Ogólne
Pełne hasło
Więcej

PENSO

Gramatyka
  • Formypenso
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -are, -avi, -atum
Znaczenia
  • I.
    • 1. ponderare, pondus alicuius rei examinare.
    • 2. intrans.
      • a. pondus habere
      • b. valere, pretii cuiusdam esse
  • II. transl.
    • 1. aequilibrare, compensare, remu nerari (saec. XV ex.) .
    • 2. deliberare, considerare, reputare, respicere, attendere.
    • 3.
      • a. + mihi (sibi) ad aliquam summam pecuniae ważyć sobie na ileś) aestimare, taxare, censere aliquid, pretium alicuius rei statuere
      • a. abs.
      • b.
      • c.
      • d.
      • e.
      • f.
      • g.
      • h.
      • i.
      • j.
      • b. abstr. pretium rei familiaris constituere vectigalis exigendi causa aestimare, pendere, censere
    • 4.
      • a. periculo se exponere, offerre
      • b. degere, consumere, terere

Pełne hasło

PENSO, -are, -avi, -atum
  • F.
  • G.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • N.
  • K.
  • O.
I.
1. trans. odważać, ważyć; ponderare, pondus alicuius rei examinare.
Additur abl.
libra ( StPPP II p. 696, a. 1464).
2. intrans.
a. ważyć, mieć wagę; pondus habere
DŁUG. Hist. V p. 49 : rosam auream, p-ntem centum aureos.
b. kosztować, mieć wartość; valere, pretii cuiusdam esse
RHist LXIX p. 80 (a. 1477) : domini ... sententiaverunt serenissimo lucrum, videlicet ut eius collum p-at vel quinquaginta sexagenas.
IurMas II p. 72 (a. 1496) : pollex p-at medietatem manus ... oculus eciam medietatem capitis p-at.
AGZ XIX p. 467 (a. 1500) : fideiussores ... Judeum ... debent statuere ... sub vadio sexaginta marcarum prout ipsius caput p-at.
Cf. etiam MPH III p. 261 (a. 1512) et IurMas III p. 81 (a. 1532).
II. meton. et transl.
1. równoważyć, wynagradzać, odpłacać; aequilibrare, compensare, remu nerari (saec. XV ex. ) .
Constr. sq. abl.
Occ. porównywać; comparare,conferre
DokMp VIII p. 285 (a. 1444) : aequo rationis libramine caelestia p-vimus cum terrenis.
SSrSil VIII p. 215 (a. 1463) : cum discrimine reipublice et nota pontificialis officii ... p-re terrenis celestia.
2. rozważać, zastanawiać się nad czymś, uwzględniać, brać pod uwagę; deliberare, considerare, reputare, respicere, attendere.
Constr.
a. abs. b. sq. abl. , v. gr. animo piae compassionis ( DyplMog p. 35, a. 1302) , libramine rationis ( ArPrawn V p. 92, a. 1433) , meditatione sollicita ( DokMp VII p. 139, a. 1423) , pensatione fidelissima ( PommUrk VI p. 196, a. 1323), sim. c. sq. acc. c. inf.
AKapSąd III p. 237 (a. 1480) : p-ntes ... religiosorum postulacionem ... iustissimam fore.
d. sq. cum :
IANIC. p. 105 : quae ... tecum p-bis.
e. sq. de :
PommUrk VI p. 196 (a. 1323) : p-ntes ... de opido.
KodUJ I p. 68 (a. 1406) : de cuius viri firma stabilitate p-vimus.
f. sq. in c. abl.
JAC. PAR. OpIn p. 144 : omnes cogitationes ... in foro conscientiae sint p-ndae.
g. sq. enunt. interrog.
MATTH. Lect. I p. 157 : hinc ergo p-ent invidi, caritas quantae virtutis sit.
h. sq. enunt. obi.
SCARB. Sap. II p. 30 : p-ntes quod Deo benedictio ... debeatur.
3.
a. res: szacować, wyznaczać cenę, podawać wartość czegoś; aestimare, taxare, censere aliquid, pretium alicuius rei statuere
MPH III p. 202 (a. 1417) : unum coretum siliginis p-atur per duodecim grossos.
SCARB. Sap. II p. 27 : pro uno talento tot homines p-vit.
Ita saepissime. Saepe in iunctura mihi (sibi) ad aliquam summam pecuniae (e Pol. ważyć sobie na ileś)
AKapSąd III p. 21 (a. 1466) : fatigas et impensas ... michi estimo et p-o ad X florenos.
StPPP II p. 887 (a. 1493) : bonorum hereditariorum non dimissionem ... p-at sibi alias «vazy» sicut quinquaginta... marcas.
Ib. IX p. 169 (a. 1497) : quam expedicionem mihi p-o tanquam quadraginta marcas.
AGZ XVII p. 397 (a. 1502) : huiusmodi violentam obediencie prohibicionem ... p-at sibi alias «vaszy» sicut sexaginta marce.
Syn.
aestimare ( CracArt II p. 356, a. 1538) , existimare ( ZabDziej II p. 446, a. 1488) , taxare ( AGZ XII p. 10, a. 1436 ; ARect I p. 10, a. 1469).
Constr.
a. abs.
AKapSąd II p. 585 (a. 1463) : p-tis quoque debitis.
b. sq. abl.
Zsig p. 38 (a. 1500) : ulnam sex florenis ... p-ndo.
MIECH. p. 231 : quae crux decem milibus florenorum p-batur.
Ita saepius.
c. sq. ad, et
ZabDziej III p. 169 (a. 1491) : carminare ad unum florenum p-bat.
Ita saepius.
d. sq. in c. acc.
CracArt II p. 356 (a. 1538) : damna ... sibi p-at et estimat in 200 florenos.
e. sq. in c. abl.
AGZ XIX p. 263 (a. 1489) : p-vit fenum in propositione valoris unius sexagene.
f. sq. per, cf. et
APozn I p. 124 (a. 1446) : balla panni ... est p-ta per tres florenos.
Ita saepius.
g. sq. pro, cf.
h. sq. secundum :
JAC. PAR. Contr. p. 117 : secundum hoc iustum pretium p-ri et moderari debet.
i. sq. sicut, cf. supra 261,38 et 42 et saepius.
j. sq. tamquam, cf.
b. homines: szacować wartość czyjegoś majątku celem ściągnięcia daniny; pretium rei familiaris constituere vectigalis exigendi causa
RHist XIV p. 323 (a. 1460) : nullum ius ad eum habens ... p-vit eum more bellico et hostili alias «szaczowal» et recepit de eo absque iure duas marcas.
Ib. p. 324 : ipsum cmetonem p-vit alias «szaczowal» et recepit ab eodem kmethone ... novem fertones.
Item de abstr. oceniać, cenić; aestimare, pendere, censere
CodVit p. 727 (a. 1426) : rex magis p-vit consilium doctoris quam ... magni ducis.
JAC. PAR. Var. I p. 117 : pontifices ... p-ant plus statutum de esu carnium quam aliquod ... statutum regule.
Dogiel IV p. 209 (a. 1520) : haec apud se majestati ... altius p-nti... visum est... nihil amplius temporis praetermittere.
Tom. VI p. 73 (a. 1522) : est omnino leviter p-nda hec contumacia.
N.
in carissimo et pretiosissimo foro, cf. Item sensu praegnanti: wysoko cenić; magni aestimare
SCARB. Sap. II p. 33 : si ... idolatra litterarum p-vit studia et imbuit filium sapientia humana ... multo magis catholicus ponderet generalia studia.
KodWp IX p. 137 (a. 1428) : nostra sibi p-ns mandata ad nostre serenitatis presenciam ... iter continuavit.
4. singularia
a. kłaść na szalę, narażać, ryzykować; periculo se exponere, offerre
KodPol I p. 168 (a. 1304) : per ... auxilium et labores, quos pro nobis fecerat p-ndo vitam suam.
SCARB. Sap. II p. 46 : suam pudicitiam et vitam pro salute rei publicae ... p-vit.
b. trawić, spędzać, zużywać; degere, consumere, terere
AKapSąd III p. 267 (a. 1499) : quotcuncque dies in conductione ... frumentorum ... p-verit, totidem dies ... laborum ... eis defalcari debent.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)