Ogólne
Pełne hasło
Więcej

FORMA

Gramatyka
  • Formyforma
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ae
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajżeński
Znaczenia
  • I.
    • A. concr.
      • 1. instrumentum ad res e molli quadam materia formandas aptum.
      • 2. typus, quo libri imprimuntur
      • 3. sedes presbyterorum in choro ecclesiae
      • 4. pulpitum
      • 5. fornix
      • 6. imago, signum, impressio (sigilli)
    • B. abstr.
      • 1. id quod ad imitandum proponitur, exemplar.
      • 2. regula.
  • II.
    • A.
      • 1. propr. habitus, species, figura.
      • 2. res (formata)
    • B.
      • 1. phil. modus, ratio, qua res aliqua agitur, v. gr.
      • 2. condicio, dispositio, status.
      • 3. iur.+ iuris, iudicii, iustitiae iure procedendi ratio sollemniter recepta.
        • α. consuetudo legis vim habens
        • β. ius, facultas
      • 4.
        • a. + verborum enuntiatum (praec. scriptum)
          • α. + sub (hac) forma in hanc formam tenor, argumentum
          • β. condicio
        • b. + iuramenti (iuramentalis), rotas iuris iurandi formula
        • c. abs.+ publica
      • 5. gram. vocis figura, formula qua coniugationis vel declinationis series proponitur (saec. XV—XVI)
      • 6. munus baccalarii formati (cf. s. v.) in facultate theologiae libros Sententiarum Petri Lombardi explicandi
  • III. phil. definitur
    • a. + idealis:
    • b.
    • c.
      • α. + termini
      • β. + propositionis
      • γ. + syllogismi
      • α. + substantialisessentialis
      • β.
      • γ.
      • δ.
      • ε.
      • ζ. + intensa realis
      • η.
      • ι.
      • κ.
      • λ.
      • μ.
      • ν. + totius partis:
      • ξ.

Pełne hasło

FORMA, -ae f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • N.
I.
A. concr.
1. forma, przyrząd do nadawania kształtu przedmiotom z gliny, wosku itp. ; instrumentum ad res e molli quadam materia formandas aptum.
N. glossas Pol. et Germ.
KsgKaz p. 409 (a. 1398) : pro f-is laterum ... in wlgari «Laden».
Ib. p. 477 (a. 1400) : pro f-a, que dicitur «eyn Lade».
RachWaw p. 105 (a. 1529) : pro duabus f-is, alias «ladi» ad faciendum tegulas invitreatas.
Constr.
a. sq. gen. , cf. b. sq. ad :
RachJag p. 209 (a. 1394) : pro I f-a lignea ad parandum lumina sepea.
Cf. c. sq. pro:
CracImpr p. 242 (a. 1549) : duodecim paria f-arum pro conficiendo papyro.
d. sq. super :
RachWaw p. 43 (a. 1524) : pro ... f-is super latera (i. lateres) testudinum.
2. czcionka drukarska (do odbijania liter lub ozdobników); typus, quo libri imprimuntur
CracImpr p. 127 (a. 1531) : bibliopola ... libros missales ... bonis ... f-is et caracteribus ... excudere intendat.
Ib. p. 153 (a. 1537) : concedimus ... Matiae, ut Hortuos animae cum praecibus ... per decennium f-is imprimat.
Ib. p. 262 (a. 1561) : Martinus ... f-arum sculptor.
Ita ib. saepius.
N. locut.
formis excudere librum drukować; typis imprimere ( CRIC. in Tom. VII p.343, a. 1525).
3. stalla, ławka w prezbiterium, przeznaczona dla duchowieństwa; sedes presbyterorum in choro ecclesiae
StCrac p. 4 (a. 1328) : dum ... Divina misteria peraguntur ... prae lati et canonici in locis et f-is superioribus, vicarii vero in inferioribus ... se debent collocare.
KodWp III p. 167 (a. 1360) : altarista in nostra Poznaniensi ecclesia in f-a et stallo superiorem locum obtineat.
Ita passim saec. XIV—XVI (praec. pl. ).
Syn.
stallum ( et vulgo), sedes ( CracArt I p. 385, a. 1540).
4. pulpit; pulpitum
ŹrWaw I p. 30 (a. 1467) : quia libri in f-is iacentes subtrahuntur, placuit dominis, ut dicti libri servarentur in hyeme et in estate ... exponerentur.
5. łuk sklepienia budowli; fornix
Ztschr. VIII p. 169 (saec. XIV ex.ex) : murator debuit quinque f-as preparare et suis sumptibus erigere in murum.
AKapSąd II p. 32 (a. 1417) : murator ... f-am circa chorum teget et reformabit in tecto chori.
6. wyobrażenie (plastyczne), wizerunek, odcisk (pieczęci); imago, signum, impressio (sigilli). Glossa Pol.
RFil XXIII p. 309 (saec. XV med.) : f-a «wyobraszienie».
N. locut.
formam alicuius exprimere być uderzająco podobnym; simillimum esse ( DŁUG. Hist. III p. 391 ) .
B. abstr.
1. wzór, przykład; id quod ad imitandum proponitur, exemplar. Glossa Pol.
RFil XXV p. 153 (saec. XV med.med) : f-a «wszor».
Additur
boni exempli :
KrMU p. 135, 35 (a. 1429) : erat speculum virtutum, f-a exemplorum bonorum.
ConcPol VIII p. 157 (a. 1529) : clerici ... boni ... exempli f-am in vestitu, sermone ... exhibere curent.
Locut. formam (boni exempli) in aliqua re dare (
JAC. PAR. Serm. fol. 11b ) , exhibere ( ), ostendere (constr. sq. enunt. interrog.
MATTH. Prax. p. 163 : viri ecclesiastici ... in se ipsis f-am debent ostendere, qualiter alios in domo Dei oporteat ambulare).
2. regula, przepis; regula.
N. constr. sq.
de :
JAC. PAR. Tract. fol. c IIIa : de modo cognoscendi bonum spiritum a peruerso quantum possum f-am dabo.
II.
A.
1. propr. postać, kształt, wygląd; habitus, species, figura.
N. definitionem phil.
GŁOG. Porph. fol. q IIIb : f-a est dispositio rei vel qualitas a natura vel ab intrinseco rei adueniens terminatiua quantitatis rei, scilicet linearum et superficierum in substantia corporali.
Additur adi.
quadrangularis ( DECIUS in Tom. IV p. 320 ) , scaenica (barbae : CRIC. p. 125, v. 26 ). Praec. (sensu praegn.) piękny kształt, piękność, uroda; pulchritudo, venustas. Explicant
BYSTRZ. Log. fol. e Vb : species dicitur ... f-a id est pulchritudo vniuscuiusque rei (cf. WROCŁ. Epit. fol. b IIb).
GŁOG. Porph. fol. q IIb : dixit ... Boethius, quod f-a est exterior dispositio decens et pulchra lineatio membrorum.
Occ. de pondere monetae
PommUrk II p. 119 (a. 1264) : denarii non sint f-e gravioris vel levioris.
2. meton. rzecz, przedmiot, kształt; res (formata).
Dicitur
sensibilis ( VITELO Opt. p. 61 ; id. Persp. p. 129 ), ; visibilis ( WROCŁ. EpitConcl fol. d IIb) . N. astr. konstelacja; constellatio
COPERN. Rv. p. 115 : sunt sidera... cura mirabili antiquorum in XLVIII f-as digesta.
B.
1. sposób, forma (zachowania się, postępowania); modus, ratio, qua res aliqua agitur, v. gr. conservationis Corporis et Sanguinis Christi ( AKapSąd III p. 255, a. 1497) , baptismi ( WROCŁ. EpitConcl fol. A VIb), item sq. gen. gerundii, v. gr. apparendi ( JAC. PAR. Tract. fol. B VIIIa) , arguendi ( BYSTRZ. Log. fol. m IVa et passim in textibus phil. ), tractandi ( KomPolit p. 187, saec. XV in.).
N. constr. sq.
ut consecutivo
JAC. PAR. II p. 333 : nostris ... etatibus alia f-a succrevit, ut homines fervencius insistere velint studio bene docendi.
DŁUG. Op. p. 618 : hanc videmus hominibus insitam a natura f-am, ut periculorum ... socii ... observent mutuum amorem.
Occ. pl.
RFil XXIV p. 340 (saec. XV med.) : quibusdam f-is suspectis infirmitates hominum ... medentur.
2. położenie, stan; condicio, dispositio, status.
N. locut. (ad
1— 2) in forma na sposób, jak(o); tamquam
FormJ p. 74 : in f-a discipuli ad propositam ... questionem respondeo verecundus.
AKapSąd III p. 222 (a. 1423) : in f-a pauperis serviendo sibi et ecclesie.
StPPP II p. 484 (a. 1441) : vocantes eam in pretorium sub f-a pacis.
DŁUG. Hist. IV p. 185 : Ioannes papa ... in f-a laici ... de Constantia recessit.
Ita saepius.
3. iur. t. t. iuris, iudicii, iustitiae sim. et abs. : przepisy i formalności prawne, procedura sądowa; iure procedendi ratio sollemniter recepta.
Syn.
iuris habitus ( KodMp III p. 14, a. 1335), vel modus ( DokMp I p. 251, a. 1391) .
Additur gen. subi.
Ecclesiae ( AKapSąd III p. 258, a. 1497) , Camerae Apostolicae ( ib. p. 196 , a. 1519), vel explic. , v. gr.emptionis ( PommUrk VI p. 426, a. 1313) , fiscationis ( KsgŁawKr p. 133, a. 1395) , reconciliationis ( PommUrk VI p. 368, a. 1286), cett.
N. constr. sq.
super :
PP II p. 2 (a. 1450) : f-a iuris Teutonici super oppidum.
Iuncturae verbales
formam iuris facere (secundum sententiam: AGZ XIII p. 110, a. 1441) , simili sensu conquirere ( APozn II p. 199, a. 1488) .
N. locut.
iuxta (secundum) formam iuris sim. et abs. z zachowaniem przepisanych formalności, w sposób prawomocny ( DokMp I p. 15, a. 1285 ; KodMp II p. 173, a. 1289 et passim saec. XIV— XVI).
N. glossam Pol.
AGZ XIX p. 469 (a. 1500) : debet solvere caput iuxta f-am iuris ... alias «podle wyelkezv» ipsorum.
Simili sensu
ad formam ( KodKrak p. 1, a. 1287) , per formam (iuris: KodMp IV p. 441, a. 1445 et saepius); de (ex) forma (iuris et abs. DokMp II p. 18, a. 1423 ; PP III p. 174, a. 1449 et vulgo); in (modo et) forma ( StPPP VIII p. 397, a. 1397 ; DokMp I p. 251, a. 1391 et passim; additur consueta: StPPP VIII p. 432, a. 1397 ; debita : AKapSąd II p. 554, a. 1446 ; meliore : ŹrWaw I p. 36, a. 1470 et saepius; plenaria : KodUJ II p. 184, a. 1456 ; plena : DŁUG. Op. p. 401 ) ; sub forma ( KodPol I p. 14, a. 1187 ; ib. p. 84, a. 1260 et saepius); item forma ( PommUrk VI p. 426, a. 1313 : assignamus hec ... empcionis titulo et f-a;
DŁUG. Hist. V p. 140 : rex plena f-a, pleno titulo confirmare iura regni recusaret).
Opp.
contra iuris formam ( AKapSąd III p. 19, a. 1465 et saepius). Occ. sensu latiore
α. zwyczaj stanowiący normę prawną; consuetudo legis vim habens
KodWp II p. 29 (a. 1290) : cives nullas ... expeditiones faciant nisi secundum f-am et consuetudinem ... civitatis Cracoviensis.
β. prawo, uprawnienie; ius, facultas
PEREGR. fol. e Ib : ut eis iterum agrum suum commiteret exercendum, dans eis f-am seminandi in ipso.
4.
a. verborum et abs. sformułowanie słowne, wypowiedź (zwł. na piśmie); enuntiatum (praec. scriptum).
Syn.
stylus ( ZabDziej III p. 536, a. 1489) .
Inde i. fere q.
α. treść; tenor, argumentum
KodWp I p. 152 (a. 1234) : omnes prefati in eandem f-am concorditer convenerunt ac inter se sub prefata f-a contractus commutacionem nominatam celebraverunt.
KodPol I p. 84 (a. 1260) : privilegium ... de villa ... nobis offerens sub hac f-a.
ArPrawn I p. 16 (a. 1326) : iuxta vim et f-am statutorum.
Lites II p. 260 (a. 1413) : secundum f-am et tenorem dicti mandati.
Ita passim saec. XV—XVI, praec. in locut. sub (hac) forma (cf. et passim), simili sensu in hanc formam ( DokSand p. 141, a. 1313 : nos a domino papa... recepisse litteras in hanc f-am. Ita saepius).
β. warunek; condicio
KodMp II p. 34 (a. 1227) : f-a vero dicte transaccionis seu compositionis hec est videlicet, ut etc.
BreslUB p. 7 (a. 1229) : villam... contulit sub... tali tamen f-a, ut ad terminum uite proprie ... uille usus libere deseruiret.
KodMp II p. 126 (a. 1264) : dedimus ... aduocato ... potestatem ... construendi ... molendinum ... sub f-a tali nostre donacionis, quod etc.
Ita saepius saec. XIV—XVI.
Syn.
condicio ( KsgRachKr I p. 147, a. 1340 ; Dogiel I p. 119, a. 1512) .
b. iuramenti (iuramentalis), rotas et abs. : rota przysięgi; iuris iurandi formula ( Lites I p. 22, a. 1320 ; RotKość p. 130, a. 1404 et vulgo).
N. glossas Pol.
AGZ XI p. 82 (a. 1433) : debet iurare iuxta f-am pristinam alias «podlug roty pyrwey».
GLcerv p. 568 : f-a iurarnenti „rota przyśięgi”.
c. publica sformułowanie prawne, forma [aktu urzędowego, iuris formula
AConst p. 63 (a. 1266) : qui secundum ea statuta praesumpserint judicare, vel in f-am publicam scribere judicata.
MPVat III p. 76 (a. 1308) : quae omnia ego ... notarius ... scripsi et in f-am publicam reduxi.
KodWp III p. 153 (a. 1360) : facientes fideliter redigi et transcribi in f-am authenticam vel publicam omnes et singulas clausulas privilegiorum.
Ib. p. 190 (a. 1361) : arbitri sententia perlecta ... ipsam per me in f-am publicam reponere petierunt.
Ita saepius saec. XV. Simili sensu abs.
KodMp II p. 193 (a. 1293) : ne quis in huiusce rei f-a valeat immutare, nos hanc cartam munimine sigilli ... fecimus roborari.
DoKKr I p. 46 (a. 1329) : prout in f-a compromissi plenius continetur.
KodUJ III p. 20 (a. 1473) : defectus ... si qui in huiusmodi contractibus ... intervenerint suppleri et ad f-am reduci.
Ita saepius.
5. gram. forma gramatyczna; vocis figura, formula qua coniugationis vel declinationis series proponitur (saec. XV—XVI).
6. objaśnianie Sentencyj Piotra Lombarda jako obowiązek bakałarza na wydziale teologicznym uniwersytetu; munus baccalarii formati (cf. s. v. ) in facultate theologiae libros Sententiarum Petri Lombardi explicandi
ArLit I p. 77 (a. 1521) : iuro in nulla alia universitate pro f-a legere Sententias.
Ib. p. 78 (a. 1521) : statutum de f-a in theologia.
III. phil. t. t. forma, w filozofii Platona: odwieczny wzór i początek rzeczy jednostkowych, w filozofii Arystotelesa: element immanentny rzeczy jednostkowej określający jej istotę; definitur
a. (ex sententia Platonis)
GOST. Th. fol. e IIIa : f-a vocatur quod extra rem manens format et ymaginem suam imprimit in re formata.
ExPhys fol. f IVb : f-a est quoddam Diuinum optimum et appetibile.
WROCŁ. Epit. fol. b IIb : f-a dicitur exemplar secundum esse, quod habet in mente efficientis, ad cuius similitudinem fit in materia;
hoc sensu dicitur idealis:
BYSTRZ. Top. fol. s Va : f-as ideales, quas posuit Plato esse immobiles.
GŁOG. Anal. fol. Vb : Plato voluit, quod sciencia in nobis ... causatur ... ex impressione f-arum ydealium in animas nostras.
b. (ex sententia Aristotelis)
STOB. Sign. fol. A IIa : res naturales congnoscuntur essentialiter per principia intrinseca, scilicet per materiam et f-am.
WROCŁ. Epit. fol. a Ib : f-a ... dat esse rei.
ExPhys fol. f IIIb : f-a ... format et distinguit et terminat informitatem materie.
WROCŁ. Epit. fol. i IVa : quando subiectum acquirit suam figuram seu f-am, tunc acquirit suam perfectionem.
Syn.
qualitas ( WROCŁ. Dial. fol. A IVa : humanitas ... est qualitas sine f-a, a qua sit nominis impositio.
c. (ex sententia Plotini)
GOST. Th. fol. e IIIa : talia lumina ... f-as siue ydeas separatas esse dicebat Plotinus.
Ib. fol. e IVa: influxus f-arum a superiori descendat ad inferiores.
GŁOG. Anim. fol. A IIIa : intelligentie sunt substande immateriales et f-e a foris manendo dicte.
Alias praeterea definitiones affert WROCŁ. Epit. fol. a IIIa.
Definitur adi.
prima Divina ( GŁOG. Anim. fol. K IVa) , angelica ( ib. fol. Z IIa), humana ( ExPhys fol. f IIIa) vel gen. , v. gr. albedinis ( GŁOG. Porph. fol. a VIIa et saepius), corporeitatis ( GOST. Th. fol. d IIIb et saepius), simplicis elementi ( STOB. Parv. fol. A IIIa) , ignis ( SŁUP. MixEl p. 159 ) , caeli ( WROCŁ. Epit. fol. a VIb) , virginitatis ( BYSTRZ. ParvLog fol. M IIb) .
N. log.
α. termini :
BYSTRZ. ParvLog fol. M IVb : duplex est f-a termini communis.
β. propositionis :
WROCŁ. Dial. fol. A VIb : materia propositionis cathegorice est subiectum et f-a est copula verbalis.
BYSTRZ. Elench. fol. r Vb : in veritate et falsitate, que sunt ... f-e propositionis.
WROCŁ. Dial. fol. B IIb : diuisio propositionis cathegorice tenet se ex parte f-e et qualitatis.
γ. syllogismi :
BYSTRZ. Top. fol. O Ib : f-a substantialis syllogismi est ordinatio premissarum talis, quod ex eis de necessitate infertur conclusio.
Ib.
infra f-a accidentalis est probatio conclusionis per illas premissas vel per aliquid aliud huiusmodi.
Id. Elench. fol. r VIb: ad bonam f-am syllogismi non requiruntur nisi tres termini et due premisse.
Ib. fol. r Vb : syllogismus peccans in f-a regulatur per dici de omni vel dici de nullo.
Simili sensu
syllogistica
id. AnalPr fol. a IIIb: quantum ad f-am syllogisticam, non considerando an sit ex veris vel falsis.
Iuncturae verbales
formam accipere id. Log. fol. b VIa), suscipere ( WROCŁ. Epit. fol. c IVb) ; sub forma (humana) stare ( ExPhys fol. f IIIa) , ad aliquam formam disponi ( JAC. PAR. Tract. fol. A IIIa) .
Distinguitur
α. substantialis :
WROCŁ. Epit. fol. a Ib : f-a ... substantialis est, que dat esse simpliciter et ex vnione eius cum materia fit vnum per se.
GŁOG. Porph. fol. e IIa : f-a substantialis ... est, que dat esse rei simpliciter, id est esse substantiale.
Ita passim. Simili sensu essentialis ( JAC. PAR. Tract. fol. C Ia ; BYSTRZ. AnalPost fol. 1 VIIIb). ; Opp. accidentalis:
WROCŁ. Epit. fol. a Ib : f-a ... accidentalis est que advenit enti post eius esse completum.
GŁOG. Porph. fol. e IIa : f-a accidentalis est que ... dat esse accidentale rei, vt esse tale vel tantum, vt albedo dat esse tale, quia esse album.
Ita saepius.
β. vegetativa ( AEG. Th. fol. A Ib et saepius); sensitiva ( ib. ; simili sensu brutalis: GŁOG. Anim. fol. Z II b) ; intellectiva ( ib. fol. M Ib ; AEG. Th. fol. A Ib ;et saepius; intellectualis: GOST. Th. fol. c IIa et saepius); simili sensu rationalis ( KomPolit p. 193, saec. XV in.in ; WROCŁ. Epit. fol. a VIa).
γ. absoluta ( MatFil IV p. 70, saec. XV ; BYSTRZ. Log. fol. r IVa et saepius); opp. respectiva ( id. Top. fol. x IIIa), relativa ( WROCŁ. Epit. fol. f IVb).
δ. actuans (materiam: WROCŁ. Epit. fol. n IIa) , agens ( ib. ), disponens ( ib. fol. c IIIa), inhaerens (opp. coassistens: GŁOG. Anim. fol. F IIb et saepius ib. ).
ε. generis ( GOST. Th. fol. a VIIb et saepius); specifica ( BYSTRZ. AnalPost fol. 1 VIIIb et saepius; specificata: MatFil IV p. 67, saec. XV ; item specialissima: GŁOG. Anim. fol. Z VIIb) .
ζ. intensa ( GŁOG. Anim. fol. G VIIb ; AEG. Th. fol. D IIa ; ;opp. realis ib. ) ; simili sensu rationis (opp. rei: GŁOG. Anim. fol. F Ia).
η. intrinseca (opp. extrinseca: GŁOG. Porph. fol. e ΙΙb) . ϑ. naturalis ( GOST. Th. fol. g VIIIa ; WROCŁ. EpitConcl fol. n IVa ; GŁOG. Anim. fol. Y Ib ;et saepius; additur pure ib. fοl. L III et saepius).
Opp.
artificialis ( GOST. Th. fol. a IIIb ; WROCŁ. EpitConcl fol. n IVa ; ; artificiata: GOST. Th. fol. d IIa) ; item supernaturalis ( BYSTRZ. Top. fol. z VIb).
ι. perfecta (opp. imperfecta: WROCŁ. Epit. fol. a VIa et saepius).
κ. propria (opp. aliena: ExPhys fol. i Ib et saepius); coniuncta et superaddita: WROCŁ. Epit. fol. o IVa).
λ. sensibilis ( GŁOG. Anim. fol. Q IIb ; ;opp. insensibilis: AEG. Th. fol. D IIa) , intellegibilis ( GOST. Th. fol. c IIb ; GŁOG. Anim. fol. X VIIa ;et saepius), communicabilis ( MatFil IV p. 42, saec. XV), gustabilis ( MATTH. Dial. fol. C Xa).
μ. spiritualis ( GŁOG. Anim. fol. R IVa) ; simili sensu immaterialis ( GOST. Th. fol. c VIIIb et saepius), a materia separata et libera ( GŁOG. Anim. fol. B VIa) , inorganica ( ib. fol. F IIIb), item simplex ( MatFil IV p. 32, saec. XIV ; GOST. Th. fol. e Vb et saepius).
Opp.
corporalis ( MATTH. Dial. fol. C VIa ; MatFil IV p. 48, saec. XV ;et saepius), materialis ( GŁOG. Anim. fol. B VIa et saepius), materiae immersa ( ib. fol. F IIIb), physica ( ExPhys fol. d Ib) , situalis ( GŁOG. Porph. fol. bb IIb), item confusa ( WROCŁ. EpitConcl fol. 1 Ia : materia corporalium in principio habuit f-am confusam).
ν. totius (opp. partis:
STOB. Parv. fol. B IVa : f-a substantialis est duplex, quaedam est partis, ex qua scilicet cum materia componitur compositum substantiale, ut anima ... alia est f-a totius, que scilicet resultat ex unione f-e partis cum materia, ut humanitas.
Cf. AEG. Th. fol. B IVa).
ξ. universalis ( MatFil II p. 31, saec. XIV et saepius).
Opp.
particularis ( GOST. Th. fol. e IIIb) , singularis ( AEG. Th. fol. D IIa et saepius), individualis ( BYSTRZ. Log. fol. g VIIb ; ; individuata: GOST. Th. fol. c IIIa) .
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)