Ogólne
Pełne hasło
Więcej

LUDUS

Gramatyka
  • Formyludus
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -i
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajmęski
Znaczenia
  • I.
    • A. propr.
      • 1.
        • a. actus ludendi, lusus.
          • β. + mulierum scaccarius
        • b. transl.
          • α. ludendi cupido
          • β. + bello
      • 2. spectaculum ritu sollemni celebratum.
        • α. + Paschalis Domini spectaculum, quo Christi passio resurectioque exprimebatur
        • β. + militaris (et hastarum)
        • a.
        • b.
    • B.
      • 1. id, quo luditur, ludibrium.
      • 2. ludibrium, iocus.
        • α.
        • β.
  • II. + litterarius (litterarum) schola (ubi litterarum elementa traduntur; saec. XV—XVI) . Occ. studia literackie; litterarum studia

Pełne hasło

LUDUS, -i m.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • K.
  • O.
I.
A. propr.
1.
a. zabawa, gra; actus ludendi, lusus.
Simili sensu
palaestra ludi (sccacorum: DŁUG. Clen. p. 76 ).
Dicitur
peurilis ( VINC. p. 255 ) ; simili sensu infantiae ( DŁUG. Op. p. 12 ).
Praec. in malam partem
damnosus ( ArPrawn IV p. 304, saec. XV ex.ex et saepius), inhonestus (taxillorum vel alearum : ConcPol VI p. 228, a. 1398) , illiberalis ( HumRef p. 493, a. 1558) , illicitus ( ArHist V p. 373, a. 1415 et saepius; explicatur glossa Pol.
AKapSąd II p. 289, a. 1482 : 1-is illicitis puta «pylki» ... intenderet),
lucrosus ( ŁASKI ComPriv fol. 28b . Definitur gen. , v. gr. aleae (-arum: ConcPol VI p. 228, a. 1398 ; AKapSąd III p. 328, a. 1533) , calculorum ( Inst. p. 109 ) , chartarum ( DŁUG. Hist. IV p. 181 et vulgo), ligniorum (alias «byerki»: AKapSąd III p. 128, a. 1508) , scaccorum ( NIC. BŁ. Serm. I p. 160 et saepius), taxillorum ( KodWp II p. 594, saec. XIV med.med et saepius), tesserarum ( DokKKr I p. 106, a. 1378).
N.
α avium polowanie na ptaki? aucupium?
MARTIN. OP. Serm. p. 459 : multum ... amauerat 1-um auium et aucipium semper fuerat secutus).
β. mulierum sensu venereo (Ovidii liber Amorum intellegitur)
ArPrawn I p. 185 (saec. XV in.) : Ovidius metricus de arte amandi et l-o mulierum.
Occ. c. adi. , v. gr. scaccarius ( MARTIN. OP. Serm. p. 303 ) ; simili sensu latruncularius:
GLb p. 56 : l-us latruncularius «szachy».
Iuncturae verbales
ludum ludere(item in ludo: ŁASKI ComPriv fol. 28b ; ; exercere (pro (parata) pecunia: KodWp II p. 594, saec. XIV med.med et saepius; AKapSąd III p. 128, a. 1508) , facere ( ib. p. 177, a. 1513) , ingredi (cum aliquo: DŁUG. Hist. II p. 96=III p. 110 ed. nov. ; ad ludi palaestram id. Clen. p. 76 ), etiam accipere (in periculum victoriae id. Hist. II p. 96 = III p. 111 ed. nov.), item ludo se applicare ( ib. IV p. 416 ) vel intendere ( AKapSąd II p. 298, a. 1482) , dubium exarare, cf.
N.
ludum vendere sprzedać osobiste prawo do gry (w karty, kości itp? ); facultatem alea ludendi pecunia accepta alteri concedere
Biecz p. 88 (a. 1554) : Jureczki ... Georgio ... et eius successoribus 1-um taxillorum, alearum et foliorum vendidit, a quo sufficientem solutionem pro eo l-o accepit,
b. sensu latius transl.
α. chęć zabawy; ludendi cupido
ZABOR. Tract. p. 52 : ut gulae et l-o. satisfaciant.
β. in imagine de bello :
Tom. V p. 372 (a. 1521) : sciens, quantum malorum contineat in se omne bellum ... vitavit ... modis omnibus, ne unquam res ad eum 1-um veniret.
2. (praec. pl. ) widowisko, igrzyska, pokaz; spectaculum ritu sollemni celebratum.
Additur adi. v. gr.
circenses, gladiatorii, theatrales ( *KodWp I p. 58, a. 1207 ; AKapSąd I p. 421, a. 1456) . Dicuntur supersticiosi (in processionibus ecclesiarum ante Natale Domini: ConcPol X p. 347, a. 1326).
N.
α. Paschalis Domini misteria Wielkanocne; spectaculum, quo Christi passio resurectioque exprimebatur
KsgKaz p. 86 (a. 1377) : VI gr. pro iuvamine 1-i pascalis Domini.
β. militaris (et hastarum) turniej rycerski; simili sensu pugnarum ( DŁUG. Hist. I p. 106=I p. 166 ed. nov.), item caruselli ( RachDw I p. 296, a. 1549).
Iuncturae verbales
ludos (-um)
a. decernere (et instaurare: DŁUG. Hist. I p. 48 = I p. 107 ed. nov.), edere ( ib. III p. 462 et saepius ib. ).
b. agere ( DŁUG. Hist. p. 333= II p. 95 ed. nov.), celebrare ( IANIC, p. 83, v. 77 ), committere (hasta: AKapSąd III p. 366, a. 1470) .
B. meton.
1. igraszka, zabawka; id, quo luditur, ludibrium.
Praec. in imagine
fortunae ( KADŁUB. p. 27 et saepius).
N. locut.
aliquid pro ludo ducere lekceważyć; parvi pendere ( JAC.PAR. Tract. fol. E IIa).
2. kpiny, żart; ludibrium, iocus.
N. locut.
α. ludum contexere (ex aliqua re *CodVit p. 997, a. 1409).
β. ludos facere (de aliquo: CRIC. in Tom. XIII p. 57, a. 1531) .
II. litterarius (litterarum) et abs. : szkoła (elementarna); schola (ubi litterarum elementa traduntur; saec. XV—XVI) . Occ. studia literackie; litterarum studia
ADAM p. 296 : meum ingenium ... coepi ... excitatoribus praeexercitare studiis, ut ... tanquam ex duro silice l-us is litterarum scintillas emicantes excutiat.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)