
VIIIb
et saepius;
specificata:
MatFil IV
p. 67, saec.
XV
;
item specialissima:
GŁOG. Anim. fol. Z VIIb)
.
ζ.
intensa (
GŁOG. Anim. fol. G VIIb
;
AEG. Th. fol. D
IIa
;
;opp.
realis
ib.
)
; simili sensu rationis
(opp. rei:
GŁOG. Anim. fol. F Ia).
η. intrinseca (opp.
extrinseca:
GŁOG. Porph. fol. e ΙΙb)
.
ϑ. naturalis (
GOST. Th. fol. g VIIIa
;
WROCŁ. EpitConcl
fol. n IVa
;
GŁOG. Anim. fol. Y Ib
;et saepius; additur pure
ib. fοl. L III
et saepius).
Opp.
artificialis (
GOST. Th. fol. a
IIIb ; WROCŁ. EpitConcl fol. n IVa
; ; artificiata:
GOST. Th. fol. d IIa)
; item supernaturalis (
BYSTRZ. Top. fol. z VIb).
ι. perfecta (opp.
imperfecta:
WROCŁ. Epit. fol. a VIa
et saepius).
κ. propria (opp. aliena:
ExPhys fol. i Ib
et saepius); coniuncta et superaddita:
WROCŁ. Epit. fol.
o IVa).
λ. sensibilis (
GŁOG. Anim. fol. Q IIb
;
;opp. insensibilis:
AEG. Th. fol. D IIa)
, intellegibilis (
GOST. Th. fol. c IIb
;
GŁOG. Anim. fol. X
VIIa
;et saepius), communicabilis (
MatFil IV
p. 42, saec.
XV),
gustabilis (
MATTH. Dial. fol. C
Xa).
μ. spiritualis (
GŁOG. Anim. fol. R
IVa)
; simili sensu immaterialis (
GOST. Th. fol. c
VIIIb
et saepius), a materia separata et libera (
GŁOG. Anim. fol. B VIa)
, inorganica (
ib. fol. F IIIb),
item simplex (
MatFil IV
p. 32,
saec. XIV
;
GOST. Th. fol. e Vb
et saepius).
Opp.
corporalis (
MATTH. Dial. fol. C VIa
;
MatFil IV
p. 48,
saec. XV
;et saepius),
materialis
(
GŁOG. Anim. fol. B VIa
et saepius),
materiae immersa
(
ib. fol. F IIIb),
physica (
ExPhys fol. d Ib)
,
situalis (
GŁOG. Porph. fol. bb IIb),
item
confusa
(
WROCŁ.
EpitConcl
fol. 1
Ia
:
materia corporalium in principio habuit f-am confusam).
ν.
totius
(opp.
partis:
STOB. Parv. fol. B IVa : f-a substantialis est duplex, quaedam est partis, ex qua scilicet cum materia componitur compositum substantiale, ut anima ... alia est f-a totius, que scilicet resultat ex unione f-e partis cum materia, ut humanitas.Cf. AEG. Th. fol. B IVa).
ξ. universalis (
MatFil II
p. 31,
saec.
XIV
et saepius).
Opp.
particularis (
GOST. Th. fol. e
IIIb)
, singularis (
AEG. Th. fol. D IIa
et saepius), individualis (
BYSTRZ. Log. fol. g VIIb
;
; individuata:
GOST. Th. fol. c IIIa)
.